Vaderlandsche historie. Deel 9
(1842-1866)–Jan Baptist David–
[pagina 210]
| |
Zesde hoofdstuk.de staten te mechelen vergaderd. - de landvoogdy opgedragen aen keizer maximiliaen. - vervangen door zyne dochter margareet van oostenryk. - nieuwe kryg met karel van egmont. - de keizer komt naer deze landen. - verdrag van kameryk. - maximiliaen bezoekt vlaenderen. - de heer van chièvres genoemd tot gouverneur des jongen karels. - en adriaen van utrecht tot diens leermeester. - nieuwe vyandlykheden met karel van egmont. - beleg van venloo. - bondgenootschap tegen frankryk. - vierjarig bestand met karel van egmont. | |
1507-1513.Den 4den October 1506 kreeg men hier te lande de tyding van Philips dood. Niemand had zich verwacht aen zulke ramp, die waerlyk onze provinciën in den akeligsten toestand plaetste, zoo wel ten opzigte van het kwaedwillige Frankryk, als tegenover den krygszuchtigen Karel van Egmont. Des konings stadhouder had juist op dat oogenblik de algemeene Staten te Mechelen beroepen om in | |
[pagina 211]
| |
's lands noodwendigheden te voorzien; maer toen zy den 18 October aldaer vergaderden, gaf de Kanselier, Thomas de Plaine, hun kennis van het gebeurde en verzocht hunne yverige medewerking tot behoud des vaderlandsGa naar voetnoot(1). Vervolgens werd Philips TestamentGa naar voetnoot(2) geopend en afgelezen; maer dewyl daer niets in bestemd was nopens de voogdy zyner kinderen en het bestier der landen gedurende hunne minderjarigheid, besloten de Staten dat Karel en diens zustersGa naar voetnoot(3) voor het oogenblik zouden toevertrouwd blyven aen Mevrouw van | |
[pagina 212]
| |
RavensteinGa naar voetnoot(1), alsmede dat de stadhouder en diens raedslieden, zoo wel als de officieren van justitie en de vorstelyke ontvangers in bediening zouden blyven tol O.L.V. Lichtmis. Meteen stelde de Kanselier voor dat men onverwyld eenige edellieden en afgeveerdigden der steden zenden zou tot keizer Maximiliaen, om hem het regentschap der provinciën op te dragenGa naar voetnoot(2), alsmede dat men door plegtige gezantschappen de koningen van Frankryk en van Engeland, den hertog van Lorreynen en andere naburige vorsten aen zou manen om vrede en vriendschap te houden met de NederlandenGa naar voetnoot(3). Voor Hendrik VII werd zulks eenigerwyze overbodig; want deze koning schreef uit eigen beweging aen den heer van Chièvres dat men in alles | |
[pagina 213]
| |
op hem rekenen mogtGa naar voetnoot(1). Zoo had ook, van zynen kant, Lodewyk XII gedaenGa naar voetnoot(2) en ja, tot teeken zyner opregtheid, reeds de fransche hulpbenden uit Gelderland weêrgeroepenGa naar voetnoot(3); doch zulks bleek welhaest louter veinzery te wezen, en belette niet dat men zich van hem ten zeerste mistrouwde. Wat de opdragt der landvoogdy aen den keizer raekte, daerover werd men het zoo ligt niet eens. De afgeveerdigden van Vlaenderen, misschien uit hunnen ouden wrok, en die der waelsche provinciën, uit vrees van Frankryk waer zy aen paelden, zeiden dat zy geenen last hadden om daeromtrent iets te beslissen. Des echter niet tegenstaende werd het besluit den 10 November genomen, en weldra vertrokken de heer van Chièvres met dien van Bergen-op-Zoom en anderen naer Imst in Tyrol, | |
[pagina 214]
| |
om aen Maximiliaen de voogdy zyner kleinkinderen en de regering hunner landen aen te biedenGa naar voetnoot(1). Zy werden wel ontvangenGa naar voetnoot(2) en hun aenbod toegestemd; maer dewyl de keizer, voor het oogen- | |
[pagina 215]
| |
blik, in Italië en elders te veel bekommeringen had om zelf naer deze gewesten te komen, besloot hy, by brieven van den 18 Maert 1507, zich te doen vervangen door zyne dochter Margareet, des hertogs weduwe van Savoye, om, in zynen naem, den eed van getrouwigheid hier te lande naer ouder gewoonte af te nemen, terwyl hy, door andere brieven van den zelfden dag, last gaf aen eenige duitsche vorsten om hem by die plegtigheden te vertegenwoordigen en, in zyne plaets, den eed te doen waer hy als voogd en regent toe gehouden wasGa naar voetnoot(1). Zonder tyd te verliezen, begaf zich heer Jan van Bergen naer BresseGa naar voetnoot(2) om Margareet af te halen, die den 27 Maert te Leuven aenkwam. Reeds eenige dagen te voren hadden de algemeene Staten, daer ter stede vergaderd, des keizers voogdy plegtiglyk erkendGa naar voetnoot(3), en verwelkomden thans zyne dochter | |
