Lijdens troost
(1630)–D.V. Coornhert–
[Folio ccc lxixr]
| |
Eerste Boecxken van Lijden,Dat Eerste Capittel.Van Lijden, Pyne, ende Droefheyt.IN voornemen wesende omme te schrijven van Lijdens-Troost, hebbe ick dese materie, die seer wijt is streckende (om verwerringhe te vermyden) willen deylen is tween, te weten in Lijden ende Troost selve, ende eerst ter handen genomen het Lijden, omme te verclaren wat het is, hoe menigherleye, ende waer uyt veroorsaeckt, overmits sulcx wel verstaen sijnde, die remedie ende hulpe daer teghen, als teghen een bekende zieckte, licht ghevonden mach werden. Also is eerst te mercken, dat alle menschelijck lijden, is een pijne des Lichaems, of een droefheyt des ghemoets, so dat die menschen moghen lijden hebben, of in den lichame, of inden ghemoede, of in beyde. Ga naar margenoot+ Het lijden inden lichame noemtmen ghemeenlijck pijne die welcke is een smertelijck ghevoelen des lichaems ofte eenigher leeden, voortcomende uyt onmatigheyt van hetten, koude, drooghte, vochtigheyt, wondinghe, of scheydinghe van zenuen vleesch of beenen, ende meer andere dierghelijcke, ende dit uyt ghebreck van noodruft, af-ganck der naturen, zieckten, ongeval of ghewelt, van welcke voorsz. ende andere ghelijcke oorsaken eenighe, wesende in een levendigh mensche, en mach desselvens lichame ofte litmaet gevoelen hebbende, niet wesen sonder pijne, waer teghen alle swack ghemoet troost is behoevende.Ga naar margenoot+ Maer droefheyt is een ghequelle des ghemoets, geboren uyt waene of wetenschappe van eenigh teghenwoordigh quaedt, so datmen of waent of weet, datmen yet goets ontbeert, oft yet quaets heeft.
| |
Dat 2. Capittel.Van saligheydt, ende drierleye gewaende menschelijcke goeden.Ga naar margenoot+ HEt eynde van alder Menschen doen ende laten is saligheyt, diemen mach noemen een onverganckelijcke blijtschap, door't stadigh ghenieten der Godtlijcker goedtheydt. Hier uyt comet dat alle mensche begheert ende na jaeght het ghene hy voor hem waent of weet goet te sijn, tot verkrijginghe van der saligheyt, ende wederomme het contrarie haet ende vliedet. Nu maecktmen ghemeynlijcken dryerleye menschelijcke goederen, ende sijn Godes gaven, te weten, des ghemoets oft der zielen, als een vernuftigh begrijp, ende een vaste ghedenckenisse des Lichaems, als ghesontheydt, sterckheydt, ende schoonheyt: Ende die totten lichame of waen behooren, als Rijckdomme, Edelheyt, Eere Ionste, moghentheyt, weelde, ende diergelijcken. Het hebben oft ghenieten der voorsz. dryerleye goeden waent meest alle man goet, ende het derven van dien quaet te wesen, soo dat zy hen sulcx hebbende, saligh, ende 'tselve ontberende onsaligh wanen. Omme die waerheydt van't welcke wat naeckter uyt te beelden, dient ondersocht wat inder waerheyt den menschen goet, ende wat hem quaet zy, op dat wy niet die ghemeene opinie hier af volghende, den ghemeenen wegh t'onser verdoemenisse en wandelen.
| |
Dat 3. Capittel.Van de waerachtighe goederen der menschen.MEn vindt saecken die uyt heure eyghen Nature den menschen goedt sijn, quaedt sijn, ofte noch goedt noch quaet en sijn. Alle wat uyter natueren ende van selfs den menschen goet is, dat is tot allen tijden, ende tot allen plaetsen, allen menschen so nut ende goedt, dat alle menschen, die 't selve verkrijghen, ontwijfelijcken daer deure te goeder of beter moeten worden, sonder dat yemandt daer door argher werden of schade lijden mach. Sodanigher goeden vindtmen tweerleye: Daer af is het eene Godt, het eynde alder menschelijcker begheerten, ende 't ander die middel daer door men ter salicheyt geraeckt, namentlijck waerachtighe deughde. Want die voorsz. saligheyt bestaet alleen int ghestadigh ghenieten der Goddelijcker goetheyt, sodanigh wesende, dat al die deselve met kennisse ghenieten, des te beter moeten zijn door 't meer ende meer verwerven van de goedtheyt selve, ende en mach daeromme niemant quader maken in geender wijsen so weynich als der zonnen schijn den Lucht daer inne sijne stralen comen, soude moghen verduysteren. | |
[Folio ccc lxixv]
| |
Aengaende die middel daer toe, hier voor vermelt, is deughde in Christo Jesu, dats inde ware ghehoorsaemheyt Gods, die oock altijt over al alle menschen verbetert, ende niemant en mach verarghen. Want deughde bestaende int rechte ghebruyck alder dinghen en mach niet misbruyckt werden, hoe vele te min die deughde in Jesu Christo alder deughden schrijne bestaende, dat is deughde die voor Gode ghelt? Dese twee voorsz. goeden hebben dan soodanighen onderscheyt, dat saligheyt, als wesende het eynde (dat altijdt beter is dan't middel daer toe streckende) het Edelste is van beyden: want die deughde is om der saligheyts wille, dienende tot een middele om ter saligheyt te comen, maer die saligheyt en is niet om der deughden wille: ghemerckt niemant en begheert die wijsheyt, rechtvaerdigheyt, &c. tot ander eynde, dan om door't hanteren der selver te moghen gheraken tot ghenietinghe van de overvloeyende goetheyt Godes.
