Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 3. Landbouw, voeding
(2000)–A.A.A. de la Bruhèze, H.W. Lintsen, Arie Rip, J.W. Schot–J.W. Schot, H.W. Lintsen, A. Rip en A.A. Albert de la Bruhèze (red.), Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 3. Landbouw, voeding. Stichting Historie der Techniek, z.p. [Eindhoven] / Walburg Pers, Zutphen 2000
DBNL-TEI 1
Wijze van coderen: standaard
-
gebruikt exemplaar
eigen exemplaar dbnl
algemene opmerkingen
Dit bestand biedt, behoudens een aantal hierna te noemen ingrepen, een diplomatische weergave van Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 3. Landbouw, voeding onder redactie van J.W. Schot, H.W. Lintsen, A. Rip en A.A. Albert de la Bruhèze uit 2000.
redactionele ingrepen
De eindnoten zijn in deze digitale editie direct bij de bijbehorende nootverwijzingen geplaatst. De volgende pagina’s zijn hierdoor komen te vervallen: 377, 378, 379, 380, 381, 382, 383, 384, 385, 386, 387, 388, 389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 410, 411, 412, 413, 414.
p. 11: 2 Landbouw → 1 Landbouw: ‘1 Landbouw onder redactie van J. Bieleman’
p. 12: de afbeeldingsbeschrijving is in deze digitale versie als onderschrift bij de bijbehorende afbeelding op pagina 10 geplaatst.
p. 150: de tabel op deze pagina is te breed om in deze digitale versie in zijn geheel te kunnen worden weergegeven. Daarom is deze tabel hier in delen onder elkaar geplaatst. De onderste regel is onder beide delen herhaald.
p. 235: de de afbeeldingsbeschrijving is in deze digitale versie als onderschrift bij de bijbehorende afbeelding op pagina 234 geplaatst.
p. 346: eindnoot ‘44’ heeft in de lopende tekst geen nootverwijzing. In deze digitale versie is de noot alsnog geplaatst.
Bij de omzetting van de gebruikte bron naar deze publicatie in de dbnl is een aantal delen van de tekst niet overgenomen. Hieronder volgen de tekstgedeelten die wel in het origineel voorkomen maar hier uit de lopende tekst zijn weggelaten.
[pagina 1]
Techniek in Nederland in de twintigste eeuw
[pagina 2]
TECHNIEK IN NEDERLAND IN DE TWINTIGSTE EEUW
I | TECHNIEK IN ONTWIKKELING
WATERSTAAT KANTOOR EN INFORMATIETECHNOLOGIE |
II | DELFSTOFFEN
ENERGIE CHEMIE |
III | LANDBOUW
VOEDING |
IV | HUISHOUDEN
MEDISCHE TECHNIEK |
V | TRANSPORT
COMMUNICATIE |
VI | STAD
BOUW INDUSTRIËLE PRODUCTIE |
VII | TECHNIEK EN MODERNISERING
BALANS VAN DE TWINTIGSTE EEUW |
Redactie | |
Hoofdredactie | Prof. dr. ir. J.W. Schot (programmaleider), prof. dr. ir. H.W. Lintsen (voorzitter), prof. dr. A. Rip (vice-voorzitter), dr. A.A. Albert de la Bruhèze (secretaris) |
Leden | Dr. E.M.L. Bervoets, dr. ir. J. Bieleman, dr. ir. A.J. Bogers, dr. M. Davids, dr. C. Disco, dr. ir. J.C.M. van den Ende, drs. B.P.A. Gales, dr. E. Homburg, prof. dr. E.S. Houwaart, dr. J.W.A. Korsten, dr. R. Oldenziel, dr. A.H. van Otterloo, dr. ir. G.P.J. Verbong, dr. W.O. de Wit |
[pagina 3]
Techniek in Nederland in de TWINTIGSTE EEUW
III
LANDBOUW
VOEDING
STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK
WALBURG PERS
[pagina 4]
Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het Prins Bernhard Fonds, de Stichting VSB Fonds en de Stichting Wetenschap en Techniek Nederland (WeTeN).