[pagina 216]
| |
in hare dubbele hoedanigheid, ten hoogste verheugd wegens den keus van zulke wyze vorstin om de landen te bestieren. Weldra vertrok Margareet naer Brussel, en noemde hare byzondere raedslieden onder de deftigste mannenGa naar voetnoot(1), en doorreisde vervolgens de provincien om, waer de gewoonte het meêbragt, de hulde der steden te ontvangen. Den 7 July deed zy haren intrede te Mechelen, willende daer haer verblyf vestigen by koning Philips kinderen. Kort daerop werden de algemeene Staten te Mechelen opgeroepen, om tegenwoordig te zyn by den plegtigen lykdienstGa naar voetnoot(2) haers broeders, die in de hoofdkerk aldaer plaets had den 18 der loopende maendGa naar voetnoot(3). Op het einde van den dienst, werd de jonge Karel, mede tegenwoordig, door den Wapenkoning van het Gulden VliesGa naar voetnoot(4) tot wet- | |
[pagina 217]
| |
tigen heer der Nederlanden uitgeroepen, onder den naem van aertshertog, kunnende hy niet gevoegelyk den konings-titel voeren zoo lang zyne moeder leefde, die alleen erfgenaem was van Castielje. Terwyl men aldus te Mechelen 's lands wettigen vorst huldigde, en zyne heerlyke regten zoo wel als het openbaer belang zocht te waerborgen, vlamde alom de kryg op de grenzen. Lodewyk XII, zonder den oorlog aen België te verklaren, hield niet op Karel van Egmont te ondersteunen, des te gereedelyker dat de La Marcken van Luikerland hem in de hand werkten, en hy dus den weg zoo goed als open vond om manschap herwaert te zenden. De Luiksche kerkvoogd, Everhart de la MarckGa naar voetnoot(1), ofschoon franschgezind, bleef voor het uiterlyke onzydig; maer zyn broeder Robrecht, heer van SedanGa naar voetnoot(2), te regt bygenaemd het Groot Everzwyn van Ardennen, gedroeg zich als een gezworen vyand onzer vorsten, niet bedacht dan om hun en hunne erflanden afbreuk of schade te doen. | |
[pagina 218]
| |
Met deze dubbele hulp had Karel van Egmont al vroeg de vyandlykheden hernomen en, na in February, Doesburg, tusschen Arnhem en Zutphen, verrast te hebben, was hy doorgedrongen tot aen de poorten van 's Hertogenbosch, buit makende zoo veel hy wildeGa naar voetnoot(1). Vervolgens in de landen van Cuick, van KesselGa naar voetnoot(2) en van Limburg gevallen zynde, bragt hy daer de maenden van Mei, Juny en July door met stroopen en verwoesten. Aen onzen kant werd er ook niet geslapen, neen: de stadhouder van Holland liep plunderende en brandende BommelerweerdGa naar voetnoot(3) af, en lei het beleg voor PoederoeijenGa naar voetnoot(4), terwyl anderen het stedeken WachtendonckGa naar voetnoot(5) veroverden, en nog anderen de zuidelyke grenzen bewaekten tegen de aenslagen van La Marck. 't Is waer, aen beide zyden ontbrak vooral het geld, en kon men derhalve geene groote | |
[pagina 219]
| |
legers op de been brengen, om het pleit in 't open veld te beslissen: neen, de kryg bepaelde zich tot strooptogten en landvernieling; doch alles samengenomen was het voordeel aen Karel van Egmonts kant, die, na een paer duizend gulden uit Frankryk gekregen en daermeê zyne aenhangers betaeld te hebben, nieuwen moed schepte om in de Brabantsche Kempen te rukken met zeven duizend voetknechten, tweehonderd ruiters en een tiental stukken grof geschut. Hiermede verraste hy Turnhout, en trok voort naer Diest, waer hy zich by de hulpbenden van La Marck aen moest sluiten. Deze, door het Haspengauwsche ingedrongen, hadden op haren weg Landen en Halen neêrgeblaekt, doch stieten het hoofd aen Diest, dat gered werd door graef Hendrik van Nassau; bygestaen van de kloeke burgers. Thienen was zoo gelukkig niet. Daer vielen de vereenigde legers in, den 19 September, en plunderden de stad ledig, gedurende dertien dagen dat zy er meester van bleven. Gansch de omstreek werd insgelyks verwoest, en eene menigte dorpen verbrand. Zy zouden het nog veel erger gemaekt hebben, ware er geen twist ontstaen tusschen de fransche en geldersche krygsknechten, die elk- | |
