Pastoor Pius Paerel. Een geschiedenis zonder moraal
(1941)–Frans van Oldenburg Ermke–
[pagina 59]
| |
[pagina 61]
| |
Joachim Ontdaen stond voor den spiegel en strikte zijn das. Hij beschouwde zichzelf niet zonder voldoening en toen hij zei: ‘'t Kan er mee door!’ zei hij minder dan hij dacht. Dien avond zou hij met Adriaan van Harte het zangkoor kiezen. ‘Je bent muzikaal,’ had Pastoor Paerel gezegd. ‘Je speelt piano, misschien zelfs orgel. Help jij Adriaan maar. God zal het je loonen.’ Nu was Joachim Ontdaen niet zonder eenige ijdelheid. Zij gold vooral zijn muzikaliteit. Iedereen heeft zoo zijn kleine ondeugden. Hij had het voorhoofd van Beethoven en ook diens haar en bijna diens oogen. In den spiegel, terwijl hij zijn das strikte, zag hij het weer. Hij ging er bij zitten. Voldaan. Stak een sigaret op. Hij had nog allen tijd. 't Was pas zeven uur. Om half acht zou Adriaan komen. Om half negen kwamen de aspirant-zangers bijeen in het bovenzaaltje van den Arend. De Pastoor hield niet van zangers in zijn huis. -
Toen Joachim jong was, - hij was nu vijf-en-dertig, - kwam op een morgen, heel vroeg, de muziek in zijn leven. Zijn broer Ferdinand was jarig en werd bij het krieken van den dag verrast met een viool en twee uur vioolles per week. En omdat er al sinds menschenheugenis een piano in huis was, zou ook Joachim les krijgen. Een viool zonder piano is als een pen zonder penhouder, als een handschoen zonder hand. Dus gingen Joachim en zijn broer Ferdinand van dien dag af iederen Dinsdag en Vrijdag naar een oud mannetje met lange haren, dat Friedrich Georg Schämedich | |
[pagina 62]
| |
heette en leerden daar de eerste beginselen: de namen van de noten, hun plaats op den balk en wat rusten waren en wat noten met punten. Dan zaten ze op drie stoelen naast elkaâr in een kamertje aan de straat. Aan den muur ritselden lauwerkransen. Er hingen vuile gordijnen voor de ramen en uit een nabije verte klonk het gerucht van vaatwerk en de stem van een ontevreden vrouw, die iets zei over vuile neuzen tegen in de gang rumoerende kinderen. Na drie weken ging de piano open en demonstreerde de muziekmeester de vier-en-twintig bewegingen van de linkerhand, zooals daar zijn: pom-pam-pam, pom-pam-pom, pom-pom-pom, pam-pam-pom, pom-pom-pam... en wat er verder voor wonderen met pink, duim en middelvinger of duim, pink en middelvinger of pink, middelvinger en duim te verrichten zijn. En Joachim had al dadelijk mee mogen doen: pom-pam-pam, terwijl de Meester met de rechterhand de melodie speelde. Een wals van Streabog. Onvergetelijk. Ferdinand had er een beetje voor spek en boonen bij gezeten. Zij waren toen jongetjes van zeven, acht jaar. In de gang en verderop was het stil. Je kon den druppel in den gootsteen hooren vallen. Het was inderdaad een oogenblik geweest om nooit te vergeten: pom-pam-pam, pom-pam-pam, pom-twee-uìt. Joachim had gezucht. Het harige, grijze manneke had geglimlacht. Ferdinand had boos gekeken. Hij was pas opgeklaard, toen ook hìj zijn beurt kreeg. Al die weken had hij zijn drie-kwart-viool trouw meegebracht naar de les. De kist was dichtgebleven. Nu ging ze open. De Meester zette het instrument op zijn knie, draaide aan de knoppen, neeg zijn hoofd naar de snaren, - zijn haar viel over zijn handen, - en tokkelde. En toen had | |
[pagina 63]
| |
