Vaderlandsche historie. Deel 9
(1842-1866)–Jan Baptist David–
[pagina 85]
| |
Derde hoofdstuk.'s lands staten te mechelen opgeroepen. - halsstarrigheid der gentenaers. - lanchals te brugge onthoofd. - de staten te gent vergaderd. - verbond tusschen de provincien, en voorstellen van vrede aen maximiliaen te doen. - de roomsch-koning neemt die aen, en wordt in vryheid gesteld. - overkomst van keizer frederik met krygsmagt. - de vrede gebroken. - gent wordt belegerd, maer houdt het vol. - gedrag van philip van kleef. - de keizer keert naer duitschland, en wordt eerlang gevolgd door zynen zoon. - de kryg wordt voortgezet door albrecht van saksen. - algemeene verwoesting van het land. - ryksdag van frankfort. - maximiliaen maekt vrede met frankryk. - en vervolgens met vlaenderen. | |
1488-1489.Maximiliaens gevangenschap was aldra door geheel Europa ruchtbaer, en wekte overal groote opspraek, doch nergens meer dan in Duitschland, waer hy, zoo kort te voren, koning gekozen, ge- | |
[pagina 86]
| |
kroond en van heel het Ryk zoo hoog vereerd was geworden. Alle de vorsten waren verontweerdigd van den overmoed der VlamingenGa naar voetnoot(1), en sloegen raed met keizer Frederik om diens zoon uit hunne handen te halen. Van zynen kant had reeds de jonge hertog PhilipGa naar voetnoot(2), by brieven van den 14den February, 's lands algemeene Staten te Mechelen opgeroepen tegen den 24sten der maend, om met hen en met zyne bloedverwanten de gereedste middelen te beramen ten einde de vrystelling zyns vaders te bewerken en den vrede, zoo wel met Frankryk als in Vlaenderen, te herstellenGa naar voetnoot(3). De dry Leden van laetstgenoemd graefschap waren daer insgelyks gedagvaerd; maer die van Gent en van BruggeGa naar voetnoot(4) weigerden er te verschynen, voor | |
[pagina 87]
| |
reden gevende dat zy van koning Karels wege uitgenoodigd waren om den 12den Maert in Vlaenderens hoofdstad te vergaderen en met de fransche gezanten, die daer ook zouden komen, van den vrede te handelen. Zy vroegen dan, op hunne beurt, dat de gedeputeerden der andere provinciën mede naer Gent kwamen, zonder te willen inzien dat zy Philips onderdanen, niet die van Karel VIII waren, en hoegenaemd geen regt hadden om, op hunne eigen hand, over de algemeene belangen der Burgondische Nederlanden uitspraek te doen, of met vreemdelingen te konkelen. Zoo dachten er ook de Staten over, te Mechelen vergaderd op het einde van February, en beproefden om de Gentenaers tot rede te brengen, doch zulks was den moor gewasschen: zy wilden niet eens naer Dendermonde komen, gelyk men hun voorsloegGa naar voetnoot(1). Wat dan gedaen met zulke styve koppen? Het voorzigtigste was toe te geven, om den Roomsch-Koning op vrye voeten te krygen, zynde dit de eerste noodwendigheid waer men | |
[pagina 88]
| |
diende op aen te dringen. De Staten hadden, dier dagen, een plegtig gezantschap der Keur- en andere duitsche vorsten te Mechelen begroet, die allen lyf en goed aenboden om Maximiliaen te verlossenGa naar voetnoot(1). Zy wisten daerenboven dat de keizer gereedschap maekte om er met al zyne magt tusschen te komenGa naar voetnoot(2); doch uit dien hoofde zelf waren zy nog te haestiger om de zaken te redden, voorziende dat, zoo er Duitschland zich meê bemoeide, geheel het land veel zou te lyden hebben voor den moedwil der enkele Vlamingen. Zy hadden daerenboven van den gevangen vorst zelf | |
[pagina 89]
| |
eenen brief ontvangenGa naar voetnoot(1), hen aenmanende om naer Gent te gaen en door vreedzame middelen zyne vrystelling te bewerken. Een aental gedeputeerdenGa naar voetnoot(2) uit Brabant en Henegau begaven zich dan derwaert, en kwamen er aen den 12 Maert. Daegs daerna begonnen de onderhandelingen, maer zy liepen vruchteloos af: de Gentenaers bragten al hunne oude grieven weêr op het tapyt en wilden daer onmiddelyk in voorzien hebben; terwyl de andere gedeputeerden er op aendrongen dat de openbare orde eerst hersteld en de Roomsch-Koning in vryheid gesteld wierde, zullende men vervolgens, het zy te Gent of elders, in eene nieuwe vergadering der algemeene Staten de bestaende moeijelykheden in der minne trachten te vereffenen. Hiertoe kon men | |
[pagina 90]
| |
echter de dry Leden van Vlaenderen niet overhalen: deze sloten eenen byzonderen vrede met koning Karel VIII, en beloofden eenige heeren te zullen naer Brussel zenden om aen hertog Philip hunne hulde te bewyzen, tot der tyd toe dat men verder zou mogen sprekenGa naar voetnoot(1). Meer werd er voor het oogenblik te Gent niet verrigt, en wat zou men al anders of meer gedaen hebben in eene stad waer het schavot nog opgerigt stond, en nog dagelyks hoofden vielen? Den 10den Maert had men er Matthys SpeyaertGa naar voetnoot(2) onthalsd en gevierendeeld; kort te voren, namelyk den 8sten, waren er negen of tien anderen van verschillenden stand verraderlyk opgeligt geworden en, te midden van den nacht, zonder onderzoek of vonnis, in het Saestelet door beuls handen van kant geholpenGa naar voetnoot(3). Te Brugge ging het even zoo slim: daer stonden de ambachten voortdurend in de wapens en was de bloeddorst niet min onleschbaer. Jakob van Ghistel, heer van DudzeeleGa naar voetnoot(4) en | |
