Itinerario, voyage ofte schipvaert naer Oost ofte Portugaels Indien 1579-1592. Eerste stuk
(1955)–Jan Huyghen van Linschoten–
[pagina 1]
| |
Itinerario, voyage ofte schipvaert van Ian Hvghen van Linschoten naer Oost ofte PortvgaelsIndien, inhoudende een corte beschryvinge der selver landen ende zeecusten, met aenwysinghe van alle de voornaemdeGa naar voetnoot1) principale havens, revieren, hoeken ende plaetsen, tot noch toe vande Portugesen ontdect ende bekent; waer by gevoecht zijn niet alleen die conterfeytsels vande habyten, drachten ende wesen, soo vande Portugesen aldaer residerende, als vande ingheboornen Indianen, ende huere tempels, afgoden, huysinge, met die voornaemste boomen, vruchten, kruyden, speceryen ende dierghelijcke materialen, als oock die manieren des selfden volckes, soo in hunnen godts-diensten, als in politie ende huijshoudinghe, maer oock een corte verhalinghe vande coophandelingen, hoe ende waer die ghedreven ende gevonden worden, met die ghedenckweerdichste gheschiedenissen, voorghevallen den tijt zijnder residentie aldaer, alles beschreven ende by een vergadert door den selfden, seer nut, oorbaer, ende oock vermakelijcken voor alle curieuse ende liefhebbers van vremdigheden.Wesende in 't vaders-land in de eerste juecht, ende gheneycht zijnde tot lesen vreemde dingen van landen ende gheschiedenissen, waerinne besundere wel behaghen ende vermaeckelickheyt hadde, met een grooter verweckinghe der begeerten om vreemde ende onbekende landen te besien ofte eenighe avontueren te versoecken, om daer door eenighsins mijn affectie te ghenoeghen, hebbe gheresolveert my eenighen tijt te absenteren van 't vaders-land ende conversatie van vrienden ende maghen, hoewel het my swaer viel, doch de verhopingeGa naar voetnoot2) van dattet soude moghen wesen een blussinge mijnder lust, hebbe my eyntelicken ghetroost sulcks te aenveerden, vertrouwende op den Heere, dat hy mijn voornemen soude helpen volbrengen. Zijnde met dese gedachten ende teenemael geresolveert, 'tselfde te vervolgen, hebbe oorlof vercreghen van mijn ouders, die doen ter tijt woonachtich waren tot Enckhuysen, ende gereet wesende om scheep te gaen, my begeven in een vloot schepen, die ghereet lagen by 't eylandt Texel, om naer Spaengien ende Portugal te | |
[pagina 2]
| |
varen, op een schip, dat naer S. Lucas ‖ de BarramedaGa naar voetnoot1) soudeGa naar margenoot+ seylen; want mijn intentie was, naer Sivillien te reysen, daer ic twee broeders hadde woonen, die daer ettelicke jaren gheweest waren, om alsoo beter te recht te komen ende met heure hulpe die ervarentheyt van 't landt ende Spaensche tale te cryghen. Den 6. December, anno 1579 zijn wy uyt Texel gheseylt Ga naar margenoot+(wesende in compangie by naest 80. schepen), onsen cours nemende naer Spangien. Den 9. van die selfde liepen wy door die HoofdenGa naar voetnoot2) van Engelandt ende Vranckrijck. Den 12. hebben gesien den hoeck, genaemt die Cabo de Finisterra. Den 15. saghen het landt van Sintra, oft anders die C. de RocxentGa naar voetnoot3), alwaer die revier Tegio ofte Tagus inde zee loopt, aen welcke gelegen is die vermaerde stadt van Lisbonen, aldaer sommige van onse Vlote in liepen, ende van ons scheyden. Den 17. sagen den hoeck ofte C. De san Vincente. Den 25. op Kersdagh quamen binnen die revier van S. Lucas de Barrameda, alwaer ick twee ofte drie daghen vertoefde, ende voer daer naer nae Sevillien, daer ick arriveerde den eersten Januarij, anno 80, ende vont aldaer mynen eenen broeder, overmidts den anderen ghereyst was naer 't hof vanGa naar margenoot+ Spaengien tot Madrid, ende hoe wel ick sonderlinghe lust hadde, terstont voorder te trecken, dan door ghebreck van de Spaensche tale (sonder welcke men qualick can over wegh geraken) was ghedwongen aldaer eenen tijt te blyven, om die ervarentheyt vande sprake wat te cryghen. Ga naar margenoot+Binnen middelen tyden ghebeurdent, als dat in Portugal aflyvigh wert die coningh Don HenrickGa naar voetnoot4), den laetsten uyt die PortugaloischeGa naar voetnoot5) stamme, door wiens doot daer een groot oproer ende oneenigheyt op stondt, overmidts dat den selfden overleden coningh in zijn testament liet voor recht erfghenaem ende successor den coningh van Spaengien Philippus, zijn susters SoonGa naar voetnoot6). ‖ Niet teghenstaende die Portugaloysers, zijnde altoosGa naar margenoot+ | |
[pagina 3]
| |