hij ineens een langen, knokigen vinger uitgestoken en op de piano een boozen, terechtwijzenden toon aangeslagen. Joachim en Ferdinand hadden erbij gestaan. Vol ontzag. Door de vuile gordijnen zagen ze, hoe het gewone leven zijn gang ging. Doch wat hier gebeurde, stond in geen enkel verband tot het domme geratel van sleeperskarren of het weer opgeleefde spektakel in gang en keuken. De lauwerkransen ritselden. Een Beethoven van gebronsden steen keek somber en norsch op den Meester neer, die met de G-snaar worstelde, als de duivel om een ziel...... Niet lang na die eerste lessen waren Ferdinand en hij in het publiek opgetreden. Het geschiedde op een concert van leerlingen van Meester Friedrich Georg Schämedich, die voor die gelegenheid zijn haar had laten knippen en persoonlijk al zijn kinderen hun neus snoot. Het feest vond plaats in de groote zaal van het Christelijk Vereenigingsgebouw bij het licht van kaarsen en petroleum, want het was oorlog. Dertig kinderen, die van den Meester inbegrepen, lieten zich hooren, de nieuwelingen het eerst. Joachim was, als volleerd virtuoos, pas na vijf anderen aan de beurt gekomen. Die vijf hadden Streabog gespeeld, de schoonste sterren van ‘les Etoiles d'Or’. Joachim speelde Hermann Wenzel's ‘Grüsse aus Tirol’ met maatvaste linkerhand en veel gevoel in de rechter. Daar hij eenige kruisen en mollen oversloeg en de triolen, onmisbaar in een Tiroolsch karakterstuk, met grootmoedigen willekeur over de onvermurwbare kwarten van de linkerhand verdeelde, fluisterden vooruitstrevende luisteraars elkander toe, dat dit nu Debussy was, over wien men vóór den oorlog zooveel las in Fransche kranten en in ‘de Telegraaf’. | |
[pagina 64]
| |
Later op den avond had hij Ferdinand begeleid, toen die een Serenade liet hooren uit een suite, ‘voor kleine handjes’. Dit eerste, openbare optreden van zijn broer bleef hem zijn heele leven bij, volstrekt onuitwischbaar en duidelijker nog dan zijn eigen succes. Ferdinand was begonnen met een zeer uitvoerigen zakdoek, - van zijn vader geleend, - uit zijn broekzak te sjorren, er het stijfselstof uit te kloppen en er alsdan voorhoofd, neus en oogen meê af te vegen. Het stemmen geschiedde eveneens met uitdagende grondigheid. En toen er halverwege de Serenade voor Kleine Handjes een geschil rees over de maat, werd dit ter plaatse aan een luidruchtig onderzoek onderworpen. ‘Er staat een rùst!’ zei Joachim. ‘Nou, ik rùst toch!’ antwoordde Ferdinand. ‘Er staat een kwàrt rust!’ zei Joachim. ![]() ‘Ik rust zoolang ìk wil!’ antwoordde Ferdinand. ‘Een rust is een rust.’ Zijn houding was beheerscht en waardig. De viool liet hij losjes op de heup steunen. De strijkstok pendelde tusschen duim en wijsvinger van de rechterhand. Het rechterbeen stond een kwart pas voor het linker. Zijn haren blonken van het water. ‘Misschien ben je nu dan uitgerust,’ vroeg Joachim diplomatiek. ‘We kunnen verder gaan!’ besliste Ferdinand met breed, vorstelijk gebaar. En ze waren verder gegaan tot aan het einde en toen weer opnieuw begonnen, want het stukje was wat kort en zoo leek het langer. | |
[pagina 65]
| |
Nòg moest Joachim glimlachen, als hij aan het applaus dacht. Zóó luid en hartelijk en langdurig was het geweest. Ferdinand moest terug komen en nog eens zijn neus snuiten en bijna had hij den krans gekregen, dien de oudste leerlinge van den Meester, Mejuffrouw Lina Bontsma, alt, voor zichzelf bestelde. Gelukkig echter had Ferdinand het te druk gehad met den jongen, die het tooneelscherm bediende en met wien hij knikkers stond te ruilen, om zich dergelijke vergevorderde huldeblijken te laten welgevallen. Een maand later hadden de jongens een anderen muziekmeester. Er was een dame thuis geweest, een dame met een grondige kennis van muziek en paedagogie. En die dame had kinderen, die muziekles namen, al drie jaar lang, en nog nooit in het openbaar waren opgetreden. ‘Het bestáát niet!’ had zij gezegd, toen Mevrouw Ontdaen haar vertelde van de schitterende successen van Chim en Nandje. ‘Het bestáát gewóón níet!’ Mevrouw Ontdaen was ervan geschrokken. ‘Ik zal Joachim u eens wat laten vóórspelen, als u het goed vindt,’ had zij voorgesteld. En Joachim had gespeeld, iets van Wenzel in vierkwarts-maat met triolen: pòm-pàm-pòm-pàm, pôôôôm-pââââm-pôôôôm. Maar de dame had nerveus gelachen, zóó, dat het Joachim koud langs den rug was gerild. ‘Wat doet die jongen met zijn linkerhand?’ had zij gevraagd. En toen: ‘Ventje, kom eens hier!’ En Joachim had moeten vertellen: van de vier-en-twintig bewegingen van de linkerhand, van de kruisen en mollen, die hij voorloopig maar moest overslaan, omdat dat goed was voor later, van de zon- | |
[pagina 66]
| |
derlinge rusten van zijn broertje Ferdinand. ‘Treurig!’ had de dame uitgeroepen. ‘Nog één maand les bij zóó'n man en het ventje is voorgoed bedorven! Hij maakt er een draaiorgel van.... Arme schat!’ En zij had Joachim zóó vol teederheid over het hoofd geaaid, dat hij in dikke, zoute tranen uitgebarsten was. Ook dàt had Joachim niet vergeten, evenmin als de ontvangst door den nieuwen muziekleeraar Felix van Krawinkel, een gediplomeerde met een baard, die zijn ooren dicht stopte, toen Joachim speelde, - ‘Grüsse aus Zürich’ van Hermann Wenzel, - en tijgerachtig op en neer stapte, kermend als een maaglijder. ‘Speel door!’ had hij gebruld, toen Joachim dan maar liever ophield, en kermde eens zoo luid, toen Joachim doorging. ‘Ga maar weg!’ had hij getierd, toen het pom-pam-pom-uìt was. ‘Ga maar weer naar je huis! Er valt niets-niemendal met jou te beginnen!’ En met forsche hand had hij Hermann Wenzel's ‘Alpenklänge’ van de piano en heel de kamer doorgeslagen. Hierop had Joachim zich vol schrik door het vertrek gerept, langs tafel- en stoelpooten, op zoek naar de fragmenten van zijn zoo krachtdadig uit den band geslagen bezit. Boven zijn hoofd hingen, dreigend, aan één enkelen spijker, krissen, maskers, damascener zwaarden, kruithoorns en zwaar vergulde lijsten, waarbinnen de muziek in dikke lagen olieverf verheerlijkt werd. In twee minuten had hij zijn twee-en-dertig idyllen uit het hooggebergte weer bijeen en maakte zich op om met gezwinden pas en voor goed te verdwijnen. Doch bij de deur hield een harige hand hem tegen. Hij keek op. Het was Meneer Van Krawinkel. Hij stond op zijn snorren te bijten en er lag iets van wroeging in zijn oogen. | |
[pagina 67]
| |
‘Laten we het nog één keer probeeren,’ had hij gemompeld. ‘Ik ben in den Oost geweest.’ Meer dood dan levend, was Joachim weer op den pianostoel gaan zitten en nog éénmaal en nu voor het laatst bibberden de triolen van Hermann Wenzel door de kamer. Meneer Van Krawinkel had er bij gezeten, inwendig sidderend, met tien vingers woelend in zijn baard: een geslagen Mozes. Ze zijn goede vrienden geworden. Over de vier-en-twintig bewegingen voor de linkerhand werd niet meer gesproken, maar wel over kruisen en mollen. Nog een paar keer was in de tien jaar van hun leeraar-leerlingschap de drift in Meneer van Krawinkel opgevlamd, maar beide keeren had juist het geduld, de volkomen lijdzaamheid, waarmeê Joachim de bui afwachtte, gemaakt, dat de bui uitbleef.... Joachim, voor den spiegel, glimlachte. Niemand scheen te begrijpen, waarom gebonden muziek steeds uit den band moest liggen! Later had hij geen tijd meer gehad om nog lessen te nemen. Na de H.B.S. waren het kantoor, het handelsdiploma, de honderdvijftig manieren om geld te innen, dubbelboekhouden, correspondentie-cursussen, hàndelscorrespondentie, het rekenen in vreemde munt en het omrekenen van wisselkoersen gekomen. Maar de piano was hij trouw gebleven.... Er werd gebeld. Even later kwam Adriaan van Harte binnen, ongeschoren, maar opgewekt en hartelijk als altijd.