[pagina 91]
| |
oud Burgemeester vanden SchepenenGa naar voetnoot(1), werd er den 9 Maert metten zweerde geregtGa naar voetnoot(2). Op hem volgde Jakob de Heere, kapitein van Hulst, wiens hoofd den 14den over de kling sprong, terwyl een andere, Claes van Delft, gewezen Pensionnaris der stadGa naar voetnoot(3), na meer dan eens op de pynbank gemarteld te zyn geweest, gracie verwierf van 't gemeente, gheroert tot compassiën, medelydene ende ontfaermenesseGa naar voetnoot(4), Daerentegen dreunde het den volgenden dag, door heel de stad, van dolle woede en wraekgeschreeuw: Lanchals was des avonds ten zeven uren gevangen in den Lombard by Sint Gillis, daer hy hem altijts ghehouden hadGa naar voetnoot(5). | |
[pagina 92]
| |
Daer was te voren uitgestrooid geweest dat hy by de Augustynen schuil zat: waerop geheel dat klooster doorzocht werd, en de Prior met vyf of zes moniken in hechtenis gesteld, doch sedert weêr losgelatenGa naar voetnoot(1). Thans was de misdadiger, de lever-eter, gelyk zy hem noemden, in de handen zyner ontzinde medeburgers, die hem voorloopig met smaed- en scheldwoorden overlaedden, wachtende met ongeduld naer het oogenblik dat zy hem op het schavot zouden zien klimmenGa naar voetnoot(2). Die wreede voldoening genoten zy reeds den volgenden dag. Lanchals, op de Markt ter pynbank gebragt, werd twee uren gedurende deerlyk mishandeld, tot zoo verre dat men hem in eenen zetel naer de gevangenis weêr moest dragen, want gaen kon hy niet meer. Daegs daerna, nieuwe betigting en nieuwe foltering om den lyder bekentenis af te persen; en zoo nog eens den derden dag, alswanneer Coppenolle opzettelyk van Gent naer Brugge kwam om | |
[pagina 93]
| |
Lanchals te belasten, die zyn gezworen vyand was. Alles wat haet en wraekzucht in kunnen geven werd door den gentschen bulhond uitgebraekt, en de tuigen gespannen, tot dat eindelyk de zoogezegde regters een eind aen 't gemartel stelden, bevel gevende van den ongelukkige het hoofd af te houwenGa naar voetnoot(1). Dit werd op eenen staek ter Gentpoort uitgestoken, en het lyk begraven in eene kapel door Lanchals zelf gesticht in O.L.V. kerkGa naar voetnoot(2). De Brugsche Schout was het laetste slagtoffer der volkswoedeGa naar voetnoot(3). Men beproefde om de Markt te doen ruimen, waer de ambachten sedert vier weken in de wapens stonden; doch het kwam er | |
[pagina 94]
| |
niet van: zy wilden niet uiteen gaen zoo lang er geene strenge maetregelen door de dry Leden van Vlaenderen genomen warenGa naar voetnoot(1) om de vlugt of de verlossing des Roomsch-Konings, waer meer dan ooit van gesproken werd, onmogelyk te makenGa naar voetnoot(2). Middelerwyl was de heer van Gruthuze, met eenige Gentsche afgeveerdigden, naer Dendermonde en van daer naer Mechelen getrokken, om met den jongen hertog te spreken. Eenige dagen later, namelyk den 26 Maert, hadden er te Brussel nieuwe onderhandelingen plaets, waerby men tot het besluit kwam van eene algemeene vergadering der Staten te Gent te houden op den 9 April, om eene eindelyke verzoening te bewerkenGa naar voetnoot(3). Met al dat uitstellen en verleggen ging de kostbare tyd om, en werden intusschen de omstandigheden van dag tot dag slimmer. Vele garnizoenen | |
[pagina 95]
| |
der bygelegen steden het spel moede wordende, liepen uit, dat van Sluis in de omstreken van BruggeGa naar voetnoot(1), dat van Hulst in die van Gent, dat van Audenaerde in 't land van Aelst en elders, doende overal zeer veel schadeGa naar voetnoot(2), en verbitterende aldus te meer de gemoederen, inzonderheid der Gentenaers die weinig lust tot vrede aen den dag legdenGa naar voetnoot(3). De gedeputeerden der vlaemsche steden, alsook eenigen van Ryssel, Douai en Valencyn waren op hunnen tyd te Gent; maer die der andere provincien kwamen tragelyk afGa naar voetnoot(4). Terwyl men naer hen wachtte, werden er al voorloopige vergaderingen gehouden en bezwaren met den hoop ter spraek gebragtGa naar voetnoot(5). Den 11 April kwam daer een bode aen | |
[pagina 96]
| |
van wege den Keulschen Aertsbisschop, met brieven van dien kerkvoogd en een bygaend MonitoriumGa naar voetnoot(1) van Paus Innocentius VIII, waerby de Vlamingen vermaend worden dat zy binnen zoo veel dagen den Roomsch-Koning in vryheid te stellen hebben, of zich buiten de gemeenschap der heilige Kerk zullen gesloten zienGa naar voetnoot(2). Maer in stede van naer dezen pauselyken raed te luisteren, onderzochten zy of die brieven wel echt warenGa naar voetnoot(3), en of de bisschop van Keulen wel het regt had van boden te zenden in eene stad die onder de Kroon van Frankryk stond: evenwel, zy lieten den aenbrenger ongehinderd naer huis keeren, appeleerden voorts à futuro gravamine, dat is van de straf waer zy meê bedreigd warenGa naar voetnoot(4), en baden | |
[pagina 97]
| |