[pagina 220]
| |
ander in 't hair vlogen, ja om het leven bragten, dusdaniglyk dat de oversten raedzaem vonden te scheiden, en ieder met zyn volk naer huis te trekken. Den 9 October was Karel van Egmont weêr te Roermonde; maer de Franschen werden, op hunnen aftogt, door de onzen overvallen aen de kanten van Saint-Hubert, en den 18 October deerlyk gehavend. Zy verloren, behalve veel manschap dood of gevangen, bykans al hun krygstuig, en zes honderd met buit beladen peerden, die vervolgens te Namen op de markt verkocht werdenGa naar voetnoot(1). Deze uitslag was zeer aenmoedigend; doch weldra moest men een groot deel der krygsknechten afdanken, omdat de penningen ter soldy ontbraken en men vreesde dat de huerbenden zouden verloopen of, erger nog, tot den vyand overloopen. | |
[pagina 221]
| |
Gedurende den winter beyverde zich de landvoogdes om Ferdinand van Arragons gunst te winnen voor haren jongen neef, en om met koning Hendrik van Engeland den bond te vernieuwen dien hy, in 1506, met wylen haer broeder Philip gesloten hadGa naar voetnoot(1). Een en ander viel naer wensch uit, zoodat zy van beide die kanten zeker mogt zyn geene tegenwerking te zullen ontmoetenGa naar voetnoot(2) in hare worsteling met Karel van Egmont. De kryg werd dan ook na den winter hernomen, niet zonder eenig voordeel, doch ook niet met den vereischten yver om afdoende overwinningen te behalen, dewyl 's lands Staten, naer vrede hakende, geene toereikende hulpgelden stemden tot het aenwerven en den onderhoud der noodige manschap. Aldus verliep er een deel van den zomer met het belegeren of het ontzetten van steden of sloten, toen, in July, Margareet vernam dat Lodewyk XII, op aendrang van EngelandGa naar voetnoot(3), zich genegen toonde | |
[pagina 222]
| |
om een eind aen de vyandlykheden te stellen by middel van een bestand. Van zulke gelegenheid meende de landvoogdes te moeten gebruik maken, en vroeg aenstonds haer vader om gezanten naer Frankryk te mogen zenden, waer Maximiliaen gereedelyk in toestemde, met besprek echter van niettemin den kryg tegen Karel van Egmont krachtdadiglyk voort te zettenGa naar voetnoot(1). Ten einde daer meer klem aen te geven, zoo kwam, in de eerste dagen van Augusty, de keizer zelf naer deze landen, en beriep meer dan eens de Staten om geldmiddelen van hen te verkrygen, maer vond ze telkens weigerig, en verrigtte dus niet veel, terwyl zyne dochter haer best deed om de onderhandelingen met den franschen koning aen te knoopen en tot een gunstigen uitslag te brengen. In hoedanigheid van des keizers gevolmagtigdeGa naar voetnoot(2), vertrok zy in 't begin van November | |
[pagina 223]
| |
naer Kameryk, alwaer het haer gelukte den 10 December, met Lodewyks afgeveerdigde den kardinael van Amboise, een verbond te sluiten, dat vervolgens door de vorsten zelf toegestemd en bevestigd werdGa naar voetnoot(1). Dit verbond, van veel grooteren omslag dan wy voor onze Geschiedenis hier te melden hebben, bepaelde dat Karel van Egmont de plaetsen terug zou geven, welke hy, sedert het laetste bestand met wylen koning Philip, veroverd had, zynde vier steden en dry slotenGa naar voetnoot(2), en dat hy de hollandsche stad WeespGa naar voetnoot(3), met het bygelegen MuidenGa naar voetnoot(4), binnen de veertig dagen in zou ruimen aen den prins van Castielje. Voor het overige zouden de Geldersche steden in de handen der tegenwoordige bezitters blyven, tot dat bevoegde middelaers onderzocht en beslist zouden hebben aen welke zyde het meeste regt was. Deze | |
[pagina 224]
| |