doodt vyanden vande Spaensche natie, hebben daer meest teghen gheweest, ende ghecoren tot haren coningh Don Antonio, Prior de OcratoGa naar voetnoot1), welcke was des overleden coninghs broeders sone; dit verstaende den coningh van Spaengien, heeft hem terstont ghereet ghemaeckt om in persoone te gaen naer Portugael, die croon te ontfanghen, ende sont voor uyt den hertoghe van Alva met een heyr volcks ende vele gewapende, om alle oproer ende tweedracht te stillen, ende heeftet eensdeels met ghewelt, eensdeels met geschencken, giften ende gaven onder zijn subjectie ghebracht, uyt welcke oorsake veel volcks trock uyt Sivillien ende alle wegen derwaerts, alst gemeenlick geschiet, die menschen geneycht zijnde tot veranderinge ende nieuwigheden, onder welcke mijn broeder door opruyen van andere oock heen is ghetrocken, reysende eerst naer 't hoff van Spaengien, dat doen ter tijt ghecomen was in de stadt van BadajosGa naar voetnoot2), die uyterste frontier stadt van Spaengien aen Portugal, meenende aldaer eenighe verbeteringhe te cryghen, maer daer comende, wast in Portugal al geslist, ende alle oproeren neder gheleyt, ende Don Antonio verdreven, den coningh Philippus door geheel Portugal voor coningh aenghenomenGa naar voetnoot3), waer door mijn broeder zijn propoost van naer Portugal te gaen verandert heeft, ende begaf hem | |
[pagina 4]
| |
by eenen ambassadeur, die van sconinghs weghen naar Italien soude reysen, met welcken hy heen is ghetrocken, ende comende in Salamanca, is kranc gevallen van een ‖ siecte, die doen terGa naar margenoot+ tijt regneerde in geheel Spaengien, ghenaemt TavardilhaGa naar voetnoot1), daer veel duysenden af storven, als oock mijn broeder.
Annodatio D. PallGa naar voetnoot2).Ga naar margenoot+ Deze sieckte, welcke contagieus ofte voorspruytende was, doorliep niet alleen Spaengien, maer ooc Italien, Duyts-landt, ende vastGa naar voetnoot3) t' geheel Christendom, als ick selve, op die tijt in Italie wesende, mede besochtGa naar voetnoot4) hebbe; werde aldaer gheheeten coccolucio, om dat de persoonen, die hier aen vervielen, niet anders queelden, als die hanen doen, omme die catharren, die in die keel schoten; waren gestadigh durende vuyle pestilentiale cortsen met seer veelderley accidenten, doch niet over vier daghen aenhoudende. Een weynigh voor desen tijt isser so grooten pest gheweest in Portugal, dat ghestorven zijn binnen die stadt van Lisbonen in twee jaren over die 80. duysent menschen, waer naer volchde terstont die voornoemde sieckte, die door geheel Spaengien grousame destructie dede. Den 5. Augusto van 'tselfde jaer, eenighe ervarentheyt der sprake Ga naar margenoot+kryghende, hebbe my begheven by een DuytsGa naar voetnoot5) Edelman, die van meeninghe was, te reysen over landt naer Portugal, om het selffde landt te besien, ende oock verwachtende aldaer beter commoditeytGa naar voetnoot6) mynen lust te boeten. Scheydende van Sivillien den eersten September, passerende sommighe dorpen ende vlecken, quamen in Badajos op den 8. van de selfde maent, al waer ick | |
[pagina 5]
| |
vont mynen anderen broeder, volgende sconinghs hoff. Dese was tweelinck vande bovenghenoemde overleden. In dese selfde maent sterf de coninginne van Spaengien, Anna van Oostenrijck, wesende suster van keyser Rodulphus, ende dochter des overleden keyser MaximilianusGa naar voetnoot1), des coninghs vierde ende laetste huijsvrouwe: waer over groote rouwe bedreven wert gheheel Spaengien deur; ende werde ghevoert van Badajos naer het clooster van S. Laurens in Escuriael, om aldaer begraven te werden. ‖ Ga naar margenoot+Hebbende sommighe daghen in Badajos vertoeft, zijn van daerGa naar margenoot+ ghescheyden, passerende deur een stadt ghenaemt Elvas, welcke is die eerste in 't coninghrijck van Portugal, ontrent 2. ofte 3. mylenGa naar voetnoot2) van Badajos, ende tusschen beyde steden so scheyt hem Portugal van Spaengien. Van daer zijn wy voorts ghetrocken duer sommige ander plecken van Portugal, ende zijn gecomen in de stadt van Lisboenen, den 20. September, alwaer doen ter tijt was den hertogh van Alva, als goeverneur vanden coningh van Spaengien; ende men maeckte aldaer groote preparatie ende ghereetschap om de coningh in te halen, ende te hullen voor heere, naer ouder usantie van Portugal. Ick, in Lisbonen comende,Ga naar margenoot+ door de veranderinghe van 't landt ende noch gheduerende sieckte ende corruptie vande lucht ben cranck geworden ende