voor het overige koning Karel VIII om hunne zaken by den Paus in orde te stellenGa naar voetnoot(1). Men had den 24sten April bereikt eer alle de afgeveerdigden der provinciën te Gent aengekomen warenGa naar voetnoot(2). Den volgenden dag legde men handen aen het werk: namelyk de Pensionnaris van RomerswaelGa naar voetnoot(3), sprekende in den naem der gedeputeerden van Brabant, Henegau, Namen, Zeeland, en zelfs van vele vlaemsche steden, deed het voorstel van te beginnen met Maximiliaen op vrye voeten te zetten, om vervolgens met hem over vrede te handelen, tot reden gevende dat een coninc in hechte geen koning was maer een cnechte, en derhalve dat alle akkoorden met hem in zulken toestand gesloten, naderhand als afgedwongen konden herroepen wordenGa naar voetnoot(4). Dit voorstel was al te wys | |
[pagina 98]
| |
om niet verkeerd te klinken in de ooren der Gentenaers: zy vroegen het in schrift, belovende er van hunnen kant schriftelyk te zullen op antwoordenGa naar voetnoot(1). Inderdaed, den 27 April kwamen zy met een antwoord af, opgesteld en voorgelezen door hunnen Pensionnaris Willem Zoete, en waer de gentsche moedwil van 't begin tot het einde in leeft en doorstraelt. Niet alleen willen zy den Roomsch-Koning gevangen houden tot dat hy in al de eischen der onderdanen zal hebben toegestemd; maer zy halen hem nog eens duchtig door den hekel, en maken het regt van opstand tot een volslagen systeem, gegrond op de wysgeerige princiepen van Aristoteles, op de romeinsche en feudale wetten, en bewezen uit de oude en nieuwere GeschiedenisGa naar voetnoot(2). Wat zy wilden, was dat de vergaderde Staten eerst en vooral stemden over dry punten, vroeger reeds geopperd en schriftelyk ingediend, namelyk dat alle de provinciën zich vereenigen | |
[pagina 99]
| |
zouden tot een enkel Bondgenootschap; 2o dat zy den vrede van 1482 zouden voor vast en goed houden; en eindelyk 3o, dat zy gezamenderhand zouden maetregelen nemen tot het wettig en deugdelyk bestier der landenGa naar voetnoot(1). Men ziet, de Gentenaers bleven halsstarrig by hun stuk: zy wilden den vrede, maer verstonden dien te bereiken door de wegen en middelen welke zy in hunnen overmoed gekozen hadden. Hunne voorstellen werden in den loop der volgende dagen nog nader besproken, ja en door velen tegengesproken, tot dat eindelyk de gedeputeerden der onderscheidene provincien, door de omstandigheden gedrongen, er, den 14den Mei, hunne toestemming aen gaven, en inzonderheid de dusgenaemde Unie of het Verbond teekenden welks bepalingen hoofdzakelyk hier op neêrkomen: Onderlinge kwytschelding van alle gedane of beproefde schade; - wering van alle vreemde garnizoenen uit de steden; - vryheid van koophandel te water en te land; - handhaving van den Atrechtschen vrede; - bestier van Vlaenderen, | |
[pagina 100]
| |
gedurende Philips minderjarigheid, door diens bloedverwanten en de dry Leden des lands; - erkentenis van Maximiliaens voogdy in de andere provinciën; - aenstelling van landzaten in de openbare ambten, met uitsluiting aller vreemdelingen; - verordening van het muntwezen; - verbod van kryg te voeren zonder de toestemming van 's lands algemeene Staten; - regeling hunner vergaderingen in de verschillende steden van Brabant, Vlaenderen en Henegau; - verzoek van bevestiging dezer overeenkomst door den koning van Frankryk, door de afstammelingen van het Burgondisch huis, door de bisschoppen van Luik en Utrecht en dier edelen en onderdanen, alsmede door de aengrenzende landen van Kleef, Gulik, enz.Ga naar voetnoot(1) Alvorens het tot daertoe gekomen was, had de jonge hertog Philip brieven uit Mechelen geschreven aen de Staten van HenegauGa naar voetnoot(2) en aen die der | |
[pagina 101]
| |
andere landen, met bevel van hunne afgeveerdigden uit Gent weêr te roepen, willende hy niet dat er hoegenaemd iets besloten of vastgesteld wierde vóór de aenkomst van zyn' grootvader keizer Frederik, dien hy eerstdaegs verwachtte, en wiens raed hy voornemens was in alles te volgen. Trouwens de keizer had reeds Keulen of Aken bereikt, vergezeld van dry duizend ruiters en vyf à zes duizend voetknechtenGa naar voetnoot(1); doch niet slechts hy, neen alle de ryksvorsten, zelfs de vrysteden van Duitschland zonden of kwamen af met talryke manschap om den Roomsch-Koning te verlossen, en ja van op het einde der maend April krioelde het van Duitsche krygslieden rondom Brugge of liever door gansch Vlaenderen heenGa naar voetnoot(2). De Gentenaers, in hunnen overmoed, spraken wel van er honderd duizend man tegen te stellen, en zonden aen de wethouders der steden, aen de Baljuws van het platte land om alles wat wapens dragen kon op de been te brengen; doch zulks was geen werk | |
[pagina 102]
| |
van eenen dag, en zelfs in vele plaetsen zoo goed als onuitvoerbaerGa naar voetnoot(1). Men haestte zich dan datgene te verrigten wat sedert twee maenden had dienen gedaen te worden: namelyk de Gentsche bondgenootenGa naar voetnoot(2) trokken naer Brugge om de genomen besluiten onder Maximiliaens oogen te leggen en zyne inwilliging te verzoeken. Dit ging, mag men zeggen, van zelf: de Roomsch-Koning zei ja op alles wat hem gevraegd werd; hy keurde alles goed zonder de minste aerzeling; hy vergaf aen de Bruggelingen alles wat zy tegen hem mogten misdaen hebben; hy beloofde alles wat men van hem verlangde, en teekende den 16den Mei een Tractaet van vrede en van verzoening met de Staten en de dry Leden 's lands van VlaenderenGa naar voetnoot(3). Dit tractaet, behelzende acht en twintig artikelen, is in den grond gelykvormig aen de te Gent geteekende Unie: alle de bepalingen | |