taek werd opgedragen aen den keizer en den koning van Engeland voor den prins van Castielje, en voor Karel van Egmont aen de koningen van Frankryk en van SchotlandGa naar voetnoot(1): zy vieren zouden eerlang twee of dry bekwame mannen kiezen die, na onderzoek der wederzydsche bewysstukken, binnen het jaer uitspraek moesten doen. Hielde Karel zich aen deze bepalingen niet, zoo mogt hy voortaen op geene hulp of onderstand van Lodewyk XII meer rekenen. De rust aldus, zoo men dacht, hersteld zynde, vroeg Maximiliaen aen de provinciën nieuwe hulpgelden, welke dit mael niet afgeslagen, doch ook niet gereedelyk toegestemd werdenGa naar voetnoot(2). In den loop van February 1509, bezocht hy Vlaenderen en, onder anderen, Gent, dat hem met zyn' kleinzoon en met diens moeije Margareet, feestelyk ont- | |
[pagina 225]
| |
haeldeGa naar voetnoot(1). Vervolgens maekte de keizer gereedschap om naer Duitschland weêr te keeren, gelyk hy deed omstreeks half AprilGa naar voetnoot(2); maer vóór zyne afreis bevestigde hy, by brieven van 18 Maert, zyne dochter in de landvoogdyGa naar voetnoot(3), noemende tevens den heer van Chièvres tot gouverneur en eersten kamerlingGa naar voetnoot(4) van den jongen KarelGa naar voetnoot(5). Deze had reeds, sedert een paer jaren, tot voornamen leer- of schoolmeesterGa naar voetnoot(6), den beroemden | |
[pagina 226]
| |
Adriaen Floriszoon BoeyensGa naar voetnoot(1), geboortig van UtrechtGa naar voetnoot(2) en, sedert 1491, doctor in de GodgeleerdheidGa naar voetnoot(3). Uit de lessen van zulk een man, | |
[pagina 227]
| |
niet alleen ervaren in de gewyde wetenschappen, maer ook in de Letter- en Wiskunde, moest het hart zoo wel als de geest van zyn koninklyken leerling de heilzaemste indrukken ontvangen; doch de jonge vorst had weinig lust voor de doode talen, en legde zich met voorliefde toe op het Fransch, het Hoog- en Nederduitsch, het Italiaensch en het Spaensch, in welke laetste tael hy echter, gedurende zyn verblyf hier te lande, de minste vorderingen maekte. Daerentegen toonde hy een byzonderen yver en aenleg voor allerlei wapen- jagt- en andere lichamelyke oefeningen, | |
[pagina 228]
| |
wordende daerin bestierd door een Burgondisch edelman van groote verdienstenGa naar voetnoot(1). Maer onder Karels voorname aenleiders, was er niet één die zoo veel op zyn gemoed vermogt als de heer van Chièvres, inzonderheid belast om, met Margareet, hem voor te bereiden tot het verhandelen van staetszaken en tot het bewind van landen en volkeren, waervoor hy niet minder geschiktheid aen den dag legde. Jammer maer, de heer van Chièvres, misbruik makende van Karels onbepaeld vertrouwen, misbruik makende van den invloed en het gezag hem door zyn ambt bygebragt, gaf den vollen toom aen zyne verregaende geldzucht, dusdaniglyk dat groot en klein er zich in ergerde, en dat de hatelykheid van zyn gedrag op den vorst zelf terugviel, die zich in alles door hem blindelings liet geleidenGa naar voetnoot(2). De vrede waer men naer verlangde, kwam niet. Karel van Egmont, te zwak om de voorschriften van het Kameryksch verbond in den wind te slaen, | |
[pagina 229]
| |
had ja, ofschoon met tegenzin, Weesp en Muiden weêrgegevenGa naar voetnoot(1); doch zulks belette niet dat er voortdurend van wederzyde vyandlykheden gepleegd werden; want daer ieder bezitter bleef van een aental steden en sloten, kon het niet missen of daer moesten over en weêr baldadigheden geschieden, in eenen tyd vooral dat de moedwil der krygsknechten geene palen kende. Inderdaed, de omliggende dorpen werden, nu van de eenen, dan van de anderen, afgeloopen, uitgeroofd en gerantsoeneerd, dusdaniglyk dat Karel van Egmont en keizer Maximiliaen beurt om beurt, en nagenoeg met even veel grond, zich beklaegden wegens inbreuk op het verdrag van Kameryk. Intusschen verliep de tyd, aldaer gesteld om het geschil door scheidsmannen te doen uitwyzen, zonder dat daer gevolg aen gegeven werdGa naar voetnoot(2), terwyl, van zynen | |
[pagina 230]
| |