| |
Dat 4. Capittel.Van de waerachtige quaden der Menschen.WT die voorsz. beschrijvinge vander menschen ware goeden, sijn licht der selver goeden te verstaen, want soo men voor den mensche met recht gheen ding goet en mach noemen dan 'tghene dat hen goedt maeckt, en machmen oock voor hen gheen ding quaet noemen, dan dat hen quaet maeckt. Dit is anders dan een stadich ontberen vande Godlijcke goetheyt, daer toe wy gheraken, door zonde, als onghehoorsaemheyt, ongheloove, ende afkeeringhe van de selve goedtheydt. Ga naar margenoot+ Want onse zonden scheyden ons (als een scheyd-muyre) van Gode. Dit ontberen dan vande Godlijcke goetheydt is onse hooghste quaet, ende volghende dien onse saligheydt. Want alle menschen (so voorsz. is) arbeyden na saligheyt, te weten, na een stadighe ruste, luste, ghenoeghen, ende vreughde: Ende dit niet uyt begheerten met kennisse, maer uyt een ingheplante gheneghentheydt der naturen. Overmits des menschen ziele eeuwigh, ende tot een beelde Gods gheschapen is, in sich hebbende een Goddelijck voncxken, dat altijt na sijnen oorspronck opwaerts is streckende: So dat die ziele uyter naturen gheneghen is na verkrijginghe van Godes goetheyt, niet anders dan des lichaems maghe tot spijse. Hier uyt comt dat de ziele so luttel sonder Gode, als de ydele maghe sonder spijse mach vernoeghen of rusten, want de mensche en leeft niet alleen by den broode, maer by alle woordt comende uyt den monde Godes: Ga naar margenoot+so dat, ghelijck die gespijsde maghe den lichame voetsele gheeft, Godt woordt ('t welck 't leven is) de ziele oock 't leven gheeft. Ga naar margenoot+Dit wast oock dat Christus den ghenen, die dit leven ontbeerden, te recht dooden noemde segghende, laet den dooden den dooden begraven, so insgelijcx hieromme allen menschenGa naar margenoot+ ydel werden ghenaemt, in den welcken die kennisse Gods niet en is. Want dese en Ga naar margenoot+hebben gheenen Godt, ende sijn daeromme oock Godloos, die des oock gheseydt worden gheen vrede te hebben, want zy hebben gheen waerachtigh goedt, gheen woordt Godes, nochte gheen voetsele haerder zielen: hoe souden zy dan ghenoeghen, versadinghe, ruste, ofte vrede moghen hebben? Dit ist nochtans (so voor blijckt) dat zy uyter natueren behoeven ende toe gheneghen sijn: Ende moeten mitsdien het alderbeste ende noodruftighste, ja eenighe goedt altijdt ghebreck hebbende, ende ontberende quaedt, ende volgende dien onsaligh sijn. Als die eeuwelijck derven 't ghene zy altijdt begheeren ende soecken, ende altijdt hebben 'tghene dat zy sonder ophouden, vlieden ende haten, namentlijck, droefheyt, treuren, ende alle onsaligheyt. Tot welcke onsaligheyt ende eenighe quaet der menschen gheen ander middel en is dan zonde, dat is onghehoorsaemheydt Gods, die oock nimmermeer eenigh mensche mach verbeteren, maer altijt eenen yegelijck nootlijck moet verarghen, als die den mensche doet afkeeren van Gode, ende door dien hem ontvreemt, ydelt, ende berooft van alle goetheyt. Dese ydelheyt is den menschen quaedt, onsaligheyt ende ghequelle, want die zonde is niet, ende houdt den Menschen uyter Naturen yet wat begheerende altijt int verdriet, dit is de doot die door de zonde inden Mensche wert ghebooren, als die hem doet sterven het goede leven Gods, verduysterende het Heylighe Beelde Godts inden mensche. Niet dat die onsterffelijcke ziele sterft, maer zy sterft, dat is zy derft, verliest, ende ontbeert het voetsel der zielen, Gods levende woordt, ende het salighe eeuwighe leven. Dese zonde is dan soodanighen quaet datmense nimmermeer recht en mach gebruycken. Want zy bestaet in ongherechtigheydt, in een wederwille ende onghehoorsaemheyt Godes, dien wy alle onse leven deure ghehoorsaemheydt schuldigh sijn, als die ons gheschapen heeft, ons met voetsele onderhout, in zijnen tijde ons verleent, alleenlijck op dat wy sijne goetheyt ghenieten, ende saligh worden souden. | |
[Folio ccc lxxr]
| |
Dat 5. Capittel.Van de middelbaere dinghen.NA dien dan blijckt datter gheen goedt en is voor den Mensche dan die genietinge vande Godlijcke goetheyt, mitsgaders die middele daer toe, te weten deughde, ende wederomme niet quaets dan het ontberen vande goetheyt Gods, ende den wegh derwaerts namentlijck, zonde. So schijnt noodtlijck te volgen dat alle andere dingen in ende om den Lichame sijnde, in sich selve den Mensche noch goet noch quaet en sijn, somen oock niet en can bevinden dat eenighe sodanigher dinghen den Mensche goet ofte quaedt connen maken. Sijn zy dan van selfs den Mensche goet noch quaedt, maer den eenen goet ende den anderen quaet. Ja ooc eenen selven mensche huyden goet ende morghen quaedt, soo blijckt dat zy sijn middelbaer, ende heuren name van goet ende quaet vercrijghen alleenlijck door't recht ghebruyck ofte misbruyck van dien, als die wel ghebruyckt sijnde, goet, ende misbruyckt wesende, quaedt sijn voor den mensche. Seker elck verstaet wel dat zy niet alle deuchtlijck nochte saligh en sijn gheworden, die een Edel vernuft ofte memorie hebben ghehadt: So mede dat zy niet alle ondeughtlijck ende onsaligh sijn ghebleven, die ruydt van verstandt of kranck van memorie sijn gheweest. 't Welck nochtans nootlijck moste ghevolght sijn, indien dese dinghen van selfs goedt of quaedt waren. Men ondersoecke voorts die schoone ghedaente, ghesontheyt ende sterckheydt des lichaems, wat ghelt het, men sal bevinden dat in menighen mensche is gheweest sijn schoonheydt ende behulp tot hoerderye, sijn ghesontheydt tot een verghetinghe Godes, ende sijn sterckheyt tot overdadigh ghewelt. Daer ter contrarie menigh wanschapen Esopus sieck ende kranck mensche met allen kuysch Godvruchtelijck, rechtvaerdelijck, ende heylighlijck gheleeft heeft. Of nu oock alle Rijcke, Edele, hoogh-gheachte, lieftale, moghende, ende weeldige menschen, overmits haere voorsz. gaven ter deughden ende saligheyt sijn ghekomen, is al grootelijcx te twijfelen. Voorwaer die het Evangelie maer eenmael hebben ghelesen, sullen my licht bewillighen dat weynigh sodanighe, maer meestendeel arme, onedele, ende verachte personen ghekomen sijn totten Rijcke Gods. Omme dit verstandt noch wat breeder te verclaren, wil ick 't selve metten corsten vertoonen in eenighe bysonder saken, den menschen boven alle andere tijdtlijcke dinghen swaer ende quaet schijnende, ende door dien elck dien die selve op-comen, waenen rechte, ja noodtlijcke sake te hebben van droefheyt, als te weten die doot, Ellende, af-wesen van Vrunden, Armoede, ende der Godtlooser voorspoet.