sevenmael ter ader ghelaten, doch met Gods hulpe weder ghenesen, ende siende, weynigh voordeel by den edelman te doen, hebbe hem verlaten ende my ghevoecht by een coopman, om die traffijcke van die coophandel te leeren, tot datter yet anders offreceerden. Binnen dese tyden begost die pest, die weder op een nieu aenghestoken was, wat te cesseren, om welcke oorsaeck den coningh zyn incomst tot Lisbonen vertoeftGa naar voetnoot3) hadde, ende alsnu gheheel gedaen wesende in de maent van Meye anno 81., is deGa naar margenoot+ coningh tot Lisbonen met grooter triumphen inghehaeltGa naar voetnoot4), alwaer die Duytsche natie de prijs hadde van 't beste werck ende spec- | |
[pagina 6]
| |
tacle, welcke was een poorte ende brugghe, die op de strandt van die revier stont, aldaer die coningh uyt de galeye tredende aldereerst deur ginck, wesende van veel fraye dinghen endeGa naar margenoot+ figueren verciert, lustich om sien, oock alle straten ende hoecken behanghen met costelycke tapyten ende historien, ende worden groote triumphe bedreven, gelijck in dierghelijcke tyden de manier is. Ga naar margenoot+Den 12. December anno 81. is den hertoghe van Alva tot Lisbonen ghestorvenGa naar voetnoot1) in 't palleys van den coningh, ende dat om dat by was zynen oppersten hoof-meester, hebbende 14. daghen voor zijn doot anders niet ghenut dan vrouwen soch; zijn lijff wert ghebalsemt, ende ghevoert naer zijn landt van Alva. ‖ In dese selfde maent, die coningh noch tot Lisbona wesende, isGa naar margenoot+ ghestorven die prince ende erfghenaem van geheel Spaengien ende Ga naar margenoot+Portugal, des coninghs oudste soon Don DiegoGa naar voetnoot2), ende overleedt in Madrid, waer van de rouwe weder vernieut wert, ende en bleven anders gheen kinderen dan een soontgien, met name Don Philippe, ende twee dochtersGa naar voetnoot3). Binnen dese tyde quam oock te Lisbonen des coninghs suster, de weduwe vanden overleden keyser MaximilianoGa naar voetnoot4), brengende met haer een dochterken, dat manck ginck, twelck daer naer in een clooster gesteken wert, welck oock zijn met grooter feesten ende triumphe in gehaelt. Naer 't overlyden van des coninghs outste soon Don Diego so zijn tot Lisbonen vergadert alle die groote heere van Spangien ende Portugael, soo geestelick als weerlickGa naar voetnoot5), Ga naar margenoot+in 't palleys van de coningh, ende deden den eedt met grooter solemniteyt, naer ouder usancien, aen die jonghe prince van Spaengien Don PhilippeGa naar voetnoot6), als erfghenaem ende rechte successor van Spaengien ende Portugal ende andere dominien des coninghs. In 't voor jaer van 82. is tot Lisbonen 'tseyl ghegaen een groote armeyeGa naar voetnoot7) schepen, waer van overste was die marck-graef van Sancta Crus, met welcken ghinghen die principaelste vanden adel van Spaengien ende Portugal, uyt vrye wille, op haer eyghen costen, om te bewysen die goede affectien, die zy hadden om haren | |
[pagina 7]
| |
coningh ende heere dienst te doen, naer die Vlaemsche EylandenGa naar voetnoot1) tegens Don Antonio, die daer ontrentGa naar voetnoot2) hieltGa naar voetnoot3) met een armeye van Fransoysche schepen ende volck, wiens overste was eenenGa naar margenoot+ Philippe Strossy. Deze twee armeyen ghemoeten malcanderen, ende deden eenen dapperen slach met groot verlies van beyde zyden, doch in 't lest Don Antonio met zijn Fransoysen de nederlage hebbende, ende veel van die Fransoysen de nederlage hebbende, ende veel van die Fransoysen gevanghen, waer onder waren sommighe vande principaelsten adel uyt Vranckrijck, alle welcke op 't eylandt van S. MichielGa naar voetnoot4) duer bevel vanden marck-graef onthooft werden, ende d'ander Fransoysen in Spaengien ghebracht, ende altemael op de galleye gheset; Don Antonio Ga naar margenoot+ontquamt met een cleijn jacht, als oock den oversten ‖ PhilippeGa naar margenoot+ Strossy, in een boodt, ende was ghequest, ende van die quetsure ghestorven. Van dese victorie waren de Spangiaerts seer hooghmoedigh, ende worde te Lissebonen groote triumphe bedreven ende den marckgraef van Sancta Crus met grooter feest inghehaelt. Binnen desen tyden wesende alle dinghen gheslist, heeft den coningh ghelaten tot Lisbonen zijn susters soon den cardinael Don Albertus van Oostenrijck, als gouverneur, ende is weder ghereijst met die keyserinne zijn suster ende des cardinaels moeder ende het gheheele hoff nae Madrid in Spaengien. |
|