Het bovenzaaltje van het café-restaurant ‘de Arend’ deed eenigszins denken aan een leeg geruimde slaapkamer in een Chineesche havenwijk tijdens een cholera- | |
[pagina 68]
| |
epidemie. Het behang hing in reepen langs den muur. De zoldering was versierd met een landkaart-in-vochtplekken. Een ouderwetsc he hanglamp, zooals die weleer het vooronder van trekschuit en raderboot verlichtte, maar waarin een bedriegelijke gloeilamp een weliswaar reukloos maar flauw licht verspreidde, schommelde zachtjes heen en weer op de golven van een gestadigen tocht. Voorts waren er een spiegel met lijst, een potkachel en een piano. Elf verkleumde mannen verdrongen zich vóór en achter en terzij de kachel. Eén hunner sprak, opgewonden, vol bewegelijkheid. Vijf luisterden. Vijf anderen sliepen staande. De adem stoomde uit hun neuzen. Toen Joachim en Adriaan binnenkwamen, keken de vijf, die luisterden, even op, maar de man, die sprak, sprak door en de vijf, die sliepen, soesden verder met hun rug tegen den muur. ‘Goeden avond samen,’ zei Adriaan van Harte. ‘Mijn naam is Van Harte. Ik ben de directeur. En dit is mijn vriend Ontdaen. Die is hier, om me te helpen.’ De man, die sprak, zweeg en kwam op hem toe. Toen sprak hij weer, nu namens allen. Hij noemde zijn naam: Jan Steen, net als de schilder. Hij heette hen welkom en hoopte op een prettige samenwerking. Hij wees er op, dat een goede organisatie voor een zangkoor niet minder belangrijk te achten was dan een goede leiding en stelde voor om de contributie voor eventueele werkloozen onder de leden te halveeren. Hij prees zichzelf gelukkig als vereenigingsman eenige ervaring op het gebied van vereenigingen en organisatie te bezitten. Hij vroeg aan Ontdaen, of hij die man was, die schreef en of hij er niets voor voelde om een tooneelstuk te schrijven. Hij meende, dat niets een zangvereeniging zóó bij elkaar hield als tooneelspelen. Hij bood zich aan voor een sterke | |
[pagina 69]
| |
rol. Hij vroeg, wat voor personen Meneer Ontdaen ten tooneele dacht te voeren. Hij gaf den wensch te kennen, zich persoonlijk met het kiezen van geschikte spelers te mogen belasten. Hij gaf te verstaan, dat zijn vrouw erg handig was, wat het ontwerpen van costuums betreft. Hij wist bovendien ook een geschikt adres, waar men costuums zeer billijk huren kon. Hij meende, Meneer Van Harte met een gerust geweten de muzikale leiding van het geheel te kunnen overlaten.... De anderen kwamen nu ook onder de lamp staan en noemden hun namen. Meneer Van Oosten, dien de anderen Kasper noemden, zei, dat hij twintig jaar in een kerkkoor gezongen had, heel vaak alleen, vooral door de week. Meneer Rodenrijs, klein, rood in het gezicht en grijs, lachte slechts. Hij zong al veertig jaar, maar hield het vóór zich. De slapers, nog licht sluimerend, fluisterden, dat ze maar weinig tijd hadden. Ze wenschten vroeg te gaan slapen en keken verstoord naar Joachim, toen die de piano opendeed. Elk oogenblik konden ze nu wakker worden, kláár wakker. Op de eerste tonen van het hoog gestemde, maar aanmerkelijk gezakte instrument, kwam de waard naarboven. ‘Ik wist niet, dat de heeren er al waren,’ zei hij, tusschen verontschuldiging en verwijt in. ‘Wat moet het zijn?’ Meneer Jan Steen zei, dat hij meende namens allen te spreken, als hij zei, niet te weten, waarom ze verplicht zouden zijn, iets te drinken en bestelde een Schiedammer. De vijf slapers hingen weer tegen schoorsteenmantel en muur. Hun namen waren: Jan en Kees Pieters, vader en zoon, Karel en Willem Jaspers, twee broers en Medardus Maas, vrijgezel en wees. Ze mompelden, dat het | |
[pagina 70]
| |
nu onderhand tijd werd om naar bed te gaan, zoodat Joachim,, die in hun buurt aan de piano zat, Adriaan den raad gaf, nu niet langer meer te wachten. Dus werden er toonladders gespeeld: do re mi fa sol la si
re mi fa sol la si do
mi fa sol la si do re.