| |
Dat 6. Capittel.Of de doodt quaet zy.ARistoteles seydt onder alle vervaerlijcke dinghen, den doot het alderschrickelijcste te wesen. Aenghesien nu elck meest vreest voor 'tgunt hy 'tquaetste waent, soo schijnet wel dat die Heyden den doodt voor't alderquaetste quaedt heeft aenghesien. Dewijle dan dit gheseyt wort van een Heyden, so wil ick hier sodanighe Heydensche ghedachte u niet met Schrifture, maer met Heydensche Redenen antwoorden. Die selve Aristoteles ofte andere Heydenen sullen (meyn ick) immers willigh bekennen een van beyden, te weten, dat die ziele sterft metten lichame, of dat zy eeuwigh leeft, sterft zy, so en mach haer de doot in gheen treuren brengen, maer moet haer verlossen uyt alle ellendigheydt, ghemerckt waerachtigh is, ende oock alle Heydenen bekennen dat der ghemeyn menschen leven een verdriet, ende der verstandighen leven een strijdt is hier opter Aerden. Maer houdt men dan met Socrate ende andere vrome Heydenen die ziele onsterflijck (so zy oock inder waerheyt is) soo moet die selve, na 't verscheyden uyten lichame, ergens wesen, ende dat sonder vreught of pijne, of met vreught ofte pijne. Is zy sonder pijne so en brenghet haer die doot niet quaets toe, ghemerckt zy door die doot ghekomen is uyt ghequel of moeyten, in een stadighe ruste. Maer is die ziele dan in droefheydt ofte vreughde, so en mach haer dat niet op-comen van de doot, want anders moste zy brengen alle menschen in droefheyt, of alle menschen in vreughden, of bracht zy d'een in droefheyt ende d'ander in vreughden, moste die doot (die niet geven en mach dan zy en heeft) beyde droefheyt ende vreughde, dat twee contrarie saken sijn, in haer hebben, ghelijck of die zonne-licht ende duysternisse in hem hadde, 't welck gantsch onmoghelijck is. Het en is dan oock de doot niet, die de ziele sulcx zy is, stellet voor den Rechter, droefheyt, of vreughde toe brenght. Maer der zielen zondelijckheyt ofte deughdelijckheyt, door Godes rechtvaerdigheyt ofte ghenade, ende en mach mitsdien die doot oock van selfs noch goet noch quaet sijn. Voorts is waer, dat de doot selve gheen pijne en is, aengesien zy, soo langhe der mensche pijne mach gevoelen, leeft ende so langhe hy leeft die doot daer inne niet en is. Want leven ende doot niet beneven den anderen in een menschen lichame moghen wesen, ende is also die doot door haer comste inden mensche, hen een eynde ende ophoudinghe van alle pijne ende smerte. Mach't oock quaet sijn, dat die mensche van quaet, te weten, pijne ende verdriet verlost? Wel is waer dat soo die doodt een eynde is van alle pijne ende verdriet op Aerden, dat zy mede alle d'aerdtsche lusten doet ophouden. Dan daer uyt en volght niet dat de doot quaet is, neen, maer dat zy is middelbaer, ghemerckt zy niet eenen yegelijck quaet, nochte eenen yegelijck goet en is. | |
[Folio ccc lxxv]
| |
Ga naar margenoot+Dat betoont fijn die Predicker met twee Spreucken, volghende stracx aen den anderen, ende luydende, d'een O doodt, hoe bitter is u ghedachtenisse den mensche, vrede hebbende in sijnen have, ende d'ander, O doodt hoe goet is u oordeel den behoeftighen mensche, etc. Ga naar margenoot+ Ga naar margenoot+Men macht oock seecker met gheen schijn altoos quaet noemen 't ghene dat den Menschen uyt moeyten brenght tot rusten. Dit doet de doot, die den Mensche doet rusten, niet anders dan die slape den Mensche van sijnen arbeyt ende sorghen ververscht, daeromme oock tot vele plaetsen de doodt een slape Ga naar margenoot+werdt ghenoemt, soo om het weder opstaen ende verrijsen, als om haeren ruste. Ga naar margenoot+Voorwaer die den doot quaedt achten, en hebben daer toe anders gheene redene, dan om dat zy goedt wanen. Achten zy 't leven dan goet, so en mach die doot, die inde schrifture ghepresen werdt boven 't leven, oock gheensins quaedt wesen. Maer hoe can't Ga naar margenoot+quaet sijn dat van't verkoren vat Gods ghewenscht werde? Niet dat die doot in sich selfs het eyntlijcke goet was dat d'apostel wenschte, maer die teghenwoordigheyt des Heeren was sijn begheerens eynde ende verlanghen, dat is goedt, ende is alsoo die doodt een deure den goeden ten eeuwighen leven, ende den Ga naar margenoot+quaden ten eeuwighen doode. Alsoo vindt men oock gheschreven dat der Heyligen doot in Godes ooghen dierbaer, ende wederomme der zondaren doot die alderquaetste is. Waer mede ick hier ghenoegh bewesen achte, dat de Lichamelijcke doot van selfs noch goet noch quaet en is, ende volghende dien oock niet begreepen onder het lijden des Lichaems, maer onder het lijden des ghemoets. Item, oock niet onder die waerachtighe maer valsche droefheyt (daer af ick na sal segghen) te achten en is, so dat die doot geen recht noch nootlijcke, maer een verkeerde moetwillighe oorsake van droefheydt is by den onwijsen.
| |
Dat 7. Capittel.Of Ballingschap quaet sy.GHehoort dan, so vele hier noodtlijck is, van der doodt willen wy nu mede een weynigh ondersoecken vander Ballingschappe, dit is noodtlijck of willigh. Die noodtlijcke gheschiet door oordeel of ghebodt vander overheyt, ende dit overmits eenderhande dadelijcke overtredinghe, of om 'tgeloove, leere, ofte secte. Sijn zy aen eenigh strafbaer werck schuldigh, soo en comt door sulck bannissement in henluyden niet dan excutie vande Justitie, dat is rechtvaerdigheyt daer door hen dan oock niet quaedts en gheschiet, ten waer men wilde seggen dat rechtvaerdigheyt yet quaets waer. Sijn dese dan oock Christen Menschen, zy behooren immers te comen tot des moordenaers kennisse, seggende met leetwesenden gronde, dese (te weten andere onnosele Lidtmaten Christi) lijden onschuldigh, maer wy na verschuldiginge. Waer inne, indien zy also hertelijck bewillighen wijckt uyt henluyden den wederwille des ballingschaps, die alleene droefheydts oorsake is, comende also terstondt int paradijs, dat is, zy wandelen dan hier al met den ghelaten Heylighen in den Hemel, daer heur conversatie dan is, sonder daer af meer ghewroeght oft gheoordeelt te werden, want zy hen selve daer af rechtelijck inder waerheydt al gheoordeelt hebben. Maer is henluyder ballingschap om haer gheloove ofte leere, ende die selve dan oprecht is, so lijden zy om den Name Christi, ende en hebben hem des niet te bedroeven, maer te verblijden, als die nu waerdigh gheacht sijn om den Name Jesu te lijden metten Ga naar margenoot+Apostelen, die al wat naerder dan met bannissemente aengetast waren. Sijn zy dan noch soo verde niet dat zy in sulck lijden connen verblijden, so behoort hen meer leedt te wesen dat zy door haer Aerdtsche zinnelijckheyden noch ballinghen sijn int Rijcke Christi, daer den ghelovigen ende ingesetenen alles mogelijck is, ende die haer Coninckx Juck soet, ende sijnen last licht is, dan dat zy ballingen sijn uyt het gebiet eens menschen, waer buyten ziel ende lichaem noch wel heuren noodruft sullen moghen hebben, daer ter contrarie buyten 't Rijcke Christi, ende buyten de stadt Godes, gheen woort Gods noch voetsele der zielen en is. Ende beroerende d'ander vluchte, te weten die willighe, doch niet gheheel vry sijnde van nootsakelijckheydt, soo dat yemant ghestelt wesende in