In Nederduitsch gewaad. Nederlandse beschouwingen over vertalen 1760-1820
(1993)–Luc Korpel–Vertaalhistorie. Deel 4
[pagina 5]
| |
InleidingAls samensteller van het deel In Nederduitsch gewaad. Nederlandsche beschouwingen over vertalen, 1760-1820 bevind ik mij in een iets andere positie dan mijn collega-bloemlezers van andere delen in de reeks. Waar zij meestal niet anders dan op eerste verkenning kunnen gaan, kan ik terugvallen op de resultaten van mijn promotie-onderzoek, dat de Nederlandse vertaalreflectie tussen 1750 en 1820 beschrijft (Korpel (1992)). Uit het bronnenmateriaal dat aan die studie ten grondslag heeft gelegen, heb ik een keuze gemaakt voor deze anthologie. Dit deel vangt aan met de zestiger jaren van de achttiende eeuw, wanneer de zelfstandige vertaalreflectie, niet in de laatste plaats door de opkomst van de (literaire) tijdschriften in die tijd, een vlucht gaat nemen, al blijft men ook in vertaalvoorredes veel over vertalen schrijven. Dit deel houdt op bij 1820, wanneer naast de traditionele benaderingen een nieuwe kijk op het vertalen gestalte heeft gekregen. Bij de selectie van teksten heb ik erop gelet dat wat ik in de periode 1760-1820 als de drie belangrijkste tendensen in het denken over vertalen zie - ik kom hier later nog op terug -, vertegenwoordigd zijn en dat wat ik als de belangrijkste thema's en controversen beschouw, in de gekozen teksten aan de orde komen. Maar ik heb evenzeer in het oog gehouden dat mijn keuze een goede indruk zou geven van de diversiteit in het discours over het vertalen: er zijn verhandelingen, gedichten, een woordenboekdefinitie en voorredes; er zijn ernstige opstellen, maar ook speelse of luimige teksten die het vertalen tot onderwerp hebben.Ga naar eind1 Zowel inhoud als vormgeving van de beschouwingen zijn dus in de overwegingen betrokken. Bovendien heb ik het woord willen geven aan degenen die in die tijd, blijkens contemporaine verwijzingen, als autoriteit op vertaalgebied gelden, zoals Willem Bilderdijk, Jeronimo de Bosch en Joannes Lublink de jonge. Tenslotte heb ik gestreefd naar een spreiding over verschillende tekstsoorten, brontalen en natuurlijk over de periode 1760-1820.Ga naar eind2 | |
Vertaalpraktijk en vertalersNaar de vertaalpraktijk tussen 1760 en 1820 is nog geen systematisch onderzoek verricht, maar op grond van verspreide observaties en enkele bibliografieën kunnen er enige voorzichtige conclusies getrokken worden. De periode 1750-1820 lijkt een tijdperk van grote en groeiende vertaalactiviteit. Dat is voor het drama en het fictionele proza met cijfers te staven. De bibliografie van Buisman (Buisman [1960]) laat zien dat in de periode 1760-1820 vertalingen steeds meer dan de helft van de produktie van fictioneel proza uitmaken en dat de vertaalactiviteit in de loop van die zestig jaren toeneemt. De lijst met vertaalde drama's van Worp (Worp (1908)) toont eveneens een toename in vertaalactiviteit.Ga naar eind3 Helaas is bij gebrek aan bibliografieën nog niet vast te stellen hoe de verhouding tussen vertalingen en origineel werk ligt bij poëzie en niet-fictioneel proza. Wel doen | |
[pagina 6]
| |