De vijf slapers, vaders, zonen, broers en weezen, bleken zware bassen, die aan het spoor waren en 's morgens om vijf uur opstonden. Meneer Jan Steen was een tenor zonder meer. Hij zat al veertien jaar in het vereenigingsleven. Hij stelde voor om het koor ‘Soli Deo Gloria’ te noemen. Hij wilde ook ten spoedigste een besluit ten aanzien van de contributie zien genomen. Hij adviseerde, die niet te hoog te stellen. Hij herhaalde, dat men rekening diende te houden met eventueele werkloozen onder de leden. Meneer Van Oosten zong ongevraagd de Introïtus van den tweeden Zondag na Paschen. Zijn stem was onbeschrijfelijk. ‘Ik zal eens moeten drinken,’ zei hij en bestelde een glas bier met suiker. Meneer Rodenrijs lachte. Zijn stem was hoog en scherp. Als hij zong, werd hij nog rooder, dan hij al was. Dan leek hij boos, bijna nijdig. Er waren twee mooie stemmen bij, tenors alle twee: Flip Bartels en Louis Mesdag, jongens van zeventien, achttien jaar, verlegen, lacherig. Ze dronken donker bier met een schuldig gezicht, met aandacht luisterend naar het vele, wat Meneer Jan Steen en naar het weinige, wat Van Harte zei. Die hield een toespraak over koorzang en eeredienst, | |
[pagina 71]
| |
voortbordurend op het ‘Soli Deo Gloria’ van Meneer Jan Steen. Hij sprak ongekunsteld, roemde het Gregoriaansch als onze moedertaal-in-tonen en nam zich voor om iedere week een repetitie van een uur te houden. ‘Maar moeten we nu geen bestuur hebben?’ vroeg Meneer Jan Steen. ‘We zijn een kóór!’ zei Meneer Van Oosten. ‘Toen ik nog zong in het Cecilia-koor te Rammelrade....’ ‘We zijn een verééniging!’ zei Meneer Jan Steen en, tot de vijf zware bassen, die naar huis wilden gaan: ‘Wacht nou toch even! We weten immers nog niet, wanneer we onze repetitie zullen houden!’ ‘Vroèg!’ bromden de bassen. ‘Om zeven uur!’ ‘Niet op Woensdag!’ zei Meneer Rodenrijs. ‘Dan vergadert mijn vakbond!’ ‘Zouden we niet twee keer per week repeteeren?!’ opperde Meneer Van Oosten. ‘Bij ons....’ ‘Dinsdag om half acht!’ stelde Meneer Jan Steen voor. Flip Bartels en Louis Mesdag mompelden iets van ‘kegelen’ en ‘Marietje’, maar reeds verlieten de vijf slapers met een gemompeld: ‘Wel te rusten!’ en ‘'t Is goed!’ de zaal. ‘Dinsdag om half acht dus!’ besloot Adriaan van Harte. ‘En dan kunnen we tegelijk bespreken, hoe en wanneer we het koor officieel zullen oprichten. Meneer Pastoor wordt natuurlijk voorzitter.’ ‘Ja,’ zei Meneer Jan Steen, ‘dat spreekt! En maak mij dan maar penningmeester!’