Copyright samenstelling: © Stichting Historie der Techniek 2000
Licentie voor deze uitgave: © Walburg Pers 2000
Het auteursrecht op de afzonderlijke teksten berust bij de betreffende auteurs of rechthebbenden, p/a Walburg Pers, Zutphen
Verantwoording van de illustraties. Getracht is de rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Zij die menen alsnog aanspraak te maken op zekere rechten, worden verzocht contact op te nemen met de Stichting Historie der Techniek.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 artikel 17 Auteursrecht 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
Vormgeving binnenwerk: Piet van Meijl
Vormgeving omslag: Rob Buschman, bNO
Druk: Drukkerij Lecturis BV, Eindhoven
ISBN DEEL III 90.5730.066.4
ISBN DEEL I t/m VII 90.5730.037.0
[pagina 5]
Organisatie van het overzichtswerk Techniek in Nederland in de twintigste eeuw
(augustus 2000)
Bestuur en Stichtingsraad Stichting Historie der Techniek
(Dagelijks) Bestuur
dr. ir. B.G. Linsen, voorzitter; ir. J.M. Vernooij, penningmeester; ir. A. Hamburger; ir. M. Veth; ir. Tj. Visser; prof. dr. ir. G.J. Wormmeester
Stichtingsraad
drs. E.A.G. van den Bent, Bataafsch Genootschap der Proefondervindelijke Wijsbegeerte; |
prof. dr. ir. A.J. Berkhout, Technische Universiteit Delft; |
ir. G. Blom, Rijkswaterstaat; |
A.J.H. van Dijk, Nederlands Genootschap voor Informatica; |
prof. dr. G. Dijkstra, Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging; |
G.L.J. Huyser, Nederlandse Vereniging voor Management NIVE; |
prof. drs. J. van Londen, (Voorlopige) Raad voor de Volksgezondheid; |
ir. L.W.A. Maas, Koninklijk Instituut van Ingenieurs; |
H.J. Neeleman R.A., Nederlands Economisch Historisch Archief; |
ir. G.G. Nieuwmeijer, Afdeling voor Geschiedenis der Techniek, KIvI; |
dr. ir. F. Schutte, Universiteit Twente; |
ir. M.C. van Veen, Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen; |
B. van der Weg, FNV Bondgenoten; |
dr. ir. H.G.J. de Wilt, Technische Universiteit Eindhoven. |
Subsidiegevers onderzoek
ABN-AMRO Bank NV; Akzo Nobel NV; ASM Lithography; Atag Holding NV; Ballast Nedam NV; Belastingdienst Automatiseringscentum; Koninklijke BAM groep; Bammens Groep BV; Berenschot Informatica; Boekos BV, Vleeswarenfabrieken; BouwCenter Groep; Bouwradius Groep (voorheen Stichting Vakopleiding Bouwbedrijf); Bureau Informatiemanagement Amsterdam; Cap Gemini Nederland BV; Catherine Elisabeth Stichting; Cebeco Groep; Centraal Bureau voor de Statistiek; Central Industry Group NV; Centrum voor Wiskunde en Informatica; CSM NV; CTT; DHV Milieu en Infrastructuur BV; Dow Benelux NV; DSM NV; DRAKA Holding NV; ECT; EMON; ENECO; Energieonderzoek Centrum Nederland; EnergieNed; Exxon Chemical Holland BV; EWT; Fluor Daniel BV; Fontijne Holland BV; Gasunie; Gastec NV; Gemeentelijk