kant, Karel van Egmont de gelegenheid waergenomen had om een verbond te sluiten met zynen nabuer den hertog van KleefGa naar voetnoot(1), en onderhandelingen aen te knoopen met Gulik, alsook met de bisschoppen van Keulen, van Munster en van LuikGa naar voetnoot(2), waerdoor hy meer dan ooit scheen bekwaem te zullen worden om zynen tegenstanders het hoofd te bieden. Dit zag dan ook onze landvoogdes wel genoeg in, en zocht daerom een eind aen den twist te krygen op eene andere wyze, namelyk met eenen echt te vermiddelen tusschen den strydzuchtigen Egmonder en een harer nichten, een ontwerp dat vroeger reeds, doch vruchteloos, beproefd was geweestGa naar voetnoot(3). Na haer vader deswege geraedpleegd en van hem een toestemmend antwoord erlangd te hebbenGa naar voetnoot(4), zond zy den wapenkoning van het Gulden-Vlies tot Karel van Egmont om een nieuw | |
[pagina 231]
| |
bestand te sluiten, en kort daerop haren Tresorier om hem de hand aen te bieden van hare achtjarige nicht Isabelle van OostenrykGa naar voetnoot(1), met besprek dat, byaldien deze vorstin te sterven kwame zonder mannelyke oiren na te laten, de kinderen, welke uit een tweede huwelyk mogten geboren worden, geen regt op Gelder of Zutphen zouden hebben; maer dat, in zulk geval, de beide domeinen tot het huis van Oostenryk zouden overgaenGa naar voetnoot(2). Trouwens, dit voorstel was te onredelyk om door Karel van Egmont toegestemd te worden, want, gelyk hy zelf inbragt, de hem beloofde Isabelle kon nog vóór haren echt uit de wereld scheiden, en hy dus in eens vrouw en land kwyt geraken. Ook werd het aenbod van der hand gewezen en, op 't einde van January 1510, alle onderhandeling afgebroken, tot groot spyt van Margareet, die gewild zou hebben dat de keizer zich in deze zaek inschikkelyker hadde getoondGa naar voetnoot(3). | |
[pagina 232]
| |
Men moest zich dan verwachten aen het hernemen van den kryg, althans aen nieuwe buitjagten en aenslagen op steden of sloten. Ook had de landvoogdes zich reeds bereid voor den tegenstand, door het verpanden van domeinen en heerlykheden om geld in de hand te hebben. Zy had tevens een plegtig gezantschap naer Engeland afgeveerdigd, om hare hulde te bewyzen aen den jongen koning Hendrik VIIIGa naar voetnoot(1), en diens gunst in te roepen ten voordeele van haren neef Karel. Eindelyk verwierf zy nog van de Staten eene bede van 70,000 pond, en besteedde voorts al haren tyd tot het aen werven of uitrusten van nieuwe krygsbenden, wat overigens Karel van Egmont insgelyks deed, nemende in zynen dienst een paer duizend knechten, onlangs door den koning van Denemarken afgedanktGa naar voetnoot(2). Het scheen dan allenzins dat het jaer met vechten zou doorgebragt worden, doch tegen ieders verwachting liep het grootendeels af in wederzydsche onderhandelingen, welke echter niets voort- | |
[pagina 233]
| |
bragten, omdat van beide kanten de eischen zoo wel als de wantrouw te groot waren, en niemand ernstig bereid om opofferingen aen den vrede te doenGa naar voetnoot(1). Het volgend jaer 1511 ving aen met ernstige vyandlykheden. Den 14 January versloeg Karel van Egmont eene talryke bende hollandsche boeren en voetknechten aen den kant van DordrechtGa naar voetnoot(2); den 6den February verrasten de zynen HarderwyckGa naar voetnoot(3). Kort daerna beproefde Karel oproer te verwekken zoo te Amsterdam als in de omstreek van 's HertogenboschGa naar voetnoot(4), en tokkelde die van Utrecht tot afval van hunnen bisschop Frederik III van BadenGa naar voetnoot(5). Zulks gelukte hem: de Utrechte- | |
[pagina 234]
| |
naers liepen Karel in de handGa naar voetnoot(1), stelden zich onder zyne voogdy, en hielpen hem, daegs voor Paschen, YsselsteinGa naar voetnoot(2) belegerenGa naar voetnoot(3). Op het einde van Maert, hadden de Gelderschen Cuick geplunderd, GeldorpGa naar voetnoot(4) neêrgeblaekt, en ja eenen aenslag op Arnhem beproefd, maer die afgeweerd wasGa naar voetnoot(5). Men ziet uit dit alles dat het voortaen Karel van Egmont niet meer alleen te doen was om hetgeen hy in Gelderland had, te behouden; maer dat hy tevens het oog had gerigt op Holland en Brabant, met het inzigt van daer veroveringen te maken. Dit stoutmoedig gedrag toonde klaer genoeg dat hy van elders op nieuwen onderstand rekende, en Margareet, zoo wel als haer vader, | |