[pagina 103]
| |
in deze vervat, worden in het verdrag herhaeld of ontwikkeld. 't Is waer, de Staten van Vlaenderen beloven aen Maximiliaen eene jaerwedde van duizend pond, doch zulks is het eenigste dat men hem toegeeft: al het overige is regtstreeks tegen den vorst gerigt. Ook wisten dit de opstellers van het stuk zoo wel, dat zy niets verzuimden om er alle mogelyke kracht aen by te zetten. Maximiliaen moest dry pandslieden leveren, twee aen Brugge en eenen aen Gent; deze moesten met hem den vrede bezweren volgens een formulier dat hun voorgeleid werdGa naar voetnoot(1); hy moest verklaren dat, in geval van te kort-blyving aen of schending door hem van het verdrag in één zyner punten, de heeren van den bloede, de Vliesridders, de Staten en de onderdanen ipso facto ontslagen zouden zyn van al hunne pligten en hem mogen bestryden; eindelyk moesten alle de edelen, de prelaten en de steden der verschillende provincien hun zegel aen het kalfsvel hechten, ten getalle van ver bo- | |
[pagina 104]
| |
ven de honderdGa naar voetnoot(1). Het stuk woog er van als lood. Was Maximiliaen regtzinnig, toen hy aen al deze bepalingen, voor hem zeker hoogst bezwaerlyk, zyne toestemming gaf? Men mag er aen twyfelen, na hetgeen kort daerop geschiedde. Misschien zag hy verder in de zaken dan de Vlamingen en, vreezende dat het hem onmogelyk wezen zou de Duitschers tegen te houden, zocht hy enkelyk in vryheid gesteld te worden om, by kwaden uitslag, ten minste zyn eigen hoofd te redden. Hoe 't zy, den vrede geteekend hebbende werd hy, na elf weken gevangenis, plegtiglyk uitgehaeld en met een schitterenden stoet naer de markt geleid, alwaer hy in eene siege royalGa naar voetnoot(2) den besproken eed aflegde, gelyk, na hem, de heer van Beveren en de aenwezige gedeputeerden deden. Vervolgens ging men feestGa naar voetnoot(3) houden ten huize van Jan Caneel, en | |
[pagina 105]
| |
Brugge weêrgalmde dien dag van vreugdekretenGa naar voetnoot(1). Jammer maer, de vreugd was kort. Hertog Albrecht van Saksen, die te Male legerde met eenige duitsche krygsbenden, kwam des anderdags den Roomsch-Koning afhalen en vergezelde hem naer pasgenoemd dorp; doch in het terugkeeren blaekten zyne soldaten eenige huizen neêr, waervan de opstygende vlammen te Brugge, terwyl het volk nog aen 't dansen was, gezien werden, en aen de vrolykheden een eind steldenGa naar voetnoot(2). Byzonder erg was dit echter nog niet: men liep zoo wat over en weêr en het ding werd bygelegd, dusdanig zelfs dat men, op den 21sten Mei, den vrede te Gent plegtiglyk afkondigde en daer, in het Schepenen-huis ook feest hieldGa naar voetnoot(3); maer op Pinkster-avond (24 Mei) kwam keizer Frederik te Leuven aen, en dan begon het er weldra anders uit te zien. Hy was vergezeld van eene menigte ryksvorsten: de hertogen van Brunswyck, van Gulik en van Beijeren, de | |
[pagina 106]
| |
aertsbisschop van Keulen, de landgraef van Hessen, de markgraven van Baden en van Brandenburg, naest andere baronnen, vryheeren en ridders, behoorden tot zyn gevolg, ieder met talryke krygsknechten, zoodanig dat het keizerlyk leger bestond voor 't minst uit twintig duizend manGa naar voetnoot(1), buiten degenen die reeds in het land waren, allen even verbitterd op de Vlamingen, en gereed den hoon te wreken dien deze den Roomsch-Koning hadden aengedaen. Weldra trok het leger te Vlaenderen waert, en liet reeds zien, in het land van Aelst, hoe het voornemens was huis te houdenGa naar voetnoot(2). Vervolgens drong het door, aen eenen kant tot Everghem by GentGa naar voetnoot(3), aen den anderen naer Audenaerden, Kortryk en Deynzen, welk laetste den 9 Juny stormen- | |
[pagina 107]
| |
derhand werd ingenomenGa naar voetnoot(1). Het bleek allenzins dat de Roomsch-Koning met zyn' vader meêdeed, en derhalve zich om den Brugschen vrede niet meer bekreunde, gelyk hy werkelyk al haest had laten hooren, voor reden gevende dat hy door vroegere eeden aen het Ryk en diens belangen verbonden wasGa naar voetnoot(2). Enkel voorwendsel. Maximiliaen kon het gedrag der Gentenaers en der Bruggelingen niet vergeten, maer zocht hun dat betaeld te zetten, en de voorzeggingen van den pensionnaris van Romerswael vielen letterlyk uit. Hier echter ontmoette Maximiliaen ernstige opspraek van wege Philip van Kleef, Adolfs zoon, die op zyne beurt het Brugsch akkoord gezworen had, en volgens zynen eed meende verpligt te zyn de wapens te voeren tegen alwie den vrede schenden zou. Hy bevond zich als gyzelaer te GentGa naar voetnoot(3) alwaer hy, | |
[pagina 108]
| |
den 9 Juny op den Collatie-zolder, plegtiglyk beloofde zyn woord te zullen houdenGa naar voetnoot(1), en dit, nog denzelfden dag, aen den koning bekend maekteGa naar voetnoot(2). Philips brief werd niet onbeantwoord gelatenGa naar voetnoot(3), doch, gelyk het gaet, ieder bleef by zyn opzet. Middelerwyl had keizer Frederik uit zyn kamp van Everghem de Gentenaers opgeëischt hem hunne stad te openen en, als leenheer van alles wat over de Schelde lag, te ontvangenGa naar voetnoot(4); maer de stedelingen wachtten zich wel dien eisch te volbrengen, hetgeen hun waerlyk al te duer zou opgebroken zyn. Zy besloten in tegendeel hunne poorten digt te houden, en hadden reeds by voorraed Coppenolle naer Frankryk gezonden om hulp te vragen by Philip van Crèvecoeur, die aenstonds, namelyk in de eerste dagen van Juny, met zeshonderd ruiters en vierhonderd voetknechten te Gent aengekomen wasGa naar voetnoot(5). Men ziet, de fransche bystand | |