Havenbedrijf Rotterdam; Getronics NV; HASKONING Ingenieurs- en Architectenbureau; Hoechst Holland NV; Hoek Loos BV; Hollandsche Beton Groep NV; Hoogewerff Fonds; IBM Nederland NV; ICI Holland BV; IHC Caland; ING Bank NV; Kadaster; KEMA Nederland BV; KIvI afdeling Kerntechniek; Koninklijke Ahold NV; Koninklijke BolsWessanen NV; Koninklijke Boskalis Westminster NV; Koninklijke Volker Stevin NV; Het Koninklijke NIVRA; KPN; KPN Telecom; Landustrie Sneek BV; NV Luchthaven Schiphol; Metaalcompagnie ‘Brabant’ BV; Ministerie van Economische Zaken; Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (Rijksplanologische Dienst); Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium; De Nationale Investeringsbank NV; NBM-Amstelland NV; NCR; Nederlandse Aardolie Maatschappij; Nederlandse Zuivel Organisatie; Nelcon BV; NOREA; NOVEM; NV Nederlandse Spoorwegen; NWO; Oranje-Nassau Groep BV; Origin BV; Philips Electronics Nederland BV; Philips International BV; Philips Medical Systems Nederland BV; Post & Co (P&I); Prins Bernhard Fonds; PROAV NV; Rabobank Nederland; Raytheon Engineers & Constructors BV; Rexroth BV (voorheen Hydraudyne Beheer BV); Roccade Informatica Groep NV; Rijkswaterstaat; NV Samenwerkende Elektriciteits-Produktiebedrijven; Rijsdijk EQuipment Trade BV; Shell Nederland BV; Siemens Nederland NV; Simac Techniek NV; Smit Transformatoren; Stichting Exploitatie Nederlandse Staatsloterij; Stichting Laura-fonds; Stichting voor de Technische Wetenschappen; Stichting VSB Fonds; Stichting WeTeN; Stork Engineers & Contractors; Stork NV; Technip Benelux BV (voorheen Kinetics Technology International BV); Ten Hagen en Stam; TNO; TRAIL Onderzoekschool; Unilever; Unisys Nederland NV; Van der Giessen-de Noord NV; Van der Schroeff Bibliotheek; Vekoma Manufacturing BV; Verbond van Handelaren in Chemische Producten en 28 lid-ondernemingen; Waterloopkundig Laboratorium; Landbouw Universiteit Wageningen; N.W. Posthumus Instituut; Rijks Universiteit Groningen; Technische Universiteit Delft; Technische Universiteit Eindhoven; Universiteit van Amsterdam; Universiteit Maastricht; Universiteit Twente; Vrije Universiteit Amsterdam; WTMC. Hiernaast kent de Stichting Historie der Techniek individuele donateurs.
Technisch advies
ir. G.J. Arends, deel waterstaat; | |
prof. dr. ir. W.J. Beek, deel voeding; | |
ir. J.J.A. van Bennekom, deel transport; | |
dr. ir. A.J. Bogers, deel industriële productie; | |
prof. dr. ir. E.W. Brascamp, deel landbouw; | |
prof. dr. ir. A. van den Brink, deel landbouw; | |
ir. J.J. de Bruijn, deel bouw; | |
ir. J. Crucq, deel landbouw; | |
[pagina 6] | |
ir. R.H. Dijken, deel huishouden; | |
ir. H. Engel, deel waterstaat; | |
ir. A.G.A. Everts, deel delfstoffenwinning; | |
ir. R. van Giessel, deel industriële productie | |