[pagina 235]
| |
was overtuigd dat Lodewyk XII hulp aen den Egmonder gegeven of beloofd had, alhoewel de koning zulks halsstarrig loochendeGa naar voetnoot(1). Wat daer van zy, de landvoogdes had zoo haest geene kennis van Karels ondernemingen, of zy wendde alles aen om krygsmagt te verzamelen en den vyand te stuiten; doch terwyl zy gereedschap maekte, werkte deze aenhoudend voort: hy zond volk naer Utrecht, bezette JutphaasGa naar voetnoot(2), en terwyl hy in persoon met ruitery en geschut naer Ysselstein trokGa naar voetnoot(3), verschalkte een zyner hopmannen de stad Bommel, wier inwoonders aenstonds zyne party kozenGa naar voetnoot(4). Nog denzelfden dag begaven de Gelderschen zich naer het bygelegen Tiel op de WaalGa naar voetnoot(5), maer voeren daer zoo wel niet; want de bezetting, hebbende eenen uitval gedaen, sloeg er zoo driest op, dat de helft gevangen werd en | |
[pagina 236]
| |
bykans al de anderen dood bleven of in het water versmoordenGa naar voetnoot(1). Deze nederlaeg had tot gevolg het ontzet van Ysselstein, dat den 1 Juny verlost, en het beleg van Bommel, dat kort daerna aengevangen werdGa naar voetnoot(2). De onzen behaelden sedert, in andere toevallige gevechten, nog voordeelen op de GelderschenGa naar voetnoot(3); maer dat alles kortte weinig of niets: daer moesten groote slagen geslagen worden, zou men den overmoed van Karel van Egmont breken, en hem tot rede brengen. Dit begreep ook de landvoogdes, en zy had rust noch duer tot dat het leger op eenen goeden voet gesteld was. Terwyl zy, zoo veel mogelyk, alle nieuwe inmenging van Frankryk in de geldersche zaken trachtte voor te komenGa naar voetnoot(4), verwierf zy ruime hulpgelden van de provinciën, en 1500 archiers van koning Hendrik VIII, welke eerlang te Arnemuiden in ZeelandGa naar voetnoot(5) ontscheept zyn- | |
[pagina 237]
| |
de, en zich by de andere krygsbenden aengesloten hebbende, met deze eene magt uitmaekten van 6,000 voetknechten en 1500 ruiters, voorzien van een veertigtal zoo kleine als groote stukken geschutsGa naar voetnoot(1), met Floris van Egmont aen hun hoofd. Deze bekwame en kloekmoedige veldheer, van 's Hertogenbosch uitgaende, zond een deel van zyn leger naer Bommel, om het ontzet dier stad te beletten, en trok ylings met al het overige zyner magt naer de zuidelyke grenzen van Gelderland, alwaer hy in 't voorbygaen eenige sloten verkracht hebbende, zich neêrsloeg te Aersen aen de MaesGa naar voetnoot(2), gereed om Venloo of Roermonde te overvallen en, konde hy daerin slagen, niet slechts meester te blyven van dat gedeelte des hertogdoms, maer tevens alle hulp van Frankryks wege voortaen af te snyden. 't Is waer, in stede van daer alles aen de hand te vinden, dewyl de togt beraemd en overlegd was, ontbrak het hem aen mondkost en krygsvoorraed, zoo dat er tyd verloren werd; doch weldra kwam er buskruid, lood, ballen, naest andere | |
[pagina 238]
| |
behoeften, en het beleg van Venloo ving aen den 28sten AugustyGa naar voetnoot(1). De stad had eene bezetting in van 800 man, te klein in getal derhalve om sterken en langen wederstand te doen; maer zy zaten achter stevige muren, en werden krachtdadig bygestaen door de burgers. Een eerste storm mislukte; de onzen hadden ja bres geschoten, en liepen woedend tegen de afkantelende vesten op; maer werden er zoo deerlyk gehavend, dat zy, na eene worsteling van twee of dry uren, terug wyken moesten, latende eene menigte van dooden en gekwetsten in de gracht. De belegeraers gaven echter den moed niet verloren, terwyl, van haren kant, Margareet niet ophield hun nieuwe hulpbenden toe te zenden, ofschoon haer de middelen ontbraken om het leger te onderhouden, en zy er reeds duizenden van haer eigen geld had aen opgeofferdGa naar voetnoot(2). Aldra beproefde men een tweeden storm, doch die niet beter afliep dan de vorige, zoodat de keizer zulks vernemende, en bevreesd voor een kwaden uitslag, aen zyne | |