contemporaine uitlatingen vermoeden dat ook bij die tekstsoorten vertalingen veelvuldig voorkomen. Tot halverwege de zeventiger jaren lijkt het grootste deel van de vertaalactiviteit gewijd aan Franse originelen.Ga naar eind4 Vanaf 1775 moet Frankrijk deze leidende rol prijs geven, behalve op het terrein van de drama-vertalingen. Duitse originelen spelen vanaf die tijd een steeds belangrijkere rol in het vertaalbedrijf. Duitsland wordt een geduchte concurrent van Frankrijk bij de drama-vertalingen en als leverancier van fictioneel proza komt het op een onbetwiste eerste plaats te staan, die het tot 1820 behoudt. Engelands rol als land van herkomst voor vertalingen lijkt een veel beperktere en zeker drama-originelen heeft men niet in de eerste plaats in Engeland gezocht. Er zijn wel korte periodes met hevige interesse in vooral het proza, fictioneel en niet-fictioneel, maar die zijn in 1760 eigenlijk al grotendeels passé. De rol van de klassieken is een nog geringere. Zij leveren, zo leert ons Geerebaert (1924),Ga naar eind5 ternauwernood drama of fictioneel proza ter vertaling, en ook als het om poëzie gaat, lijkt er tot ± 1800 bij vertalers nauwelijks belangstelling voor klassieke originelen. In de eerste decennia van de negentiende eeuw verandert dit echter. Over de vertalers en hun bagage zijn nog slechts hypothesen te formuleren, die door vooral sociaal-historisch onderzoek bevestigd of verworpen zullen moeten worden. De vertaalreflectie bevat aanwijzingen dat er veel ‘om den brode’ vertaald wordt, zowel door auteurs die van hun pen moeten leven, zoals A.L. Barbaz (zie tekst no. 19), door bekende literatoren die geld nodig hebben zoals Betje Wolff en Bilderdijk (zie nos. 15 en 20), als ook door onderwijzers die behoefte hebben aan een bijverdienste.Ga naar eind6 Tegelijkertijd blijkt uit de vertaalreflectie dat men eigenlijk van mening is dat een vertaler geen commerciële motieven mag hebben en dat ‘liefde voor de letteren’ de drijfveer tot het overzetten behoort te zijn. Alleen dan, zo redeneert men, kan een vertaler de nodige tijd aan de vertaling besteden en alleen dan zal het algemeen belang zwaarder kunnen wegen dan het belang van de uitgever en boekhandel.Ga naar eind7 Kennis van de taal van het origineel dat vertaald wordt, behoort niet noodzakelijkerwijs tot de bagage van de vertaler. Wanneer men de brontaal niet beheerst, gebruikt men een tussenvertaling in een andere taal of, als het de vertaling van een dichtwerk betreft, een tussenvertaling door een derde in proza. Dit blijft tot 1820 een geaccepteerde werkwijze, al hoort men vooral na 1800 steeds meer bezwaren tegen het vertalen uit de tweede hand als het klassieke teksten betreft.Ga naar eind8 Over het algemeen is het in Nederland met de kennis van het Frans in de achttiende en het begin van de negentiende eeuw goed gesteld; het Frans vervult de rol van lingua franca in West Europa. Kermis van het Duits en Engels is veel minder verspreid in Nederland. In de loop van de achttiende eeuw zou de kennis van het Duits wel toenemen, zodat die aan het eind van de achttiende eeuw in ieder geval wijder verbreid is dan kennis van het Engels. Beheersing van het Engels zou vooral beperkt zijn tot een kleine groep, de zogenaamde dissenters, die het Engels geleerd zouden hebben om theologische werken in die taal te kunnen lezen. Lublink de jonge zou een van de weinigen geweest zijn die | |
[pagina 7]
| |
het Engels bijzonder goed beheersten (zie nos. 4 en 12).Ga naar eind9 Overigens zijn veel vertalers van Duits en Engels autodidact, afgaande op opmerkingen in de vertaalreflectie. Een uitzondering vormt een aantal vertalers uit welgestelde koopmanskringen, die op jonge leeftijd door (thuis)onderwijs naast het Frans een andere moderne taal geleerd hebben, soms Duits (Lublink d.j.), soms ook Engels. Dergelijke vertalers leren zichzelf soms later het Latijn aan, zoals P. van Winter Nsz. (zie no. 18). Veel vertalers van de klassieken horen echter tot de groep van ‘geleerden’ en predikanten die onderwijs in het Latijn en, na 1800 in toenemende mate, in het Grieks genoten hebben.Ga naar eind10 | |