prof. dr. ir. P.M.E.M. van der Grinten, deel chemie; | |
prof. dr. ir. F. Hellinga, deel landbouw; | |
prof. ir. C. de Jong, deel communicatie; | |
prof. dr. ir. E.H. Ketelaars, deel landbouw; | |
ir. C. Kramer, deel medische techniek; | |
prof. J.M. van Oorschot, deel kantoor en informatietechnologie; | |
prof. ir. U.D. Perdok, deel landbouw; | |
ir. J.J. Pilon, deel waterstaat; | |
ir. A.C. Sjoerdsma, deel energie; | |
ir. J.H. de Wilde-Ligny, deel huishouden; | |
prof. dr. ir. G.J. Wormmeester, deel transport | |
prof. dr. J.C. Zadoks, deel landbouw; | |
dr. ir. A.C. Zeven, deel landbouw. |
Redactie
Hoofdredactie
prof. dr. J.W. Schot (programmaleider), prof. dr. ir. H.W. Lintsen (voorzitter), prof. dr. A. Rip (vice-voorzitter), dr. A.A. Albert de la Bruhèze (secretaris)
Redactieleden
dr. E.M.L. Bervoets, dr. ir. J. Bieleman, dr. ir. A.J. Bogers, dr. M. Davids, dr. C. Disco, dr. ir. J.C.M. van den Ende, drs. B.P.A. Gales, dr. E. Homburg, prof. dr. E.S. Houwaart, dr. J.W.A. Korsten, dr. R. Oldenziel, dr. A.H. van Otterloo, dr. ir. G.P.J. Verbong, dr. W.O. de Wit
Beeldredactie
dr. W.H.P.M. van Hooff, W.H. de Vries, dr. M. Davids, prof. dr. ir. H.W. Lintsen, auteurs
Auteurs en onderzoekers
dr. A.A. Albert de la Bruhèze; drs. M. Aspria; dr. P. Baggen; dr. H. van den Belt; drs. M. Berendsen; ir. P. van den Berg; drs. E.A.M. Berkers; dr. E.M.L. Bervoets; dr. ir. J. Bieleman; drs. G. Bijleveld; drs. R. Bisscheroux; dr. ir. A. van den Bogaard; drs. H. van der Boom; drs. A. Bosch; F. de Bruijn; drs. H. Buiter; drs. I. Cieraad; D. Croes; dr. M. Davids; dr. M.L.J. Dierikx; C. Dijkema; drs. E. Dijks; dr. C. Disco; drs. C.J.M. van Dorst; dr. H. van Driel; drs. J.C. Drogendijk; drs. ir. L. van Empelen; dr. ir. J.C.M. van den Ende; dr. ir. R. Filarski; drs. B.P.A. Gales; dr. F.M.M. de Goey; drs. B. Grob; dr. W. van der Ham; dr. A.P. den Hartog; drs. J. Hermans; dr. A.N. Hesselmans; dr. E. Homburg; P.M.A.V. Hooghoff; drs. T.M.M. van Hoorn; dr. M.L. ten Horn-van Nispen; prof. dr. E.S. Houwaart; dr. A.P. de Knecht-van Eekelen; drs. S. Kruisinga; prof. dr. P. van de Laar; drs. J.A.C. Lagaaij; dr. A.A. Lemmers; dr. D. van Lente; prof. dr. ir. H.W. Lintsen; drs. J.J. Moerland; dr. G.P.A. Mom; drs. F.V. van der Most; dr. E. Nijhof; dr. R. Oldenziel; dr. ir. E.C.J. van Oost; dr. A.H. van Otterloo; ir. P. van Overbeeke; dr. P.R. Priester; drs. M.J.M. Put; ing. N. Rem; prof. dr. A. Rip; drs. J.W. van Rooij; dr. J.L. Schippers; prof. dr. J.W. Schot; drs. J.A. Schueler; drs. A.J. van Selm; drs. B. Sluijter; dr. J.S. Small; dr. J.P. Smits; drs. P.E. Staal; prof. dr. E.R.M. Taverne; dr. M. Veenis; ir. F.C.A. Veraart; dr. ir. G.P.J. Verbong; dr. R. Vermij; dr. S.W. Verstegen; drs. P.F.G. Vincken; I. Vledder; dr. ir. E.B.A. van der Vleuten; dr. ir. A. Vlot; dr. W.O. de Wit; dr. H. van Zon.