sodanighen state, dat hy gedronghen is, of teghen zijne conscientie, tot verdoemenisse sijnder zielen, of teghen d'Overheyts gheboden, tot openbare levens pericule te doene, of met wijf ende Kinderen in vreemde Landen te vluchten, al vele liever dan hy Gode vertoornen ofte sterven soude, verkooren heeft te wesen onder vreemde luyden, tot merckelijcke schade sijnder goederen een balling. Dese hebben te dencken, dat Godt henluyden tot oeffeninghe van der geduldigheyt ende ghelatenheyt, gheleghen inde navolginge Christi, henluyder nu menighmael in den predicatien voor ghehouden, gheroepen heeft met Abraham der gelovigen Vader, omme metten handen eens op te segghen het Leffe, dat zy nu langhe metten monde gheleert hebben ghehadt. Dat dese luyden sulckx doende, gantsch Christelijck handelen, en mach immers niemant anders vermoeden: Welcke ballingschappe zy luyden met Abraham vele Propheten, d'Apostelen, ja met Christus noch een Kindeken wesende, ghemeen hebben. Daer by te mercken is, dat die selve ballingschap henluyden oock is veyligh, als die nu met vryheyt haren gelove moghen beleven, oock mede profytelijck, als die int verliesen van hen selve Gode winnen, ende Eerlijck, als die daer door worden mede-genoten ons Heeren Jesu Christi. Is dit dan oock aldus, so en mach oock in sodanighe ballingschap immers niet quaets wesen. | |
[Folio ccc lxxir]
| |
Dat 8. Capittel.Oft quaedt is van den Vrunden verscheyden te wesen.MAer laet ons noch wat naerder ondersoecken die meeste swarigheyden in den Ballingschappe gheleghen. Dese vermoede ick te sijn, af-wesen der Vrunden, ende dervinghe van de ghewoonlijcke Neeringhe, daer uyt soude moghen volghen armoede. De swarigheydt gheleghen int af-wesen der Vrunden is het ontbeeren van Troost ende hulpe, het zy in droefheyt, doodtsnooden, of in ghebreck. Nu en vindtmen niet dan eenen ghetrouwen ende moghenden hulper, dat's den Hemelschen Vader door sijnen zoone Christum sijn Heyligh Woordt allen Christenen ende Kinderen Gods belooft ende aengheboden, eenen waerachtighen Trooster in aller noot, dat is den Heylighen Gheest, die desen hulper ende trooster heeft, dats Godt tot een Vader, ende Christum tot eenen Broeder, door des H. Geests verzegelinghe inder herten, en behoeft voorwaer gheen aerdtsche vrunden troost of hulpe, maer walght daer af, als van ontrouwe Vrunden ellendighen troost ende krancke hulpe, by hem bevonden ende over sulcx metter herten in den A B C. sijnder bekeeringhen al verlaten. Wat mensche dan noch treurt om 't derven van menschelijcke hulpe ende troost, betoont daer mede ontwijfelijck, dat hy die voorsz. Godlijcke maeghschappe, hulpe, ende troost noch niet en heeft, bewijsende daer beneven niet min sijn onverstandt, dat hy treurt om't niet hebben van de ydele hulpers ende troosters, sonder te treuren om't ontberen van de voorsz. ware trooster ende hulper, die hem bereyt ende open staen. Ga naar margenoot+Ja die tot hem aencloppen, omme, indien hy opent, hare wooninghe by hem te maken. Maer dat en gheschiet niet, so langhe die mensche noch hoopt ende betrout op menschen hulpe ende troost, want Godt is een Jeloers Liefhebber, die niemandt neven hem en wil lijden. Ende so die mensche lancksaem van self tot gheheele verlatinghe van Vader, Moeder, Vrunden, ende maghen soude komen omme sijnen meester Christum na te volghen, ghebruyckt Godt middelen, daer door hy den mensche by na schijnt te dwinghen, tot soodanighe heylsame ghelatenheyt, doende in deser wijsen (dat Abraham maer door een simpel bevel willigh terstondt dede) scheyden uyt sijn Vaderlant, sijn maeghschap ende Vaders huys, op dat hy ghebenedijt alleen onsen eenighen troost, toeverlaat, hope, begheerte, lust, liefde, ende in somma onsen eenighen Godt soude moghen wesen. Lijdt die mensche nu oock schade, gheschiet hem wat quaets, of heeft hy oorsaecke van treuren, die menschelijcke troost, hulpe, ende bystandt verlatende, die Godlijcke verwerft? Mach hy oock ellendigh sijn, dien Godes teghenwoordigheyt, niet sijns geests versterckinghe vertroost? Mach hem oock eenigh quaedt op-komen, dien d'almoghende goetheyt als d'appel sijnder ooghen selve behoedt ende bewaert? Is Godt met hem wie mach teghen hem sijn? wederomme wat can't hem verlichten, of hem schoon die gheheele werelt helpen ende troosten wilde, als hy Gode teghen hem hadde? Mach oock yemandt vanden Vrunden (of sy al wilden) voor hem sterven? wat can doch des Vrunts teghenwoordigheydt in doodts nooden meer doen dan met treurighe tranen des stervendes Vrundts herte mede tot treuren beweghen? Ende dit noch gantschelijck t'ontijde, overmidts oock in de laetste ooghenblick die gheheele victorie dickmael is gheleghen. Niemandt mach hier inden lichame tweemael sterven, so datmen daer af gheen proeve mach hebben, om by saken van d'eerste mael van nieuws te leeren, ende die tweede mael wel te sterven. Dit valt nu een fijne proeve: Want men can dencken, valt dit scheyden van den Vrunden, daer noch hope voor handen is, om namaels weder by te comen, soo seer verdrietigh, al ongelijck verdrietelijcker sal't vallen die selve gheheel te verlaten met der doot, die ons teffens van alle andere beminde dinghen wegh ruckt, omme die nimmermeer weder te ghebruycken. Laet dit nu een proeve sijn, leert sterven eer ghy sterft, so condy sterven als ghy sterft. Seker dit hertenleedt int scheyden van den Vrunden toont opentlijck datmense niet en heeft ghehadt inden Heere, so dat wy die behoorden ghehadt te hebben, als of wy die niet en hadden ghehadt. Ende is oock by sulck ongaerne scheyden claerlijck te mercken, dat het niet onse vrunden, maer onse Godekens sijn gheweest in onse herten, die welcke daer op onsen lust, liefde, troost, ende toeverlaet ghestelt hadden. Also en is ons niet nutters dan het derven van wereltsche Vrunden, om vrunden, ja Kinderen Godes te worden, is dat oock een quade of schadelijcke wisselinghe? Nopende die verlatinghe vander plaetsen, diemen 't Vaderlandt noemt, voorwaer ick achte dat een Christen mensche hen selve met Israel door die woestenye een Pelgrim, ende gheen Burgher op aerden en houdt te sijn, ende daeromme sijne ganghen altijdt is stierende na sijn rechte Vaderlandt het Hemelsche Hierusalem, sonder seere d'een plaetse voor d'ander te verkiesen, als die wel weet dat uyt allen hoecken des werelts den wegh ghelijcke na is ten Hemelewaert. Behalven desen is gheen cleyn voordeel geleghe int scheyden (met Noe, Loth, ende den Kinderen Israel) van den plaetsen daer God sijne plaghen zendt, daermen schijnt den quaden te beschermen, ende den goeden te bederven, ende daermen hoe vromer sijnde, hoe meerder Periculen des levens onderworpen schijnt te wesen. Ende datmen hier teghen weder campt ter plaetsen daer Godes woordt louter ghepredickt werdt, daer die Justitie strenghelijck onderhouden werdt, ende daer die goede Man in vreden beschermt werdt. Zijn dat niet groote ende wenschelijcke saecken? | |
[Folio ccc lxxiv]
| |
Ach lieve, laet ons ghetroost wesen ende betrouwenGa naar margenoot+ den Almoghenden lieven God, die den vreemdelinck bemindt, ende hem voetsel met cleedinge gheeft.