Karakteristiek van de vertaalreflectieVertaalreflectie is tussen 1760 en 1820 vooral reflectie over het vertalen van ‘dichtkunst’, van originelen in versvorm, waaronder zowel drama als poëzie vallen. De meeste literair-theoretische teksten (verhandelingen, artikelen in tijdschriften e.d.) gaan over het vertalen van poëzie of drama óf over het vertalen van alle traditionele tekstsoorten, dus poëzie, drama en het niet-fictionele proza. Fictioneel proza komt vooral aan de orde in opstellen die kritiek op de vertaal-praktijk geven. Het is ook zo dat vertalingen van poëzie en niet-fictioneel proza meestal voorwerk met vertaalreflectie hebben, terwijl minder dan 60% van de vertalingen van drama en fictioneel proza een vertaalvoorrede hebben en daarvan bevat nog minder dan 40% vertaalreflectie. In mijn selectie van teksten, die twaalf literair-theoretische teksten en zestien vertaalvoorredes telt, weerspiegelen deze verhoudingen zich wel enigszins. Van de literair-theoretische teksten gaan er vijf over het vertalen van dichtkunst (nos. 1, 3, 9, 11, 18), waarvan één heel nadrukkelijk alleen over toneel (no. 3). Vijf gaan over het vertalen van dichtkunst en niet-fictioneel proza (nos. 2, 5, 7, 12, 27), waarbij H.J. Roullaud en Lublink d.j. ook incidenteel fictionele proza-teksten noemen (nos. 5 en 12). Het opstel van S.L. (no. 6) gaat over het vertalen van niet-fictioneel proza, al bevat het een in vertaling ingelaste ontlening aan The Guardian, die over het vertalen van dichtkunst gaat. Hoffhams vertaalrecept (no. 17) is algemeen en gaat niet over een bepaalde tekstsoort. Van de vertaalvoorredes leiden er twaalf een poëzie-vertaling in (nos. 4, 10, 14, 15, 18, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26), twee een vertaling van niet-fictioneel proza (nos. 8 en 13) en twee een drama-vertaling (nos. 16 en 28). Opvallend is dat het vertalen van de klassieken al vanaf 1760 heel nadrukkelijk aanwezig is in de vertaalreflectie in literair-theoretische teksten, terwijl de vertaalpraktijk pas een toename in belangstelling voor Griekse en Latijnse originelen laat zien in de eerste decennia van de negentiende eeuw. Wanneer de vertalingen uit de klassieken echter eenmaal verschijnen, hebben die een opmerkelijk hoog percentage vertaalvoorwerk, gemiddeld 83%. Voor vertalingen uit het Duits, Engels en Frans geldt dat 60% van de vertalingen vertaalvoorwerk bevat. In de literair-theoretische teksten gaat belangstelling voor het vertalen | |
[pagina 8]
| |
uit de contemporaine literaturen min of meer gelijk op met de fluctuaties in de vertaalpraktijk. Tenslotte is het van belang op te merken dat de reflectie over navolgen en vertalen eigenlijk samenvallen (zie no. 9). Omdat de na te volgen modellen meestal niet in het Nederlands geschreven zijn (meestal in het Latijn of Grieks), is navolgen namelijk min of meer synoniem met vertalen. Navolgen is één manier waarop het vertalen gedefinieerd wordt. Ik kom daar nog op terug. | |
Klimaat rond het vertalenHet vertalen wordt in de tweede helft van de achttiende eeuw en in het begin van de negentiende eeuw gezien als een bedreiging voor de eigen, Nederlandse, taal en cultuur. Die bedreiging zoekt men voor een groot deel in de slechte kwaliteit van de vertalingen, die de Nederlandse taal en cultuur vervuilen met broddelwerk. Vooral het toneel zou onder vertalingen lijden (zie nos. 3 en 11). De slechte kwaliteit van de vertalingen wordt gezien als het resultaat van een combinatie van waardeloze originelen en onbekwame vertalers. Men vertaalt prullen en vertaalt die op erbarmelijke wijze, zo luidt het oordeel. En wat er dan nog aan goeds ter vertaling wordt