[pagina 109]
| |
liep niet hoog, maer hy gaf moed aen de burgery, op haer zelve reeds talryk genoegGa naar voetnoot(1), en maekte de verovering der stad moeijelyker voor het hoofd des Ryks. Frederik zou (in zynen zin gesproken) beter hebben gedaen regelregt naer Gent te trekken en het te verrassen, dan in de omstreek zynen tyd te verspillen en daer alles te laten verwoesten; want nu duerde het niet lang of zyn krygsvolk leed gebrekGa naar voetnoot(2), behalve dat het voor en na door de Gentenaers aengerand werd, en er niet telkens even goed van afkwamGa naar voetnoot(3). Om kort te zyn, de keizer brak op van Everghem den 13 JulyGa naar voetnoot(4), en week naer | |
[pagina 110]
| |
BouchauteGa naar voetnoot(1), waer de Roomsch-Koning legerde. Beide vereenigden hunne magt om zich meester te maken van het gewigtige DammeGa naar voetnoot(2), maer beproefden daer eene ernstige scoffeltureGa naar voetnoot(3), en vertrokken op het einde der maend met stille trommel naer AntwerpenGa naar voetnoot(4). Maximiliaen had daer 's lands Staten, tegen den 25sten Augusty byeen geroepenGa naar voetnoot(5), om hen met de omstandigheden bekend te maken, om zyne handelingen te regtveerdigen, en om de provinciën van het Gentsch verbond af te trekkenGa naar voetnoot(6). Het oogenblik | |
[pagina 111]
| |
was niet slecht gekozen; want vele steden en landen, inzonderheid Antwerpen, Mechelen, 's Hertogenbosch, doch vooral Henegau zagen met geene goede oogen de nieuwe inmenging van Frankryk in de vlaemsche onlusten, en misprezen de Gentenaers van hulp gezocht te hebben by een naburig volk, waer zy eertyds zoo dikwerf de wapens tegen hadden gevoerd: ook was sedert dan Philip van Kleef hatelyk geworden aen de Henegauwers, die hem te voren zoo hoog achtten als den Roomsch-Koning zelfGa naar voetnoot(1). En trouwens, de rol dien hier de kleefsche edelman speelde, was verfoeijelyk. Mogt hy al, in het begin, zynen eed hebben willen gestand doen om den Brugschen vrede te handhaven, het stond hem nimmer vry open kryg te voeren | |
[pagina 112]
| |
tegen den Keizer of tegen den Roomsch-Koning, des te min dat hy voor allen de houding aennam van in den naem des wettigen landheers, den jongen hertog Philip, te werk te gaenGa naar voetnoot(1). Maer de waerheid is dat hy uit louter eerzucht de Gentenaers ondersteunde, en Karel VIII in de hand werkte, die hem met schoone beloften aen zyn snoer wist te houdenGa naar voetnoot(2). Hoe 't zy, den 5den September werd hy, te Antwerpen, door den Keizer plegtiglyk in | |
[pagina 113]
| |
den ryksban gedaen en eerloos verklaerd, hetgeen echter niet belette dat de Staten meer dan eens by onze vorsten aendrongen om den Atrechtschen vrede van 1482 te doen onderhouden, en om te dien einde nieuwe zaekgelastigden naer Frankryk te zendenGa naar voetnoot(1). Maer terwyl men aldaer ter stede raed sloeg om de openbare rust hersteld te krygenGa naar voetnoot(2), was, den 18den September, Philip van Kleef met vyfhonderd peerden naer Brussel gekomen, waer zyne gemalinGa naar voetnoot(3) haer gewoon verblyf had. De hooge burgery en de geestelykheidGa naar voetnoot(4) wilden hen beletten van binnen te komen, doch werden door de ambachten | |
[pagina 114]
| |
overstemd, en Philip, voorgegaen van krygsboden en trompetters, omringd van een groot getal hellebardiers, gevolgd van paedjen, dragende eenen mantel van gouden laken, en voerende op zyne banier het kruis van Burgondië, werd kort na middag plegtiglyk ingehaeld, en zyn volk by den burger zeer wel ontvangenGa naar voetnoot(1). Het voorbeeld der Brusselaers was besmettelyk. Den 23sten September lieten de schepenen van Leuven aen den kleefschen edelman weten dat zy, volgens zyn verzoek, den Brugschen vrede hadden afgekondigd en dien wilden onderhoudenGa naar voetnoot(2). Of die Leuvensche wethouders daer juist kwaed meê bedoelden is twyfelachtig; maer men ziet toch dat het land zich begon te verdeelen, hetgeen noodwendiglyk op grooter onheil uit moest leiden. De Roomsch-Koning begreep dit zeer wel, en beproefde aenstonds den afval van andere steden voor te komen: hy schreef zelfs aen Philip van | |
[pagina 115]
| |
Kleef, en zond tot hem de abten van Afflighem en van Grimbergen met een paer edellieden om voorstellen van vrede te doen; maer het was verloren moeiteGa naar voetnoot(1). De Kleefsche ridder, prat op zyne titelsGa naar voetnoot(2) en op de hulp van Karel VIIIGa naar voetnoot(3), verre van het oor te leenen aen goede woorden, maekte zich gereed om de andere steden van Brabant meê te slepen, en beloofde reeds aen zyne Vlaemsche vrienden het quartier van Mechelen ende Antwerpen te zullen doen exploitieren bi brande ende andersins, omdat die beide steden aen Maximiliaen getrouw blevenGa naar voetnoot(4). Zoo stond het geschapen, toen, in de eerste | |
[pagina 116]
| |