| |
Dat 9. Capittel.Van Armoede.D'Ander swaricheyt inden Ballingschappe ghewaent, was dervinghe van Neeringhe, ende inkomsten met vreese voor armoede: Die welcke ick ghedachte by 't meerdeel der uytlandighen groote oorsaecke van hare Droefheyt te wesen. Want het vernuft verbeeldet der swacken Menschen met deser ghelijcke gedachten, ick verlaet mijn Huys, Landen, Coopmanschappe, Neeringhe, of Ambachte, dat my ende mijnen ghesinde rijckelijck ende eerlijck plach te voeden. Al ist nu so, dat ick een pennincxken inder hant neme met my, wat mach dat helpen? Het mindert haest daermen dagelijcks af neemt, ende nimmermeer by en leydt, een groot deel wert verquist, met het reysen int soecken na een woonplaetse, die reste is cleyn ende haest verteert, dan zit ick met wijf ende Kindt in vreemde Landen, onder vreemde menschen, wat gae ick beginnen? Mijn Ambachte of Neeringhe is daer ongheleghen, soo gonnen die Borgheren oock aldaer (soo 't recht is) malcander ende niet de vreemden den penninck. Sal ick niet haest met Wijf ende Kint bedelen, of van ghebreck vergaen moeten? O wat harder saken ist uyt weelde ende Eere in behoefte ende schande te gheraken? Met meer andere dierghelijcke swarigheden den angstighen mensche dan voorkomende, die voorwaer wel menschelijck, maer niet altoos Christelijck sijn. Want is Christus onse Heere ende Meester, is Godt door den selven onsen Heere Christum onsen Vader, so wy ons vrymoedelijck beroemen, hoe komet dat wy so gantsch niet met allen en betrouwen op sijne menighvuldighe beloften, dat die Godtvreesende gheen ghebreck sal lijden? Ga naar margenoot+Betrouwen wy Gode toe dat hy met zijn H. Woordt onse ziele sal spijsen, het is seecker wonder dat wy hem die voedinghe des lichaems met d'Aerdtsche vruchten niet toe en betrouwen. Wy soecken (so wy meynen) het rijcke Godts ende sijne gherechtigheyt na Gods bevelen, ende wy mistrouwen het toewerpsele, niet waerdigh ghenoegh, om een gave ghenoemt te werden van hem ghebenedijt te verwerven? Wat is dit anders, dan den menschen beter te achten, ende meer toe te betrouwen dan Gode? Wy betrouwen een vroom Huysheer wel toe, dat hy sijnen Dienaere sijnen wille doende, niet en sal laten gebreck lijden. Ende achten Gode so gantsch trouweloos, dat hy sijne Dienaren soude versuymen? Waerlijcken dit ghevoelen, desen wantrou, ende sulck ongheloove en is niet anders dan een loutere lasteringhe Godes, hoewel niet metten monde maer metter herten geschiedende. Immers wat ist anders gheseyt dan metten Godloosen inder herten, Ga naar margenoot+ daer en is gheen Godt die sijner Dienaren gade slaet. Dit is (God betert) in veelen van ons so verborghen als gemeen, soo dat wy meest al sorghvuldelijcker arbeyden om die ghevreesde armoede, dan die onbekende Godslasteringhe te ontvlieden die vreese van der armoeden bedroeft ons, maer die vreese voor soo grouwelijcke zonde en comt ons niet eens in de ghedachten. Ga naar margenoot+Voort aengemerckt by alle man het verstant niet en is van d'onderscheydt tusschen armoede ende ghebreck, so is te mercken dat ghebreck ontbeert den natuerlijcken nodruft des lichaems in spijse, dranck, of decksele, maer armoede heeft sulcke noodruft, hoewel op't alder slechtste niet meer dan die noodtbederf of behoeftigh is, daeromme het oock noodruft wert ghenaemt. Ende is daeromme beyde een ontberinghe, te weten 'tghebreck, van noodruft, maer d'armoede van overvloet. Also is het lijden voortkomende uyt ghebreck een waerachtigh lijden, niet sonder ghequelle des lichaems. Maer lijden comende uyt armoede is een valsch lijden, niet inden lichame, maer inden gemoede gebooren uyt eenen valschen wane. Ist niet een valsche waen, daermen verdrietigh acht het derven van leckere beetgens, van kostelijck wijntgen, van hovaerdighe cleederen, van heerlijcke wooninghen, van zondighe Cleynodien, rijckelijcken huysraet, paerden, honden, vogelen, ja hoeren ende andere onnoodtlijcke overvloedighe ende onbehoeftighe dinghen? In sodanighe onnoodruftighe dingen Ga naar margenoot+en stelt voorwaer den predicker niet den behoeften des menschelijcken onderhoudts, maer alleenlijck in Broodt, water ende woninghe den schamelheyt bedeckende, 't welck der Heydenen Apostel noch corter begrijpende, Ga naar margenoot+seydt, hebbende voetsel ende decksele, laet ons daer mede ghenoeghen, dit lijden dan noeme ick een valsch lijden, overmits het gewaent is, ende niet natuerlijck. Want indient natuerlijck lijden waere in sich selve, ofte noodtlijcke oorsake van lijden, so mosten alle arme menschen, als sulcx alle 't leven door dervende, oock alle haer leven in pijnen, treuren ende droefheyt wesen. Maer dit valt so contrarie, datmen opentlijck merckt der armer luyder leven meest altijt, ende over al vrolijcker te wesen dan der Rijcken. Voorwaer veel lichter ende lustigher soude eenen die gheen cleedren boven noodruft aen en hadde, eenen langhen wegh betreden, dan een die boven sijnen noodruftighen ghewade met bonte Tabbaerden ende meer ander onnoodruftighen plonder beladen ware. Daer vele Rijckdommen sijn, daer vindtmen oock vele sorghen ende moeyten, ende wat mach hy doch boven den noodruft (die d'arme man so wel heeft als hy) meer daer van ghenieten dan dat hy van een hoopen lastigh huysghesinds Ga naar margenoot+met sijnen ooghen sijn Rijckdomme ziet verslinden? Ga naar margenoot+Niemant (seyt Christus) en leeft van dat hy overvloedigh heeft. Wat last ist dan doch den noodruft ghenietende, den onnutten ende overvloedighen last te ontberen? Voort sietmen daghelijcx aen den grooten Heeren met oorloghen, ende aen rijcke Burgheren met Processen dat rijckdomme twist veroorsaeckt, Ga naar margenoot+ so men oock voormaels moghte zien aen den Herders van Abraham ende Loth, daer teghen is armoede oorsake van den veylighen vrede. Want daer men gheenen buyt en verhoopt, en bestaetmen ghene pericule | |
[Folio ccc lxxiir]
| |
nochte moeyte. Is dan d'armoede een middele om te gheraken aen die sekere ende salige Ga naar margenoot+vrede by den Heere altijdt zijnen Jongheren ghewenscht sy en mach seker niet quaet nochte vermijdelijck, maer soude veel eer goedt ende begeerlijck schijnen. Al vele beter is een weynigh met de vreese Gods, dan groote ende onversadelijcke schatten. Die rijckdomme was den Jonghelinck eenen hinder om te komen totten Rijcke Gods. Daer teghen maeckt ons daer toe d'armoede so bequaem, dat die om ons rijck te maken arm werdt, niet dan arme menschen tot Jonghers heeft verkoren, selve armoede beleeft, ende ons die menichmael met verlatinghe van alles bevolen heeft. Zijn wy dan zijne Jonghers, waerom en volghen wy zijne voetstappen niet? waerom en blijven wy niet in zijne woorden, etc. Waeromme worden wy onsen beminden meester inde veylige armoede niet ghelijck. Of zijn wy Jonghers beter dan onsen meester? of weten wy sotten beter wat ons nut is dan die wijsheydt Gods, onse Meester? weelde plompt, maer armoede scherpt het verstant, weelde verbercht, maer armoede openbaert die vrunden: ende weelde vergeet, maer armoede soecket Gode. Armoede leert soberheyt, werckt ootmoedigheydt, baert verduldigheyt ende ontdeckt die naeckte waerheydt, die boven alle schatten dierbaer is. Want daer die Tafel vrunden den rijcken heure verderflijcke loghens dier verkopen, hooren die arme by eenen yeghelijck die onbeschroomde waerheydt om niet. Hoe mach dan d'armoede die den mensche tot sodanighe wenschelijcke ende seer groote saken can vorderen, als oft een quade oft lastighe sake waer van selfs ontsichtlijck, quetselijck oft quaet wesen?