uitgekozen, wordt ook door ‘kreupele overzetters’ verknoeid (no. 2, p. (53)). De belangrijkste oorzaak van deze misstand wordt gezocht in de commercialisering van het vertalen: er wordt voor het geld vertaald in plaats van uit ‘liefde voor de letteren’. Toch is het vooral de enorme vlucht die het vertalen heeft genomen die maakt dat men bang is dat de Nederlandse taal en cultuur in de verdrukking komen. De vertaalwoede, zo redeneert men, heeft zulke excessieve vormen aangenomen dat de preoccupatie met andere culturen hand in hand gaat met een verwaarlozing van eigen taal en cultuur (zie no. 1). De toon van het verzet tegen het vertalen lijkt in de tweede helft van de achttiende eeuw steeds feller te worden en na 1800 een nationalistisch tintje te krijgen: ‘de zelfstandigheid, den roem, ja geheel het aanwezen eener Natie’ staat op het spel wanneer het buitenlandse voorgetrokken wordt en de eigen letterkunde geminacht wordt, zo luidt het oordeel van hoogleraar B.H. Lulofs.Ga naar eind11
In een dergelijk negatief klimaat houdt men zich in de vertaalreflectie tussen 1760 en 1820 vooral bezig met de vraag óf men wel moet vertalen. In de loop van de achttiende eeuw heeft het vertalen de vanzelfsprekende plaats die het voorheen in het literaire bedrijf leek te hebben duidelijk verloren en ligt het zelfs zwaar onder vuur.Ga naar eind12 In een groot deel van de vertaalreflectie wordt het vertalen of aspecten daarvan aan de kaak gesteld (zie nos. 1, 3, 17) en veel verhandelingen over het vertalen zijn nadrukkelijk verdedigingen (zie nos. 2, 5, 12). Ook in de vertaalvoorredes, bij uitstek een plaats waar men een positieve houding ten opzichte van het vertalen zou verwachten, is vaak sprake van een defensieve attitude en van aanvallen op de vertaalpraktijk.Ga naar eind13 In het vertaalreflectieve discours wordt derhalve een belangrijke plaats ingeruimd voor de legitimatie van het | |
[pagina 9]
| |
vertalen, waarbij moet worden aangetoond dat het vertalen geen bedreiging vormt voor de Nederlandse taal en cultuur. De klassieken bekleden in dit spanningsveld een bijzondere positie. Zo zijn zij uitgesloten van de kritiek op de vertaalpraktijk: het vertalen van klassieke originelen lijkt per definitie goed te zijn, al verschijnt er natuurlijk wel eens een minder geslaagde vertaling en zijn er beperkende voorwaarden. Maar wat nog belangrijker is: het vertalen van klassieke teksten lijkt, in tegenstelling tot het vertalen van moderne originelen, geen bedreiging voor de eigen taal en cultuur; integendeel, het overzetten van de klassieken wordt meestal als onmisbaar voor de vooruitgang van de Nederlandse cultuur beschouwd (zie nos. 9, 11, 21).Ga naar eind14 | |
Legitimatie van het vertalen Ga naar eind15Tegenover het verwijt dat het vertalen een bedreiging vormt voor de Nederlandse taal en cultuur, stellen de verdedigers van het vertalen dat het vertalen juist een positieve bijdrage aan de ontwikkeling daarvan kan leveren. Zij wijzen dan vooral op de functies die eigenlijk al van oudsher aan het vertalen worden toegeschreven. Daarnaast stellen zij zich teweer tegen de neerbuigende houding tegenover het vertalen die merkbaar is in de vele klachten over de ‘volgziekte’ (nos. 1, p. (15) en 6, p. (33)). Meestal stemmen de verdedigers van het vertalen in met de klachten over de vertaalpraktijk, maar zij brengen daar tegenin dat dit niet tot het verachten van het vertalen als zodanig moet leiden. Tenslotte geven zij toe dat een goed origineel en een kundige vertaler essentieël zijn voor de legitimatie van een overzetting en zetten zij uiteen waaraan vertaler en origineel dienen te voldoen.