[pagina 239]
| |
dochter raedde het ding te laten stekenGa naar voetnoot(1). Maer neen, Floris van Egmont en de engelsche bevelhebber wilden nog eens de kans wagen, niet twyfelende of zy zouden het er dit mael doorhalen, want eenige krygsgevangen hadden hun verzekerd dat die van binnen geen derden storm konden uitstaen. Men zou dan de stad op nieuw beschieten, gedurende dry dagen, en haer vervolgens overrompelen. Doch nu kwamen de najaersregens de werken verhinderen; de batteryen wilden niet blyven staen, en toen eindelyk de belegeraers hun derden stormloop uitvoerden, sloeg hun het lot nog erger tegen, alhoewel zy zeker hun uiterste best hadden gedaen om te zegevieren. Korte dagen daerna wisten de burgers, by een donkeren nacht, versche manschap en krygsvoorraed binnen te halen; en nu werd, op 't laetst van November, het beleg van Venloo opgebroken, waer men twaelf lange weken vruchteloos aen besteed, en schatten van geld, zoo wel als ontelbare menschenlevens, aen verspild hadGa naar voetnoot(2). | |
[pagina 240]
| |
Het spreekt van zelf dat Karel van Egmont de gelegenheid niet had verzuimd, om hetgeen men hem in de vorige maenden ontweldigd had, op zyne beurt aen de onzen te ontweldigenGa naar voetnoot(1): zoodat de toestand van Margareet thans nog slimmer werd dan hy tot dus verre geweest was. Zy kon voor het oogenblik niets anders doen dan de grenzen van Brabant en Holland in staet van tegenweer te houden; maer alhoewel de beide provinciën daer hulpgelden voor opbragten, bleef zy nog verre van het doel te bereiken, en maekte Karel van Egmont, in den loop des winters, geduchte vorderingen. Na een aental sloten veroverd te hebben, beproefde hy, den 31 January 1512, 's Hertogenbosch te verrassen, doch werd door de ingezetenen terug gedreven, en moest zich bepalen by het afbranden, in de omstreek, van windmolens, dorpen en kasteelen of lusthuizenGa naar voetnoot(2). Den 16 February vergaderden de Staten te Mechelen. Margareet vroeg geld om nieuwe manschap te werven en de krygsknechten te betalen, | |
[pagina 241]
| |
maer kreeg een weigerig antwoord: de Staten wilden den vrede, op welken voet dan ook, en zeiden dat, zoo lang men penningen zou toestemmen, de kryg geen eind zou hebbenGa naar voetnoot(1). 't Is waer, in April kwamen zy van dit besluit weder, en vergunden eenige duizenden, op voorwaerde nogtans dat er gewerkt wierde om een akkoord te treffen, te meer dewyl Karel van Egmont zulks ook verlangde. Inderdaed, deze vorst, dien het mede zeer moeijelyk viel met ledige beurzen het spel in gang te houden, had voorgesteld te Vianen op de LekGa naar voetnoot(2), of te Weert by Roermond, in gesprek te treden: niet dat hy de minste genegenheid hadde om zyne regten of eischen op te geven; maer hy zocht tyd te winnen, kunnende voor het oogenblik op de hulp van Frankryk niet rekenenGa naar voetnoot(3). Evenwel, en niet tegenstaende dat de keizer, op herhaeld verzoek zyner dochterGa naar voetnoot(4), zich gereed maekte om naer deze | |
[pagina 242]
| |
landen te komenGa naar voetnoot(1) en klem aen de zaken te geven, werden echter de onderhandelingen te Vianen aengeknoopt, doch, als ligt te voorzien was, zy bragten niets voort. Margareets gevolmagtigden wilden 1o dat Karel van Egmont dienst name onder den prins van Castielje; 2o dat hy Gelder en Zutphen voortaen bewaren zou, in hoedanigheid van stedehouder des keizers; 3o dat de waerde der beide landen zou begroot worden, en het den keizer vry zou staen ze in te lossen voor den gestelden prys; en 4o dat de bestaende geschillen aen scheidsmannen zouden onderworpen, en middelerwyl de steden en sloten door Karel weêrgegeven worden, welke hy sedert den Kamerykschen vrede veroverd had. Zulke voorstellen schenen te hard voor Karel van EgmontGa naar voetnoot(2), die ze met verontweerdiging verwierp, en dus keerde men van wederzyde weêr tot de wapens. Ja, maer 't geld ontbrak gelykelyk aen beide kan- | |