dagen van OctoberGa naar voetnoot(1), keizer Frederik met eenige voorname Ryksvorsten naer Duitschland terug keerdeGa naar voetnoot(2), alwaer hy de aenslagen des konings van Hongaryë moest gaen verydelenGa naar voetnoot(3). Niet lang daerna vertrok Maximiliaen zelf naer den ryksdag van SpierGa naar voetnoot(4), hebbende hier hertog Albrecht van Saksen aengesteld tot algemeenen stadhouder gedurende zyne afwezigheid. Wat was dat te zeggen? Namelyk dat het land voortaen ging vertrapt, verpletterd, vernield worden door allerlei vreemde- | |
[pagina 117]
| |
lingen. Inderdaed, meer dan twintig duizend Franschen kwamen Philip van Kleef ondersteunenGa naar voetnoot(1). Zoo deden insgelyks de LuikenaersGa naar voetnoot(2). Aen den anderen kant wemelde het van Duitschers onder den bevelstaf van den Saksischen vorst, die dan ook, op zyne beurt, hulp ontving van EngelandGa naar voetnoot(3). Wat kon men van al dat gespuis verwachten dan moord, en brand, en verwoesting, vooral in eenen tyd dat de krygslegers grootendeels bestonden uit huerlingen of gelukzoekers, die wetten noch regten kenden, heilig noch onheilig ontzagen, en niet uit waren dan op den roof? Maer de landzaten zelf, verdeeld onder elkander, waren niet minder baldadig dan de vreemdelingen in het betwisten van steden of kasteelen: zy ook blaekten alles neêr, stroopten en moordden, de Vlamingen in | |
[pagina 118]
| |
Henegau, de Henegauwers in Vlaenderen; zoodat het in ieder geval even rampzalig was voor de arme burgers en buitenlieden, die zoo van vrienden als van vyanden gelykelyk te lyden hadden. Philip van Kleef haelde vry spoedig de Brabantsche steden op zyne zyde, behalve een dry- of viertal, hiervoren reeds aengeduidGa naar voetnoot(1). Alsdan randde hy de sloten aen van edellieden die het met hunnen wettigen vorst hielden, en verwoestte er onderscheideneGa naar voetnoot(2). In Vlaenderen insgelyks ging het leven om leven: terwyl de Franschen burgten veroverden in het Naemsche en het HenegauwscheGa naar voetnoot(3), maekten de Duitschers zich meester van Duinkerken en van de omliggende plaetsenGa naar voetnoot(4), en verweerden Nieupoort tegen Philip van Kleef en Crèvecoeur, welke vervolgens Sint-Winox-Bergen en Burburg in hunne magt bragtenGa naar voetnoot(5). Om Sint-Omaers werd heviglyk gestreden. Joris van ObersteinGa naar voetnoot(6) ontworstelde de stad aen de Franschen, | |
[pagina 119]
| |
den 11 February 1489Ga naar voetnoot(1), raekte haer vervolgens weêr bykans kwyt, maer bleef er eindelyk toch in bezit van, ondanks al de poogingen der Franschen en der GentenaersGa naar voetnoot(2). De verovering van vele West-Vlaemsche plaetsen was de vrucht dier dapperheidGa naar voetnoot(3), alwaer, van zynen kant, hertog Albrecht van Saksen hier in Brabant, en Karel van Croy prins van Chimay in Henegau, aen beantwoorddenGa naar voetnoot(4). Beide namen, den 7 Maert, Overyssche in dat, tusschen Brussel en Nyvel gelegen, die twee steden behulpzaem was. Zoo voer ook kort daerna het stedeken AsscheGa naar voetnoot(5), dat deerlyk gehavend | |
[pagina 120]
| |
werdGa naar voetnoot(1). Daerentegen liet Vilvoorden, aen de wacht der Mechelaers toevertrouwd, zich den 3den April overrompelen door die van Brussel, welke er alles plonderden of neêrbrandden, en, eenige dagen later, gelegenheid vonden om hunne stad op nieuw te voorzien van levensmiddelen en krygsbehoeftenGa naar voetnoot(2). In de Paeschweek van 1489, namelyk den 24 April, ging Philip van Kleef met Franschen en Luikenaers Sint-Truijen belegeren, waer de Bisschop schuilplaets had die zeer Maximiliaens-gezind was. De stad werd heviglyk beschoten, doch weldra ontzet door Albrecht van Saksen, die de belegeraers op de vlugt dreefGa naar voetnoot(3). 't Is waer, korte dagen daerna ondernamen de Henegauwers eenen togt die mislukte. Eenige jonge edellieden, aen het hoofd van talryke manschap, trokken door het OosterbantscheGa naar voetnoot(4) naer Douai en voorts naer Atrecht. Zy meenden die stad by verrassing in te nemen, maer hadden niet gedacht aen hare breede | |
[pagina 121]
| |
grachten welke het hun onmogelyk was over te zwemmen: zoodat zy onverrigter zake naer huis moesten keerenGa naar voetnoot(1). Daerentegen verraste, den 1sten Mei, Albrecht van Saksen het stedeken Aerschot, waer onlangs eene fransche krygsbende was komen nestelen, voornemens zynde van daer op de kwartieren van Mechelen en Antwerpen te vallen, welke aldus gelukkiglyk bevryd werdenGa naar voetnoot(2). Het zelfde beproefde, den 10 Mei, Philip van Kleef met de Brusselaers op Halle in 't Henegauwsche, doch stiet zich daer het hoofd, en moest op zyne voetstappen terug keeren, na veel volks verloren te hebbenGa naar voetnoot(3). Nieuwe rampen en grooter rampen wachtten hem in Vlaenderen. Omstreeks half MeiGa naar voetnoot(4), trokken de Bruggelingen met die van het Vrye, ten getalle van ruim vierduizend man, naer het wes- | |
[pagina 122]
| |