Ze zongen die eerste maanden in de hulpkerk, een winderig schuurtje met in het midden een kachel, die loeiend kolen en afval verslond. Joachim Ontdaen, wiens stem niemand hooren wilde, | |
[pagina 72]
| |
zelfs Adriaan van Harte niet, vond er het harmonium van zijn vriend terug, achteraan tegen den muur geschoven. ‘Waar is de organist?’ fluisterde Joachim, dien eersten Zondag. ‘Dáár!’ glimlachte Adriaan en wees met een plagenden vinger naar den derden knoop van boven van Joachim's vest. En zoo begeleidde Joachim dien eersten Zondag en alle de volgende het Gregoriaansch van Adriaan van Harte en de zijnen op het harmonium zoo goed en zoo kwaad als het ging, maar met volle bewondering voor Adriaan's bekwame leiding en kennis der muziek. De zang van het Rochus-koor bleek ongekunsteld. Meneer Jan Steen luisterde ernaar met een lachje en joeg den koster weg, als die het waagde, de zangers om plaatsengeld lastig te vallen. Meneer Van Oosten was het duidelijkst te hooren. Hij bleek een heele steun voor de anderen. Meneer Rodenrijs hield er een eigen opvatting op na. Hij kwam een half Alleluja en een heel Amen achteraan, zoodat hij hard moest zingen om zichzelf te hooren, want dat is voor menschen met een eigen opvatting een eerste vereischte. De vijf diepe bassen waren niet sterk, maar ze gaven aan het geheel een zekere welluidendheid. Flip Bartels en Louis Mesdag hielden zich wat achteraf en glimlachten verlegen, als Adriaan van Harte uitnodigend zwaaiende gebaren in hun richting maakte. Joachim gebruikte, behalve een Graduaal in modern notenschrift, fragmenten uit Chopin's Nocturnes en Schubert's ‘Impromptu's’, welke weliswaar vreemd wereldsch klonken, maar door hem zoo zacht mogelijk, zonder gebruik te maken van de kniezwellen en met bijna alle registers ìn, vertolkt werden. | |
[pagina 73]
| |
Iederen Zondag liep Adriaan van Harte na afloop een flink stuk met Joachim meê, begeleidde hem een eindweegs op zijn langen tocht huiswaarts. Dan spraken ze over het Gregoriaansch van den Zondag, over den origineel, die Pastoor Pius Paerel was en groetten de kerkgangers; gaven hun meening over het weer, dat zelden zoo goed was, als waartoe het seizoen het verplichtte, verstrekten inlichtingen over de diensten of floten en neurieden elkaar melodieën uit geliefde werken voor. Joachim nam weer muzieklessen. Bij Meneer Blad, den plaatselijken Maëstro, een menschelijken mensch en den besten organist van het land. Het harmonium wist Joachim weliswaar nog zoo goed en zoo kwaad als het ging te beheerschen, maar hij zag een orgel in het verschiet met pedalen en dubbel klavier, en zwelkast en ‘Vogelgelang’ en een ‘Fernwerk’ hoog in de gewelven. Ook bezat het Gregoriaansch met zijn pes of podatus, zijn clivis, porrectus, torculus, zijn quilisma en zijn salicus voor hem meer geheimen dan voor zijn geestelijk overwicht op zangers als de heeren Van Oosten en Rodenrijs bevorderlijk was. Bovendien was het te mooi om het niet met volle toewijding van heel dichtbij te bestudeeren. En overigens sprak zijn muzikale ijdelheid ook nog een woordje meê, want het viel niet te ontkennen, en het was de volle waarheid: Joachim Ontdaen was organist geworden. Ze waren op een avond bij Pastoor Paerel. Het was er warm en gezellig. Men kon het Adriaan van Harte aanzien, dat het hem goed deed. Louis de Villars had opgebeld om te vragen of de Pastoor kwam, maar de Pastoor had gezegd, dat hij bezoekers had. En later op den avond was de koster gekomen, Janus Goedkoop, een | |
[pagina 74]
| |