| |
Dat 10. Capittel.Vander boosen geluck.ONder andere gewaende oorsaecken van droefheyt, was hier voor oock gheseydt vander voorspoet der spotters. Die drijven haren moetwille metten vromen, vervolghen, verjaghen, ende dooden die, roepende die henluyder lijdens, waer is nu heuren God? Wie canse nu van onsen handen beschermen? waren heure dingen recht, sy souden voortganc hebben ende wel gelucken, met meer andere lasterwoorden, die de lijdende vrome moet horen. Over die welcke David, Job, Hieremias ende meest alle vrunden Godes hen so hooch bekommert hebben, hen beklagende dat het den Godloosen so wel ginck. Maer hen selven antwoordende hebben syluyden oock betoont wel te verstaen, al schijnet uytwendelijck den Godloosen wel te gaen, dat het inder waerheydt sulckx niet en is. Want hen onverborghen was dat niemant wel en mach zijn sonder goetheyt, dat sonder God gheen goetheydt en is, ende dat alle Godloosen sonder God zijn, so en mach oock den godloosen nemmermeer wel zijn, haer leven schijne oock buyten soo weeldigh, lustigh, ende vrolijck alst mach. Want behalven het onghenoeghen door die dervinghe Godes voorsz. so hebben sy inwendigh haer oordeel onsterflijcken worm ende beudel, daer door sy ghestadelijck zijn in onrusten, ghequel, verdriee ende anckste, so dat sy oock vluchten: als hen niemant en jaecht. Oock mede en mach die ghene die 'tlicht der waerheyt derft, vanden dinghen die hy handelt niet hebben rechte kennisse ende onderscheyt, wie den aert ende natuere der dinghen die hy handeldt niet recht en kent, en mach 't selve niet recht ghebruycken: Nu en is gheen misbruyck sonder schade ende quetsinge des misbruyckers. Daer uyte dan nootlijck volcht, dat alle Godlosen het licht des onderscheyts ende der kennissen ontbeerende (soo sy altijdt Ga naar margenoot+doen want henluyder die sonne des verstandenisse niet op en gaet) altijdt in allen saecken moeten misbruycken, hem selve quetsen, quellen ende marteren. Ick swijghe hier van 't onwederroepelijck oordeel dat sy hier na noch verwachten als sy in hare verdoemenisse met het aenschouwen vander vromen eere ende saligheydt ghepijnicht sijnde sullen segghen vande selve by henluyden vervolcht gheweest, dat zijnse, welcker leven wy waenden te wesen een rasernye, siet nu zijnse gherekent onder den kinderen Godes, wy hebben sware wegen ghewandert ende 'tlicht der gherechtigheyt en is ons niet verschenen. Is dit een salich geluckich ende voorspoedich leven? hoe sal yemant sulcke roeden Godts (die doch uytghebesicht zijnde int vier moeten) argers dan syluyden hen selve aen doen, konnen toe wenschen? Laet ons daeromme die selve met ghedult lijden sonder henluyden sulck gheluck, (dat voorwaer het alder erbarmlijckste ongheluck is) te vergunnen ofte Ga naar margenoot+benijden, want sy werden bewaert totten dach der verderffenisse, ende gheledet totten dach des verwoedens, wacht noch een weynigh ende sy en sullen niet meer zijn: maer verdriet ons immers der Godloosen tyrannye over den onnoselen, so laet ons 'tgene buyten onsen toedoen by anderen gheschieden, ende by ons niet en staet te keeren, ter zijden stellen, ende eens met rechten ernst onsen eyghen boesem hert ende siele ondersoecken, om te vernemen of 't selve daer ooc niet en geschiet, ende dat by ons selve ende door onse eyghen raet wille ende voornemen. Daer sullen wy bevinden (so ick niet en twijfele, ist maer dat wy gau toe sien) dat wy selve, niet een mensche ons gelijck zijnde, maer Christum Jesum den sone Godes selve daghelijcx in ons dooden, moorden ende Cruycen. Als wy om ons eyghen bate, luste ofte sinnelijckheyden lieghen, bedrieghen, vertoornen, ofte benijden wat doen wy doch anders, dan dat wy die waerheyt, gherechtigheyt, sachtmoedigheydt, ofte liefde Godes (alle 't welcke is Christus die in zijn eyghendomme komt) niet willen ontfanghen, aennemen, nochte lijden, metten quaden boulieden uyt jaghen ende doden, ende metten Joden in ons marteren ende cruycen? Als wy onse betrouwen, troost ende hope stellen opt gelt, vrunden, of hulpe van menschen. Ist oock wat anders dan metten Afgodischen Coninghen, Christum ende Gode verachtende, beneven ja boven hem afgoden int rijcke onser sielen opgherecht, ende die selve onsen ondersaten, te weten luste, begeerte, wille, hope, vreese, verlanghen, betrouwen, ende diergelijcke crachten onser zielen, bedwonghen, als goden te | |
[Folio ccc lxxiiv]
| |
eeren ende te aenbeden? willen wy nu tot Godes eere ende onser saligheyt den Godloosen eens te recht benijden, laet ons seker ons eyghen sotheyt, blint verkiesen, schadelijcke begeerten, ende verderflijcke eyghen wille niet alleen uyt onser herten grondt benijden ende haten, maer oock vrymoedelijck als Goddeloose verdruckers ende moorders Christi in ons, met alder vroomheydt verderven ende moorden, ende gants vernielen. Desen nijt, haet, ende moort en is ons allen niet alleen gheoorloft, maer oock soo hart gheboden, dat hy oock vervloect is die hier zijn handen van bloet onthout. Dit altsamen doende, sullen wy ons Meesters ghebodt, dat niet en seydt dat wy een ander, maer ons selve haten, ons eyghen handen ende voeten afhouden, ende die boosheydt in ons Cruycen sullen, gants heylichlijck na 's Meesters wille volbrengen. Ende en sullen daer by als rechte kinderen Godes, die niemant en mach haten, ooc niemanden haten noch benijden, noch oock den Godloosen selve niet, maer sullen die selve achten voor crancke, rasende, ende onsinnige menschen, ende henluyden uyt Christelijcker medogentheyt veel eer een beter verstant, dan verderfenisse toe wenschen. Alsoo achte ick nu uyt het gunt voorsz. staet genoechsaem te blijcken dat noch doot, noch ballinghschappe, noch afwesen der vrunden, noch armoede, noch 't aenschouwen vander Godloosen gheluck van sich selfs niet quaet en zijn, maer middelbare saken, ende over sulcx den goeden goet, ende den quaden quaet, ende volghende dien oock dat het geen rechte nochte nootlijcke oorsaecken en zijn van droefheyt, maer vrywillighe, by alle onwijse menschen uyt eenen valschen wane voor oorsaken van verdriet aenghesien ende aenghenomen, insghelijckx mede, dat die menschen versuymende die rechte ende ware oorsaken van rouwe die henluyden ter saligheyt souden dienen, hem selve willens quellen, bemoeyen ende bedroeven uyt valsche oorsaken tot henluyder verargheringhe. Maer want hier voor gheseyt is droefheyt te wesen een wane ofte wetenschappe van eenigh teghenwoordigh quaet, ende men bevint tusschen wanen en weten een seer groot onderscheydt, hoochlijck nut wesende tot het verstant der Heylighe schriftueren, ghemerckt vele menschen onophoudelijck wroeten om te weten dinghen diemen hier niet en mach weten, maer simpelijck ghelooft behooren te werden, ende oock al gheweten zijnde den Mensche niet en souden beteren, als wanneer die wereldt sal vergaen, hoe ende in wat ghestaldt die verrijsenisse sal gheschieden, etc. die daer beneffens altijdt blijven gheloovende, 't gunt sy bevintlijck behooren te weten, als die afstervinghe der sonden, verrijsenisse in een nieu leven alhier, etc. die gheweten zijnde salighen ende niet gheweten verdoemen. Soo is mijn voornemen daer af alhier (soot oock ter materien is dienende) een weynigh te segghen.