telyk kwartier, meestal bezet door Duitsche of Waelsche garnizoenen. Te BeerstGa naar voetnoot(1), by Dixmuiden, wachtten zy naer de Gentenaers en naer de hulpbenden van Crèvecoeur, zonder eenig kwaed te duchten, toen zy, den 13 Juny, door Daneel van Praet, die te Nieupoort het bevel voerde, en in tyds een paer duizend Engelschen uit Calais geroepen had, zoo goed als onvoorziens aengerand werden en de neêrlaeg kregen. Zy lieten meer dan de helft dooden op het veldGa naar voetnoot(2), en zouden er misschien allen gebleven zyn, hadde niet de heer van Gruthuze met een handvol kloeke borsten de achtervolgers gestuitGa naar voetnoot(3). Toen alles gedaen was, kwam Crèvecoeur, als vygen na Paschen, te Yperen aen met twintig duizend Franschen. Wat zou hy nu verrigten? Te Brugge riep het volk reeds dat het verraden werd, en schreeuwde nog hooger, toen het vernam dat de konings-ge- | |
[pagina 123]
| |
zinden Oostende insgelyks meêgesleept hadden. Vol van wrevel, en uitvarende in fransch gezwets, trok Crèvecoeur met al zyne magt naer Nieupoort, dat hy belegeren, neen ter loops en stormenderhand innemen zou. Trouwens de bezetting, samengesteld van Henegauwers, Duitschers en ander volk, was niet sterk, en daerenboven kwalyk voorzien van krygsbehoeften. Niettemin had Daneel van Praet moeds genoeg om de kans te wagen. Aldra werd de stad beschoten met zoo veel woede, dat er houden noch helpen aen scheen: het kanon ronkte van twee uren des morgens tot tien uren 's avonds; men liet zelfs de stukken niet koud worden, waerdoor het geviel dat er tien gelyk in brokken sprongen, en Crèvecoeur door eene scherf van zyn eigen tuig gekwetst werd. Die van binnen weerden zich heldhaftiglyk: niet alleen de krygslieden, maer de burgers deden hun uiterste best om de bressen digt te maken, om de bestormers van hunne ladders te bonzen of te doorpriemen, om de onderaerdsche meinen op te stoppen of er de manschappen in te verstikken. De vrouwen zelf trokken wapenkolders aen, en ylden, met den stormhoed op het hoofd en den goedendag in de | |
[pagina 124]
| |
vuist naer de muren. Reeds was er meer dan een onder de fransche hopmannen gesneuveld of verminkt, toen, by den vierden stormloop, een hunner voornaemste kapiteinen doodelyk gewond ter aerde stortte, waerdoor deze laetste pooging nog eens mislukte. Kort, de Franschen lieten den moed zinken. Hun bevelhebber, meenende of voorgevende dat de stad veel meer volk inhad dan men zeide, brak den 28sten Juny het beleg op, en keerde eerlang naer zyn land terug, met even zoo veel oneer als in 1485, ja schandelyker nog; want vóór zyn vertrek wierp hy zeedyken om en liet eene menigte van landeryen onder water loopen, tot onherstelbare schade der eigenaersGa naar voetnoot(1). In Brabant stond het niet gunstiger. Daegs voor Sint-Jan, beproefde Philip van Kleef, met ongeveer tien duizend manGa naar voetnoot(2), op nieuw Halle aen te randen, van waer de Henegauwers immer Brussel bedreigden, doch met geen beteren uitslag dan den eersten keer. De inwoonders volgden het voor- | |
[pagina 125]
| |
beeld van Nieupoort: betrouwende op de bescherming der heilige Maegd, die daer ter stede by uitstek geëerd wordt, ondersteunden zy hun krygsvolk met onvermoeiden vlyt, tot dat Albrecht van Saksen en de prins van Chimay de stad ter hulp kwamen en Philip dwongen van zyne onderneming af te zienGa naar voetnoot(1). Hy zelf week naer Gent; maer een deel zyner krygsmagt trok het Haspengauwsche in, rekenende op de medewerking der Luikenaers, doch vond daer insgelyks krachtigen wederstand en moest haestig de landstreek ruimen: terwyl Albrecht van Saksen de Kleefsche bezetting van Nyvel in een gevecht verpletterde, daerop Genappe en andere sloten veroverde, en ten laetste Thienen onderwierp, dat zeer streng behandeld werd, omdat de inwoonders met hem den spot gehouden haddenGa naar voetnoot(2). Met Thienen mogt men geheel Brabant voor onderworpen rekenen, want Leuven en Brussel, aen alle kanten afgescheiden, zouden van zelf volgen. En waerlyk het was meer dan tyd dat er een eind kwame aen den inwendigen oorlog, die heel het | |
[pagina 126]
| |
land, maer Vlaenderen vooral in de uiterste ellende had gestort. De velden, verlaten van hunne bewoonders, lagen braek, of overdekt van distels en wildstruiken, waer de everzwynen en ander ongediert in woonden. De wolven waren dusdaniglyk vermenigvuldigd dat, nog lang daerna, de buitenlieden hunne pas aengekochte of gewonnen schapen niet dorsten ter weide laten gaenGa naar voetnoot(1). In de steden zag het er niet min ysselyk uit. Het getal was klein dergene die niet door de eene of door de andere party waren vermeesterd geworden, sommige zelfs meermaels genomen en hernomen, doch telkens met zware verliezen van have en goed en met inschieting van veel bloeds; want de razerny der overwinnaers was altyd even groot, als genoegzaem blykt uit den wanhopigen tegenstand die te Nieupoort en elders door de belegerde inwoonders gedaen werd. Tot overmaet van rampspoed, te midden van zulke algemeene vernieling woedde er eene besmettelyke ziekte (gewoone en vreesselyke gezellin der krygsplaeg en der schaerschheid) die, zegt men, in Brussel alleen | |
[pagina 127]
| |