broer van Everhard Goedkoop, den koster van de St. Aloysiuskerk. Met hun vieren hadden ze een oude Bourgogne geprobeerd, welke geenszins teleurstelde. ‘We zijn vrìenden, vrienden!’ had Pastoor Paerel gezegd en daarbij den koster op zijn rug geklopt en Adriaan omhelsd en Joachim aan het hart gedrukt, want hij was een onstuimig man met een vlam in het hart, een origineel, die graag lachte en alles wat hij deed met opgewèktheid deed. Hierop was de koster over zijn vader begonnen en over de sneeuwvelden van Siberië, die hij kende van heel nabij. En de Pastoor had een grappig voorval uit zijn jonge jaren opgehaald, een aanrijding, waarbij hij, zonder licht fietsend, in het donker een man in een greppel gewerkt had, die zoo luid en opgewonden te keer was gegaan, dat hij maar doorgereden was. Maar vijf minuten later had hij berouw gekregen, was teruggekeerd en had den man geholpen. ‘Je bent een flinke jongen,’ had die gezegd, ‘en heel wat flinker dan die lummel, die me hier tien minuten geleden van de sokken reed!’ En toen het lachen bedaard was, vertelde Adriaan van Harte van zijn belevenissen sinds zijn vaarwel aan de firma Hemeldak. Hoe hij van plan geweest was, de stad te verlaten. Alles herinnerde hem daar aan Hemeldak en niets aan den hemel. En hoe hij, reeds gepakt en gezakt om den ouden dag van zijn oud-oom Jacob, een rijken tuinier in Boskoop, wat te gaan opfleuren, - welk genoegen, naar hij zich steeds voornam, slechts voor het allerlaatst bewaard diende te blijven, - hoe hij toen dus op weg naar het station een jeugdvriend ontmoette, met wiep hij samen Latijn en Grieksch gestudeerd en in eenige, zorgvuldig naar de eischen van een nette jonge- | |
[pagina 75]
| |
heerenkostschool pasklaar gemaakte treurspelen van Joost van den Vondel de hoofdrollen gespeeld had. Zijn Badeloch bleek nu pastoor. En onderweg naar het station had Adriaan gesproken van zijn triest lot en zijn vooruitzichten te Boskoop. ‘Je bent muzikaal?’ had Pastoor Badeloch toen gevraagd. ‘Maar natuurlijk!’ was hij zichzelf onmiddellijk daarop in de rede gevallen. ‘Je leidde ons orkest. Je dirigeerde ons koor. Je speelde piano, viool en harmonium. Blìjf man, blijf! Ik heb juist een voorzanger-organist-directeur noodig. Je krijgt een kamer bij mijn nicht in de stad. Je kunt fietsen? Natuurlijk kun je fietsen! Je fietste immers met ons van Oudenbosch naar Breda en van Dordt naar Sliedrecht!’ En Adriaan was, zooals hij vertelde, teruggekeerd. Hij had zijn erfoom geschreven, welk geluk hem te elfder ure ten deel viel en was organist geworden te Urleveen en kostganger bij de nicht van den pastoor. Deze nicht waseen hardhoorige, goedhartige, bejaarde, wat linksche dame gebleken, bij wie het goed brood eten was, maar die hij bij het koken moest helpen. En dan mislukte het nog vaak. 's Zondags en op al de dagen, dat er rouwdiensten, gestichte diensten en bruidsmissen waren, stond hij heel vroeg op en nam zijn fiets en reed naar Urleveen: een mooie tocht van anderhalf uur, dwars door bosch en hei, de opgaande zon tegemoet. En dan zette hij zich op het oksaal van het landelijk kerkje achter het orgel te zingen en te spelen, met zijn linkerhand de maat slaand, als er zangers waren. En na afloop dronk hij koffie op de pastorie, doch alleen des Zòndags. En Adriaan van Harte vertelde en deed goed uitkomen, hoezeer hij die koffie-na-afloop waardeerde. Hij kreeg per dienst vijftig cent en speelde 's Zondags het Lof voor niets, wat hij ook in de Mei- en Octobermaanden iede- | |
[pagina 76]
| |
ren middag godsvruchtig en met toewijding deed. Maar in November, juist toen de linksche, bejaarde, maar goedhartige dame, zich genoopt voelde om het stoken van kachels afhankelijk te stellen van een niet onaanzienlijke verhooging van het kostgeld, kreeg hij te Urleveen na afloop van de Hoogmis te hooren, dat vijftig cent voor een dienst goed betaald was en dat er dus voortaan twintig cent zou afgaan voor de koffie, de krentemik en het harde ei. - Gelukkig, dat hij nog wat lessen en wat geld overgespaard had. - Zoo vertelde Adriaan van Harte. En Pastoor Paerel, die immers zoo heel anders was, bleek rood in het gezicht geworden. ‘Foei!’ zei hij. ‘Foei! foei! foei!’ Men kon het hem aanzien, dat hij het meende. Joachim had nog nooit iemand zóó verontwaardigd gezien als die goede pastoor. En om de spanning te breken was de koster toen maar over zijn grootvader begonnen en over diens liefde voor de dieren, - een opmerkelijken hartstocht bij een buitenman op jaren. - Iederen avond las hij de Oprechte Haarlemsche Courant, nog zonder bril, want hij was kras als geen ander, en dan kruimelde hij wat beschuit op zijn knie, - hééle kleine kruimeltjes, - en deed daarna alsof hij nog alleen maar aandacht voor zijn krant had.![]() En dan kwam er altijd wel het een of andere kleine muisje tot op zijn knie geklauterd, waar het rustig zitten bleef, tot het alle kruimeltjes had opgepeuzeld. Maar Pastoor Paerel luisterde nauwelijks, zoo vol was hij van wat Adriaan van Harte hem had verteld. ‘Jongens!’ zei hij plechtig, en zijn blik streek gelijkelijk mild over het kale hoofd van den koster, de zwarte | |
[pagina 77]
| |
krullen van Adriaan van Harte, het sluike blond van Joachim Ontdaen. ‘Jongens, wat er ook gebeure, we blijven bij elkaar... en vrìenden!... Lief en leed zullen we deelen... Alles zullen we deelen... Wat van mij is, is van jullie en jullie krijgen, wat ik krijg!’ En de tranen traden hem daarbij in de oogen. Joachim en Adriaan keken elkaar verwezen aan. De koster bette zijn schedel met een grooten, rooden doek en knikte instemmend. Zulk een zienswijze beviel hem. ‘Hubertina!’ riep de Pastoor om zijn ontroering te maskeeren. ‘Hubertina, twee flesschen uit vak zeven, links achter de deur!’ En er kwam wijn. En er kwamen glazen. En er kwamen zoute nootjes. Zoo trok de donkere wolk van Adriaan's vorig leven langzaam op. En de koster kwam op zijn grootvader terug, vertelde van kanaries, die samen al de opera's kenden die Opa kende en van een kat, die, voor dramatische muziek niet gevoelig, Mimi midden in ‘la Bohème’ uit haar kooitje had weggehapt. Maar de Pastoor luisterde ook nu maar half. ‘Joachim! Joachim!’ zei hij, nog voordat de koster over zijn grootvaders vrouwtjesaap kon beginnen. ‘Jij doet een goed, een gezegend, een heel, héél goed werk.’ Joachim, die juist trachtte om ongezien een steentje uit zijn schoen te schudden, keek schuldbewust op, want hij wist, dat er in één van zijn sokken een gat zat. ‘Die arme, àrme Joris Kwintsheul!’ ging de Pastoor voort. ‘Dat was me een organist!’ ‘Is hij dood?’ vroeg Joachim. ‘Wie is Joris Kwintsheul?’ vroeg Adriaan. ‘Maar...’ begon de koster, doch bedacht zich en zweeg. De Pastoor trok aan zijn sigaar. De naam Kwintsheul wolkte als een vraagteeken door de kamer. | |
[pagina 78]
| |
‘Een leerling van een leerling van Franck,’ ging Pius Paerel voort. ‘Hij zou zoo graag hier organist geworden zijn. Heeft hij niet in alle groote kerken van de wereld gespeeld, Janus?’ De koster dacht diepe rimpels in zijn hoofd. ‘Mijn grootvader...’ begon hij, maar de Pastoor ging al weer verder: ‘In Winterswijk, in München-Gladbach, in Visé, in Belfort. En nu, na al die jaren... Het kan maanden en maanden duren, eer hij in staat is om hier zijn plicht als organist te doen... Blijf zijn plaats innemen, Joachim! Tot het einde toe, mijn vriend! Je doet er zoo'n prachtig mooi werk mee...’ En Joachim had zich zien groeien in den geest. Organist zou hij spelen en orgel om de plaats open te houden van den zieken Maestro uit Visé, München-Gladbach, Belfort en Winterswijk. Een heerlijk werk van naastenliefde! Hij stelde zich hem voor: een eerbiedwaardige grijsaard met lange, langs holle wangen en mageren hals op de ingevallen borst neergolvende lokken en diep weg gezonken oogen, dof op één vonkje na, de niet te dooven vonk van het genie. ‘Op Joris Kwintsheul!’ zei Pastoor Paerel met plechtigen ernst. Zij hieven hun glazen, die ze ledigden tot den bodem en toen kon de koster over Dinah beginnen, Opa's aap, die met hem uit één bord at. |
|