Projectorganisatie
dr. A.A. Albert de la Bruhèze, drs. C. Dautzenberg, dr. M. Davids, M.H. Dekkers, prof. dr. ir. H.W. Lintsen, prof. dr. J.W. Schot
SHT-Bureau
T. van Assem, dr. J.W.A. Korsten, R. Leontjevas, L.E. Sibbes
Tekstredactie
ir. P. Scheider
Samenstelling registers
dr. M.L. ten Horn-van Nispen
Kaarten, figuren en technische tekeningen
Oranje Vormgevers (Eindhoven)
[pagina 7]
Inhoudsopgave
11 | Landbouw |
Hoofdstuk 1 | |
13 | De landbouw en het sociaal-economische krachtenveld |
De landbouw op de stroom van de tijd | |
De ‘onderstroom’: dynamiek en structuur | |
De opzet van deze bijdrage | |
Hoofdstuk 2 | |
De cultuurtechnische verbouwing van Nederland | |
23 | Veranderend boerenland - inleiding |
Hoofdstuk 3 | |
De cultuurtechnische verbouwing van Nederland | |
27 | Bodemverbetering en waterbeheersing |
Ontginningen | |
Ondergrondverbetering | |
Toplaagverbetering | |
Egaliseren | |
De verbetering van de afwatering | |
Drainage | |
Beregening | |
Hoofdstuk 4 | |
De cultuurtechnische verbouwing van Nederland | |
47 | Van ruilverkavelen naar landinrichting |
Een wettelijk kader | |
Een Meerjarenplan en ‘groene’ nota's | |
Drie projecten | |
Nederland ‘op de schop’ | |
Hoofdstuk 5 | |
Boeren met machines | |
65 | Honderdvijftig jaar mechanisatie - inleiding |
Hoofdstuk 6 | |
Boeren met machines | |
73 | Paarden en trekkers |
De eerste trekkers 1900-1950 | |
Drie innovaties | |
De doorbraak 1950-1985 | |
De ‘voorliefde voor motorisatie’ | |
Hoofdstuk 7 | |
Boeren met machines | |
83 | Het akkerbouwbedrijf |
Machines voor granen | |
Machines voor suikerbieten | |
Hoofdstuk 8 | |
Boeren met machines | |
99 | Het melkveehouderijbedrijf |
De melkmachine | |
De ligboxenstal | |
De melktank | |
Automatisering | |
De voederwinning | |
De inhaalmanoeuvre van de melkveehouderij | |
Hoofdstuk 9 | |
Dieren en gewassen in een veranderende landbouw | |
127 | Biotechniek - inleiding |
Hoofdstuk 10 | |
Dieren en gewassen in een veranderende landbouw | |
131 | De georganiseerde rundveeverbetering |
De stamboeken | |
De rundveehouderij verbetert | |
De exterieurfokkerij op dood spoor | |
Nieuwe fokdoelen en nieuwe foksystemen | |
KI - Kunstmatige inseminatie | |
PWF-systeem en ET-techniek | |
De Holsteins | |
Schaalvergroting en intensivering: meer koeien, meer melk | |
Productiviteit op lange termijn |
[pagina 8]
Hoofdstuk 11 | |
Dieren en gewassen in een veranderende landbouw | |
155 | De legkippenhouderij |
De opkomst van een bedrijfstak | |
Arbeidsverdeling | |
Gemechaniseerd broeden | |
Nieuwe wegen in de fokkerij | |
Opmaat naar een nieuwe tijd | |
Huisvesting | |
Hybride kippen | |
Productie en productiviteit | |
Hoofdstuk 12 | |
Dieren en gewassen in een veranderende landbouw | |
181 | Tarweteelt en tarweveredeling |
Landrassen | |
Wilhelmina en Juliana | |
De institutionalisering van de plantenveredeling | |
De Tarwewet (1931) en de tarwekwaliteit | |
De komst van de kortstrorassen | |
Koersen en kansen in de veredeling | |
Optimalisering van de teelttechniek | |
De opbrengsten van een ‘dubbeltjesgewas’ | |
Hoofdstuk 13 | |