[pagina 243]
| |
ten; want alhoewel Maximiliaen omstreeks Sinxen te Mechelen aengekomen was, kon hy, even zoo min als zyne dochter, van steenen munt slaen, en de provinciën waren uitgeput: zoodat, gedurende des keizers verblyf hier te lande, gelyk na zyn vertrek in de laetste dagen van July, er, volgens gewoonte, wederzydsche verwoestingen aengerigt werden, doch niets groots, niets afdoends plaets had; dusdanig nogtans dat, alles samengenomen, de zaken van Karel van Egmont eerder voor- dan achteruit gingenGa naar voetnoot(1). Daer moesten derhalve andere omstandigheden geboren of verwekt worden, zou die kryg met Gelderland niet eeuwig duren. Reeds sedert een geruimen tyd was Margareet bedacht om Hendrik VIII die, het jaer na zyne troonsbeklimming, namelyk den 21 Juny 1510, een plegtig verbond had aengegaenGa naar voetnoot(2) met den vader zyner gemalin koning Ferdinand van ArragonGa naar voetnoot(3), | |
[pagina 244]
| |
in het harnas te jagen tegen Lodewyk XII, met het inzigt dezen de handen vol te geven en alzoo in de onmogelykheid te stellen van den Egmonder langer te ondersteunen. Daer had zy juist niet zeer veel moeite meê; want de engelsche vorst, jongGa naar voetnoot(1) en moedig als hy was, en nog wel indachtig dat zyne voorgangers een aenzienlyk deel van Frankryk tot in de laetste eeuw bezeten hadden, wanhoopte niet daer nog voor 't minst een paer provinciën van op nieuw aen zyne kroon te kunnen verbinden. Zy ontmoette meer wederstand by haren besluiteloozen vader; doch, na eene vry lange briefwisselingGa naar voetnoot(2), haelde zy hem eindelyk over, en bragt het zoo verre dat er, den 5den April 1513, te Mechelen een groot bondgenootschap tot stand kwam tusschen den keizer, de koningen van Engeland en van Arragon en | |
[pagina 245]
| |
paus Leo XGa naar voetnoot(1), waerby deze gezamentlyk de taek oplaedden om, in hun eigen belang en in het belang der Kerk, die veel van de Franschen had te lyden gehad, koning Lodewyk in diens eigen land op verschillende punten aen te randen, met besprek dat niemand der bondgenooten met hem afzonderlyk tot akkoord zou komenGa naar voetnoot(2). Het duerde nog lang eer Maximiliaen, immer beducht voor eenen inval der Franschen in de Nederlanden, zyn zegel aen het verbond dorst hangen; maer eene nederlaeg, door Lodewyk XII, den 6 Juny, in het Meilandsche beproefdGa naar voetnoot(3), deed zyne aerzeling ophouden, en den 14den teekende hy het Tractaet van MechelenGa naar voetnoot(4). Dat zelfde Tractaet had reeds eene groote verandering voortgebragt in den toestand onzer provinciën. De Staten, nieuwen moed scheppende, hadden | |
[pagina 246]
| |
nieuwe hulpgelden toegestemd, terwyl Karel van Egmont geene kans meer zag om het hoofd boven te houden, nu dat hy van Frankryk geheel verlaten was, en niet voorzien kon hoe het met zynen koninklyken vriend in 't eind af zou loopen. Het raedzaemste voor hem was dus eene gelegenheid te zoeken om, op gunstige voorwaerden, het zy eenen vrede, het zy een bestand te sluiten, al ware het slechts om tyd te winnen. Men had daer reeds vroeger van gesproken, ofschoon de keizer er weinig genegenheid voor toondeGa naar voetnoot(1); maer zyne dochter, die al den last van den oorlog droeg en vreesde van tusschen twee vuren te zitten, wist hem hier ook te doen aen toestemmen, zoodat zy weldra met Karel van Egmonts gevolmagtigden in onderhandeling trad. Den 11 July werd men het eens over eene voorloopige wapenschorsingGa naar voetnoot(2), en den laetsten derzelfde maend teekenden de afgeveerdigden van wederzyde een bestand van vier jaren, ingang te | |
[pagina 247]
| |
nemen den 10den Augusty, waerby nog eens ieder in bezit bleef van hetgeen zy op dit oogenblik hadden, en voorts het vry verkeer, zoo te water als te land, van beider onderzaten gewaerborgd werd; maer van nadere beslissing der geschillen door scheidsmannen, was dit mael geene spraek meerGa naar voetnoot(1). |
|