Onder de functies die men ter verdediging van het vertalen aanvoert, is allereerst de functie van leerschool. Als exercitatio of oefening helpt het vertalen Nederlandse auteurs, in het bijzonder de dichters, bij het ontwikkelen van hun stijl en draagt het aldus indirect bij aan het verhogen van het peil van de eigen letterkunde (zie nos. 2, 6, 11). Bij het vertalen als leerschool definieert men het vertalen als een vorm van imitatio of navolging, hetgeen betekent dat de vertaler erop gericht is het originele materiaal te verwerken tot volwaardig. Nederlands dichtwerk. Afhankelijk van de vorderingen van de dichter, mag hij meer of minder vrijheid gebruiken bij deze imitatio, ja, zelfs stukjes origineel werk toevoegen (zie no. 11). Een tweede belangrijke functie van het vertalen is de verrijking van de taal. De meest elementaire manier waarop dit gebeurt en traditioneel gezien misschien wel de belangrijkste, is door uitbreiding van het lexicon, doordat via vertalingen nieuwe woorden leemtes in de Nederlandse taal opvullen. Belangrijker wordt in deze tijd echter het vergroten van de uitdrukkingsmogelijkheden van het Nederlands via het vertalen (zie nos. 5, 6, 12). De derde functie op grond waarvan het vertalen wordt verdedigd is dat het nuttige buitenlandse kennis, zeden en gewoonten, introduceert. Het vertalen wordt hier opgevat als interpretatio) of vertolking, dat wil zeggen, als een middel | |
[pagina 10]
| |
om de boodschap van een tekst over te brengen aan lezers die de originele taal niet beheersen (zie nos. 5, 6, 12). Deze functie wint aan belang naarmate het Latijn als lingua franca van de wetenschap meer terrein verliest. Daarnaast kan het vertalen een emancipatorische functie hebben, omdat het kennis verspreidt onder mensen die er door gebrek aan talenkennis anders geen toegang tot zouden hebben, zoals de jeugd, vrouwen, of meer algemeen het grote publiek. Dit lijkt vooral een belangrijke functie van het vertalen van zedekundige en opvoedkundige teksten. Ten vierde bevordert het vertalen ‘de kunst van wel denken en fraai schryven’, verfijnt het de ‘smaak’ en het ‘oordeel’ (no. 12, p. (177); zie ook no. 5). Het vertalen kan deze functie hebben via de reeds genoemde oefening, de taalverrijking en de introductie van nieuwe denkbeelden. Veel belangrijker is dat het vertalen oordeel- en smaakbevorderend is omdat het Nederlandse auteurs dwingt zich te modelleren naar de stijl en vormgeving van buitenlandse voorbeelden en het de Nederlandse lezer met deze aspecten van de buitenlandse teksten laat kennismaken. Dit gebeurt enerzijds door het vertalen als vorm van imitatio of navolging, anderzijds door het vertalen als een modernere vorm van de interpretatio of vertolking, waarbij niet alleen de boodschap, maar ook de woorden van het origineel tot op zekere hoogte worden overgebracht. Op deze vorm van interpretatio kom ik hierna nog terug.