| |
Dat 11. Capittel.Onderscheyt tusschen waen ende weten.Ga naar margenoot+D'Apostel S. Paulus seydt, de wetenschap blaest op. Dese sproke bevelen t'onrecht verstaen zijnde, bestaen sy daer mede hare onwetenheydt te verschoonen ende alle wetenschappe, als oorsaecke van hovaerdye te lasteren, sonder dat sy konnen onderscheyden, dat d'Apostel hier niet en spreect van ware wetenschappe, maer van waen. Want die selve Text selve uytdruckelijc daer terstondt aen seyt, so wie daer waent dat hy wat weet, die en weet noch niet hoe hy behoort te weten Daer waent met die daer weet dat hy weet seyt Sint Paulus daer. Wie kan dan noch twijfelen, of hy en spreect hier van waen ende niet van weten? Immers (seyt die Text voort) hy en weet noch niet hoe hy behoort te weten. Al veele min weet sulck waner dan oock watter gheweten soude worden, ghemerckt hy die maniere van 't weten noch niet en verstaet. Ick en meyne voorwaer niet, dat die uytghenomen kennisse Jesu Christi, die in Paulo selve was, ende Ga naar margenoot+teghen de welcke hy alle ander dinghen als dreck achtede den selven Apostel op blies ende verhovaerdichde? wie mach oock ghelooven dat die kennisse, dat die Vader alleen is een ware God ende die hy heeft ghesonden Jesum Christum verhovaerdigen soude? Christus seyt selve dat sulcke kennisse of sulck weten het eeuwighe leven is. Dit hebbe ick willende van waen ende ware wetenschappe spreken, eerst int kort willen segghen, op dat mijn meninghe te naeckter ende met meerder vrucht verstaen soude moghen worden. Ende van daer nu komende op mijne voorghenomen sake, houde ick waen te wesen een twijfelijcke, maer wetenschappe een sekere kennisse eeniger dinghen: soo dat waen baert in 'smenschen begrijp ofte verstant een verbeeldinghe of imaginatie, gemeenlijc valsch ende onghelijck, hoe wel oock somwijlen wel recht ende ghelijck wesende den dinghen die ghewaent worden: Daer ter contrarie des wetenschaps inbeeldinghen der ghedaenten vande gheweten dinghen altijdt ghelijckformigh werden bevonden. Alsoo wanen die schoolkinderen henluyden het ledigh gaen ende spelen goedt, ende daer tegen het schoolgaen ende leeren quaet te wesen, daer uyt hen oock het spelen gaen lustich ende aengenaem, maer 't schoolgaen als een dervinge vande voorsz. haren luste, qualijck valt ende verdrietlijck. Maer die selve kinderen namaels te man ghekomen sijnde, weten dan dat henluyden het ghestadigh ghewenschte speelen gaen quaedt soude zijn gheweest, ende hen daer teghen het schoolgaen haren hoochsten oorbaer was. Desghelijckx wanen die jonghe onwijse luyden dat het veel inswelghen van leckere beetgens, oock boven nootdruft, henluyden goedt is, maer ghekomen zijnde tot verstant, weten sy dat sulcke leckere gulsigheyt, voor een korte ketelinghe inde vluchtige smake, een lange pijne ende rouwe | |
[Folio ccc lxxiiir]
| |
baert met onghesontheyt des lichaems ende wroeghen des ghemoets. Waer by nu wel is te vermercken, dat waen bestaet in een onversochte vermoedinghe of gissinghe, met overweginghe des menschen redelijckheyts: ende dat daer teghen het weten gegront is op een versochte ondervintlijckheyt vanden aert ende natuere der dinghen. Waen mach bedriegen ende bedriecht oock meestendeels, als hangende aen toekomende saken: maer weten en mach nemmermeer yemande bedrieghen, want die berust op 't gunt gheschiedt zijnde niet en mach veranderen. Alsoo is die wane onseker, ontrouwe, ende bedriechlijck, ende die wetenschap seker, oprecht ende ghetrouwe. Waen is altijdt onversocht, weten altijt versocht, ende waen is veel tijdts schadelijck, maer weten is altijdt nut: die wetenschappe heeft altijdt ende in allen dinghen waerheyt voor haer, so datter niet en mach geweten worden, dan waerheyt, maer waen heeft waerheyt ende oock loghen voor oogen, so datmen soo wel loghen als waerheyt mach wanen. Daer uyt oock volcht dat die wetenschappe haer selve kent, verstaende dat sy 'tgunt sy weet sekerlijck weet: ende daer beneven oock verstaende wat dinghen van haer noch onbekent ende niet geweten zijn. Maer die wane en mach van haer selve niet weten, maer wel twijflijck vermoeden, noch sy en mach oock niet meer sekerheyts hebben van de onbekende waerheyt, daer op sy siet, als vande onbekende loghen. Dat die wane loghen ende waerheydt mach hebben voor ooghen, sonder van 't een of 't ander seker te wesen, can lichtelijc aldus verstaen worden. Men stelle een reysener voor twee verscheyden wegen, vanden welcke hy weet den eenen een onwech, ende den anderen den wegh te zijn omme te komen ter begeerder plaetsen. Int aenschouwen vande voorsz. twee wegen sal zijn redene hare werckinge doen int ramen uyt de welghebaentheyt, rechtigheydt, ende andere ommestanden, omme uyt die twee te verkiesen eenen, ende den selven in te gaen. Valt nu zijn vermoeden opten rechten wech, soo heeft zijn waen die waerheydt voor ooghen, maer buyten zijn weten, ende is door dien noch onseker, betreden also den selven wech met sorghvuldigher opmerckinghe, oft gheen onwech is, niet anders dan of hy opten onwech ware, want hy verstaet dat het oock een onwech soude mogen wesen. Oock mede heeft hy int verkiesen van een der voorsz. weghen den loghen ende waerheydt voor ooghen, ende en mach nochtans so langhe hy waent ende niet en weet welck die rechte bane is, in gheender wijsen versekert wesen, maer hy moet twijfelijck wanderen. Ghevallet dan dat hy ten eersten den rechten wech treft ende daer door ter begeerde plaetse gheraeckt, soo verdwijnt die wane ende komt in haren plaetse een weten, niet anders dan daer 't licht komt die duysterheyt verdwijnt. Heeft hy oock niet pijnlijcker vermoeytheyt door den onwech ghedooldt ende sulckx die selve bevonden te wesen eenen onwech: al eer hy totten rechten was gekomen, soo is mede die waen van den onwech ende rechte wech gheheel verlooren, ende daer voren inde plaetse ghekomen een ontwijfelijck weten, welck van beyden den onwech, ende welck den rechten wech is, so dat hy voorts, soo langhe hen die selve wege bekent blijven, nemmermeer verleyt en mach worden vanden rechten wech opten onwech. Och of wy alle soo goeden onderscheyt hadden tusschen 'tgene dat wy wanen ende weten, soo dat wy gheen ghewaende dinghen voor seker en betrouden, maer op ghewaende paden gingen in een twijflijcke onsekerheydt met wackere achtneminghe op 'teynde des weechs, ofte den uytganck der saken, of die 't selve ons oock ter begeerder plaetsen leden, ende die ghewenschte dinghen ons toe brachten: wat gelt het wy souden min doolen, min dolinghe (die menighe haren naesten als Godes nauste raet voor brocken) voort leeren, ende teghen malkanderen minder in saecken vander religien, twisten, schelden ende lasteren. Al ist nu sulcx dat waen gheseyt wert niet te moghen seker wesen, soo vintmen nochtans al eenighen waen, die de sekerheyt al na by komt. Want indien die mensche door leeringhe van warachtighe Predicanten der H. Schriftueren, ontwijflijck can geloven (als ick houde ja) datter niet dan eenen wech ten leven, ende eenen onwech ten doode is, hy sal den onwech met treuren versocht hebbende ende nu ghewis wetende die selve eenen onwech te wesen, hem selve (als die 't leven soeckt) al moeten keeren van dien dootlijcken onwech ende den wech des levens ghewislijck houden voor den wech ten leven. Want hy ghelooft vast dattet een van buyten is, hy weet nu dattet die niet en is, soo moet hy oock ontwijfelijck ghelooven ja (om soo te segghen) weten dat dese den wech ten leven is, ende dat uyt redelijckheyts overweginghe met versochtheyt ghemengt. Neemt by ghelijckenisse dat yemandt waent zijn saligheyt (dats ghenoegen van eygenwilligheyt oncuysheyt, gulsigheyt ende andere sodanighe sonden, die selve bevint inder waerheyt door versochtheyt dat sulcx den rechten wech is ter onsaligheyt, so wel hier als hier na, so die sonde altijdt haer eygen boete met brengt, sal dese mensche door't behulp der Godlijcker redenen (daer mede hy van Gode boven 'tghedierte is gheen edelt) midtsgaders van sodanigher wetenschappe int licht der voorkomender ghenaden niet ghewislijck konnen verstaen, dat het teghendeel der voorsz. sonden, namentlijck het hanteren van ghelatenheydt, suyverheydt, soberheydt, ende van dierghelijcke deuchden ter saligheydt soude leden? Somma die zijn dolinghe ende onsaligheydt in Antichristo heeft bevonden metter waerheydt, sal oock ghewis konnen ghelooven (ja weten) dat Christus des levens wech ende saligheyt is.