meer dan twintig duizend slagtoffers maekteGa naar voetnoot(1). En zie daer het treurig gevolg van den Gentschen moedwil; want zonder den uitzinnigen opstand dier stad tegen de vaderlyke regten van Maximiliaen, zouden de Vlaemsche onlusten niet uitgeborsten zyn, en de bestaende of onderstelde grieven hadden door vreedzame middelen kunnen geweerd worden. De Roomsch-Koning was nog altyd in Duitschland, wederhouden door hooge staetsbelangen, welke men hoopte te zullen regelen op den aenstaenden ryksdag van FrankfortGa naar voetnoot(2), werwaerts hy zich begaf in de laetste dagen van JunyGa naar voetnoot(3). Daer werden inderdaed de geschillen van Beijeren met de Zwabesche bondschappen bygelegd, voorts andere zaken het Ryk aengaende door de ver- | |
[pagina 128]
| |
gaderde vorstenGa naar voetnoot(1) beraemd en beslist, en tevens gesproken van vrede tusschen Karel VIII van Frankryk (wiens gezanten onder vrygeleide naer Frankfort gekomen waren) en koning Maximiliaen. De laetstgenoemde wenschte niet beter, als kunnende hy niet onverschillig zyn aen de rampen waer de erflanden van zyn eigen zoon sedert zoo lang onder zuchtten. Men kwam dan ook al haest tot een voorloopig akkoord: de beide vorsten zouden elkander zien en spreken in eene of andere grensplaets, om daer den ouden twist over het al of niet wedergeven van het hertogdom Burgondië en het graefschap Charolais aen den jongen hertog Philip, naer regt en rede te beslissen. Voorts zou koning Karel ernstiglyk medewerken om deze landen met hunne vorsten te verzoenen, en om de Gentsche gevangenenGa naar voetnoot(2) op vrye voeten te doen stellen. Van zynen kant zou Maximiliaen genade doen aen Phi- | |
[pagina 129]
| |
lip van Kleef, en hem in bezit stellen van al zyne verbeurde goederenGa naar voetnoot(1). Ook de hertogin weduwe zou weêr het volle genot hebben van haer douarie; en eindelyk, men zou op nieuw den Atrechtschen vrede van 1482 doen afkondigen, en dien wederzyds getrouwelyk nakomen. Deze overeenkomstGa naar voetnoot(2), te Frankfort getroffen den 22sten July, werd hier eerlang bekendGa naar voetnoot(3), en | |
[pagina 130]
| |
had tot gevolg dat Brussel, Leuven, Nyvel en Zout-Leeuw zonder veel moeite zich aen den Roomsch-Koning onderwierpenGa naar voetnoot(1), belovende samen eene boet te betalen van tweehonderd duizend guldenGa naar voetnoot(2). Hierop kwam, den 25sten Augusty, hertog Albrecht van Saksen, vergezeld van den prins van Chimay, van den graef van Nassau, en van twee duizend Duitschers naer Brussel, eenige uren nadat Philip van Kleef, met zyne gemalin, zyn huisgezin en elf of twaelf wagens pakkaedje naer Gent vertrokken wasGa naar voetnoot(3). De Gentenaers en de Bruggelingen waren nu ook het spel moede. Weldra vertrokken er van hunnent wege, alsook van wege den Roomsch-Koning, gezantenGa naar voetnoot(4) naer het slot van MontilsGa naar voetnoot(5) | |
[pagina 131]
| |
om, onder de bemiddeling van Karel VIII, aen den Vlaemschen vrede te werken. Deze werd gesloten den 30 October op de volgende voorwaerden: de Roomsch-Koning zal hersteld worden in zyne voogdy over den nog onbejaerden hertog Philip, en, als Regent of Ruwaert, Vlaenderen bestieren, gelyk hy deed voor het uitbersten der onlusten. De overheden van Gent, Brugge en Yperen zullen, binnen of vóór de poorten hunner stad, aen den Roomsch-Koning vergiffenis vragen op hunne knieën, in zwarte ongegorde rokken, blootshoofds en barvoets. De dry Leden van Vlaenderen zullen aen den Roomsch-Koning eene boet betalen van dryhonderd duizend gouden kroonen of vyfhonderd twintig duizend livers tournois, in dry termynen en binnen de dry jaerGa naar voetnoot(1). Dit waren de groote brokken. De overige artikels raken het loslaten der Gentsche gevangenen, de schadeloosstel- | |
[pagina 132]
| |
ling van zekere persoonen, het algemeene pardon aen de opstandelingen, het herroepen der banvonnissen gedurende de onlusten uitgesproken, de erkentenis der onkosten door Philip van Kleef gedaen en der schulden door hem gemaekt, de wederzydsche uitwisseling der krygsgevangenen, de handhaving van 's lands privilegiën, de aenveerding en bevestiging van den vrede, schriftelyk te doen door degenen die 't aengaet, enz. Eenige byzondere artikels, als het afbreken van Cranenburg en het vervangen van dat huis door eene kapel, worden ter zyde gehouden, tot dat de beide koningen elkander zullen zien en daer samen over beslissenGa naar voetnoot(1). De Gentenaers en de Bruggelingen moeten te Montils slechte advokaten gehad hebbenGa naar voetnoot(2), want behalve dat zy niets verkregen van hetgeen waer | |
[pagina 133]
| |
zy voor gewoeld en gevochten hadden, drong men hun nog de grootste verootmoedigingen op, en deed men hen het gelag duchtig betalen. Geen wonder derhalve dat de vrede, zoo hy al in de kleine steden vreugd baerde, in de andere met koelheid of eerder met tegenzin werd afgekondigd. Het gepreutel vermeerderde nog, toen het aenkwam op het eerste aftellen van penningen, dusdanig dat de twee overige maenden van het jaer en nagenoeg heel January van het volgende verliepen, eer Brugge en Yperen den vereischten knieval dedenGa naar voetnoot(1). Gent maekte nog langer zwarigheid, of liever de voorwaerden van 30 October bleven er onuitgevoerd, en in de plaets van den vrede te zien heerschen, gingen de vyandlykheden in Vlaenderen voort, of de gestaekte worsteling werd hernomen, te Brugge, by voorbeeld, alwaer men, op het einde van 1490, een nieuwen vrede sloot, even zoo wankel als de vorigeGa naar voetnoot(2). |
|