Dieren en gewassen in een veranderende landbouw | |
203 | Gewasbescherming |
Traditionele gewasbescherming | |
De eerste instituties | |
Pappen en carbolineum | |
Chemische gewasbescherming | |
Systemische middelen | |
Grondontsmetting | |
epipre | |
Biologische en geïntegreerde bestrijding | |
De pesticidengolf over haar hoogtepunt? | |
Hoofdstuk 14 | |
227 | Boeren werd agri-business - een synthese |
235 | Voeding |
Hoofdstuk 1 | |
237 | Voeding in verandering |
Veranderingen in het assortiment en in de keten | |
Problemen van kwantiteit en kwaliteit | |
Veranderende technieken | |
De omkering van de keten en het ontstaan van een middenveld | |
Hoofdlijnen en verdieping | |
Hoofdstuk 2 | |
249 | Nieuwe producten, schakels en regimes 1890-1920 |
Industrialisering van voedsel | |
Praktijk, ervaringskennis en wetenschap | |
De Eerste Wereldoorlog | |
De Warenwet | |
Veranderingen in het voedselpatroon | |
Hoofdstuk 3 | |
263 | Prelude op de consumptiemaatschappij in voor- en tegenspoed 1920-1960 |
Het merkartikel | |
Wetenschap en de definitie van kwaliteit | |
Instanties voor voorlichting, reclame en overleg | |
De oorlog | |
Amerika en massaconsumptie | |
Conservering: heet en koud | |
Prelude op de consumptiemaatschappij | |
Hoofdstuk 4 | |
281 | Naar variatie en gemak 1960-1990 |
Het assortiment, de seizoenen en de slanke lijn | |
De levensmiddelenrevolutie | |
De opkomst van de zelfbediening | |
Het assortiment en de keten: 100 jaar verandering | |
Hoofdstuk 5 | |
297 | Ingrediënten, toevoegingen en transformatie: heil en onheil |
Vitamines | |
Transformatie: gist, zetmelen en enzymen | |
Conserveermiddelen, antioxidanten en andere additieven | |
Geur- en smaakstoffen | |
Het publieke onbehagen op langere termijn |
[pagina 9]
Hoofdstuk 6 | |
311 | De witte motor |
Melk voor zuigelingen | |
Om de kwaliteit van consumptiemelk | |
Melkkwaliteit en controle | |
Melkconsumptie en consumenten | |
Melk is goed voor elk? | |
Hoofdstuk 7 | |
323 | Verpakking |
Blik, glas en papier | |
Verpakking, smaak en bedieningsgemak | |
Melkfles versus melkpak | |
Melkverpakking en melkdistributie | |
Melkpak opnieuw ter discussie | |
Wegwerpverpakkingen | |
Een eeuw verpakking | |
Hoofdstuk 8 | |
339 | Koelen en vriezen |
Koelen rond 1900 | |
Invriezen van vis tijdens de Eerste Wereldoorlog | |
Pioniers op vriesgebied | |
De Nederlandse diepvriessector als oorlogsindustrie 1940-1945 | |
De moeizame doorbraak van diepvriesproducten 1945-1970 | |
Oorlogen en huishoudens | |
Hoofdstuk 9 | |
353 | Snacks |
Automatieken | |
Cafetaria's en snackbars | |
Consumptie-ijs | |
Patates frites | |
Unilever en snacks | |
Vlees of soja | |
Consumenten en snacks | |
Snacks en graascultuur | |
Hoofdstuk 10 | |
369 | Voeding opnieuw ter discussie |
Continuïteit en verandering | |
‘Grazing’ en het maaltijdpatroon | |
Novel foods en biotechnologie | |
Functional foods | |
375 | Lijst van afkortingen |
377 | Noten en geraadpleegde archieven |
415 | Bibliografie |
425 | Lijst van tabellen en grafieken |
427 | Verantwoording van de illustraties |
429 | Register: personen, geografische namen en zaken |