Niemand beschouwt het vertalen tussen 1750 en 1820 als superieur aan het maken van origineel werk (zie nos. 1 en 6). Wel betoogt men dat het vertalen zeer moeilijk is en soms zelfs dat het moeilijker is dan ‘eigenvinding’ (zie nos. 6, 12, 19) en dat het daarom zeker lof verdient. Dit geldt dan zowel het vertalen als interpretatio, als het vertalen als imitatio, waarbij de imitatieve vertalers vooral lof oogsten met dat wat zij aan het origineel toevoegen. De waardigheid van het vertalen wordt in de reflectie ook onderstreept door het noemen van namen van geroemde vertalers uit het verleden, klassiek (bijvoorbeeld Cicero en Virgilius) zowel als Nederlands (bijvoorbeeld Hooft en Vondel). S. Feitama blijft tot na 1800 een gezaghebbend vertaler, al is er hier en daar ook kritiek op zijn prestaties.Ga naar eind16 Tijdgenoten die tijdens hun leven als als autoriteit op vertaalgebied gelden zijn Lublink d.j., (zie nos. 4 en 12), De Bosch (zie no. 9) en Bilderdijk (zie nos. 15, 20, 22).Ga naar eind17
Aan welke eisen moet een vertaler nu voldoen om een werkstuk te leveren dat (één van) de beschreven functies vervult en waardering verdient? De eisen zoals die in de vertaalreflectie aan de vertaler gesteld worden, zijn een mengeling van eigenschappen, vaardigheden, kennis van zaken en instelling. Maar ook de wijze waarop vertaald zou moeten worden wordt tussen 1760 en 1820 beschouwd als een eis aan de vertaler: er wordt eigenlijk geen onderscheid gemaakt tussen eisen aan de vertaler en eisen aan de vertaling. Om een goede vertaling te leveren, moet een vertaler over een gedegen talenkennis beschikken. Meestal doelt men dan op kennis van de brontaal en de | |
[pagina 11]
| |
doeltaal, waarbij men dan benadrukt dat het gaat om meer dan woordenboekkennis (zie nos. 5, 6, 7, 12). Soms ook verraadt de formulering dat men meer waarde hecht aan beheersing van het Nederlands dan aan kennis van de vreemde taal (zie no. 2). Dit spoort met de acceptatie van vertalingen uit de tweede hand. Een ‘tweede hoofdhoedanigheid’ van een vertaler is kennis van zaken, zeker als hij niet-fictioneel proza vertaalt (no. 6, p. (38)). Verder moet een vertaler niet aarzelen om hulp van derden in te roepen en in vertaalvoorredes is het heel gebruikelijk om deze hulp met naam en toenaam te noemen. Tot zover betreffen de eisen aan de vertaler vooral vaardigheden, kennis van zaken en handelwijze. Deze moeten echter toegevoegd worden aan een aantal eigenschappen van de vertaler, die gezien worden als een combinatie van aanleg en door oefening ontwikkelde capaciteiten. Een vertaler hoeft niet over wezenlijk andere eigenschappen te beschikken dan een origineel auteur; het verschil is een kwestie van accent. Beiden hebben ingenium en iudicium nodig; dat wil zeggen: zowel scheppende als sturende en beoordelende kwaliteiten. Omdat het er voor een vertaler nu vooral op aankomt om in te schatten in hoeverre het bestaande materiaal uit het origineel in zijn vertaling kan worden overgenomen en hoe dat, mede met het oog op de lezer of toehoorder, in het Nederlands herschikt dient te worden, moet hij dus vooral gebruik maken van zijn iudicium of oordeel. Dit benadrukken S.L. en Lublink d.j. wanneer zij Roscommon citeren (zie nos. 6 en 12). Het is begrijpelijk dat er verschil gemaakt wordt tussen vertalers die vertalen als een vorm van imitatio beoefenen en vertalers die zich toeleggen op de interpretatio. Aangezien het bij de imitatio uiteindelijk gaat om het scheppen van eigen werk, mag een imitatief vertaler ‘eigenvinding’ toevoegen, zodat hij meer ingenium of genie nodig heeft dan de interpretatieve vertaler (zie no. 11). Een vertaler moet zeker ook de juiste instelling hebben, hetgeen betekent dat hij steeds het algemene belang voor ogen dient te houden. Alleen als hij uit ‘liefde voor de letteren’ en het daarmee samenhangende welzijn van het Nederlandse volk vertaalt, zal hij de ijver, het vereiste geduld en de nodige tijd kunnen vinden om een goede vertaling te leveren. De dienstbaarheid die van de vertaler geëist wordt ten opzichte van het Nederlandse publiek, wordt