| |
[Folio ccc lxxiiiv]
| |
tweederleye aert van droefheyden zijn, waer af d'eene komt uyt waen ende d'ander uyt wetenschappe. Die uyt waen voort komt is altijdt schadelijck, sondelijck ende verdoemelijck, want die menschen onverstandelijck meynende dat het ghenieten van ghesontheyt eere, rijckdomme, wellust, ende dierghelijcke dinghen des menschen hoochste goet zijn (so sy alle meynen die de selve oft eenighe van dien boven haerder zielen verbeteringhe benaerstigende, die selve oock boven ende buyten Gode aenklevende, pijnen te houden al vermerckten syluyden sulcx oock te wesen teghen die wille Gods) maeckt die wane den mensche droevigh als hy sulcx verliesende in sieckte, armoede, verachtinghe oft dierghelijcke saken komt te vallen. Dese mensche dan niet vermoghen te wederstaen d'almogende hant Godes, die hem sulcx opleyt arbeyt nochtans met zijnen wederwille nacht ende dach daer teghen, ende dit al te vergeefs, quellende hen selve alsoo met onwilligh, (dat is met dubbelt lijden) alleelijck door den sotten wane, dat hem sulcx quaet soude zijn. Daer uyt komt dat die wederwille ende waen-droefheydt hem vluchtigh maect voor Godes lieflijcke straffinge, hem dienende tot beteringhe, ende verstreckt hem also 'tgunt hem (indien hy't recht ontfanghen hadde) tot deuchde ende saligheydt hadde mogen gedyen, tot een sondelijcke wederstrijdinge des alderhoochsten, ende tot een vervloeckte verdoemenisse zijnder zielen. Soo sorghelijcken ende gheweldighen saecke is die wereldt regierende wane. Want sy den dingen die den mensche boven al goet zijnde, voor 't quaedt aensiende, hem als of zijn doot ende verdoemenisse ware can doen vlieden: ende also wederomme 'tgene sy voor goet aensiet, alwaert oock inder waerheydt des menschen alderhoochste quaet, hem als sy leven ende saligheydt kan doen begheeren. Maer d'ander droefheyt ghebooren uyt wetenschappe, is daer teghen oorbaerlijck, deuchdelijck, ende saligh. Want dese in waerheyt bestaende, niet voort en mach komen uyt die voorsz. waensaken, soo dat die mensche door dien van alsulcke onnutte ende schadelijcke droefheyden ofte hertknaechsters gantschelijck bevrijt wert, ende hem niet, en mach bedroeven dan int hebben van 't gene dat warachtelijck quaet is, of int derven van 'tgene dat inder waerheyt goet is. Nu en is die mensche (so voor betoont is) gheen dinck warachtelijck quaet, dan het hebben van ydelheyt ende sonde, ende het ontberen van Gode met die deuchde. Also baert die wetenschappe ende ware ondervonden kennisse van des menschen sonden, eenen warachtigen haet, verdriet, leedt, ende droefheydt teghen die selve sonden, als die hy nu ghewis weet een Moordenaer te wesen zijnre sielen, ende doet hem boven alle dinghen ter wereldt naerstelijck inden Heere arbeyden, om die sonde die hem 'tleven Godes doet ontberen, in hem selve te dooden, ende van dat quaet verlost te mogen worden, daer na met hertelijcker droefheyt, benautheydt, ende suchten boven al verlanghende. Dit achte ick te wesen die troostbarende droefheydt, daer af die waerheyt selve heeft ghesproken, Ga naar margenoot+saligh zijn die rouwe dragen, want sy sullen vertroost werden: insghelijcx mede die droefheyt ghemeynt by den Apostel, die hy seydt na den wille Gods te wesen, werckende berouwe ter saligheyt. Maer d'anderGa naar margenoot+ voorsz. waen-droefheyt houde ick voor die Wereltsche droefheydt die den doodt baert, by den selven Apostel ter voorsz. plaetsen vermeldt.
| |
Besluyt.ALsoo is hier dan gheseyt dat droefheydt is een ghequel des ghemoets, voortkomende uyt waen of wetenschap van eenigh afwesende goedt, of teghenwoordigh quaet: wat des menschen ware goeden zijn, namentlijck een eeuwighe vreuchde int ghenieten der Godlijcker goetheydt met ware deuchde in Christo Jesu: het middel daer toe, daer teghen mede dat des menschen ware quaden zijn een eeuwigh verdriet int stadigh ontbeeren van Gods goetheydt, ende 'thebben van de sonde, sonder oock overgheslaghen te zijn die middelbare dingen, die den goeden goet, ende den quaden quaet zijn, 't Welck sulcx te wesen betoont is aen den doodt, ballinghschappe, afwesen der vrunden, armoede ende der boosen voorspoet, die nochtans by meest elck voor quaden ende nootlijcke saken van droefheydt aenghesien worden, d'welck valsch is, soo heeft moghen blijcken uyt den onderscheydt van waen ende weten daer aen volghende, waer na oock wert ghesproken van ware ende valsche droefheyt, int onderscheyt vande welcke yeghelijck sal moghen spiegelen zijn eyghen sotheyt, die liever verkiest droevigh te zijn sondelijck ten doode, dan deuchdelijck ten leven. Alle 't welcke wel verstaen ende ten herten ghenomen wesende, en twijfele niet, of ten sal den goetwillighen herten aenporren tot een vyantlijcken hate, schandelijcke verfoeyinghe, ende spoedighe verlatinghe vande selve onse kintsche sotheydt ende moetwillighe droefheydt. Omme te aenvaerden die voorsz. salige droefheydt, ende daer door te mogen komen tot 't eeuwighe blijdtschappe in Christo Jesu, die ons dat gonne, Amen. |
|