niet gevraagd ten opzichte van het origineel. Lublink d.j. is een uitzondering met zijn bijna 20e-eeuwse eis dat een vertaler zich min of meer onzichtbaar moet kunnen maken (no. 12, p. (159-60)). Wel zijn er vertalers die zich opstellen als bemiddelaar van de auteur die zij vertalen en wier inspanningen er geheel op gericht zijn om hem zo ‘goed’ mogelijk in Nederland te introduceren. Een voorbeeld is ook hier Lublink d.j. (zie no. 4). Maar vooral voor vertalers die hun werk als imitatio beschouwen is het heel gewoon en zelfs een aanbeveling als zij een zekere competitiedrang hebben ten opzichte van het origineel. Bij de imitatie is de aemulatio, het overtreffen van het voorbeeld, namelijk een legitieme en belangrijke stap in het proces van navolging (zie nos. 1 en 11). | |
[pagina 12]
| |
Een goede vertaling van een slecht origineel is in de periode 1760-1820 een contradictio in terminis. De tekst die vertaald wordt moet ‘goed’ zijn en dat betekent dat het origineel minstens één van de besproken functies moet kunnen vervullen (no. 12, p. (160)). Van de verschillende tekstsoorten zijn drama en poëzie, de dichtkunst dus, het meest geschikt om één of meer van die functies te vervullen. Niet-fictioneel proza is vooral geschikt om nieuwe kennis, zeden of gewoonten te introduceren en het lexicon te verrijken. Fictioneel proza wordt meestal niet geschikt geacht om vertaald te worden. Als men het overzetten van dergelijke teksten toch aanbeveelt, is het omdat ze, net als niet-fictionele prozateksten, een didactische functie kunnen hebben. Ook hier wordt dan vertaald met het oog op de, in dit geval op aangename wijze verpakte, boodschap. Geschikte teksten zijn niet in elke broncultuur in gelijke mate te vinden. Klassieke originelen blinken volgens de vertaalreflectie in alle opzichten uit en dat geldt zowel voor poëzie en drama, als voor proza. Eigenlijk is het nauwelijks nodig om een vertaling uit het Grieks of Latijn nader te legitimeren, want klassiek is min of meer synoniem met ‘goed’. Het imitatieve vertalen van de klassieken wordt dan ook ten zeerste aangemoedigd (zie no. 9), al wordt er hier en daar tot voorzichtigheid gemaand (no. 12, p. (166)). Stemmen die pleiten voor navolging van moderne voorbeelden of voor ‘wysgeerige beoefening der schoone kunsten en weetenschappen’ lijken tot 1820 niet op te kunnen tegen het koor dat navolging der ouden aanprijst.Ga naar eind18 Naast de imitatio is ook de interpretatio in het geval van de klassieken van belang, juist vanwege de model-functie van klassieke teksten. Lang niet alle Nederlandse auteurs beheersen namelijk nog het Grieks en Latijn en zij zullen dus moeten kunnen beschikken over vertalingen als zij de klassieke modellen willen navolgen (zie nos. 9, 12, p. (164-65), 27)). Toch oppert men ook bezwaren tegen het interpretatieve vertalen van de klassieken. Deze bezwaren onderstrepen overigens het gezag van de klassieke teksten. Allereerst wijst men erop dat het soort interpretatio dat voor deze vertalingen gewenst is, zoveel mogelijk zowel de inhoud als de verwoording dient over te brengen. Pas dan kan de vertaling echt als model dienen. Zo'n vertaling lijkt echter geen haalbare kaart en daarom is het wellicht niet zó wenselijk om de klassieken te vertalen (no. 12, p. (165)). Van Kampen stelt zich uitgebreid te weer tegen dit argument in zijn verhandeling (zie no. 27) en bepleit dat een verzwakte vorm van het origineel nog altijd beter is dan niets (no. 27, p. (13-14)). Van Kampen laat ook zien dat de angst ongegrond is dat niemand meer de moeite zal nemen om de klassieken in het origineel te lezen als er vertalingen beschikbaar zijn, óók niet de ‘geleerden’, die het Grieks en Latijn wel beheersen (zie no. 27). Tenslotte is er een negatieve kant aan de verder zo lovenswaardige klassieke originelen die door de meeste vertalers en vertaaltheoretici onderkend wordt, en dat is de heidense moraal die in de teksten heerst. Ook hebben velen moeite met het zedelijk gehalte van de klassieken in het algemeen. Deze bezwaren zijn echter weg te nemen door de manier waarop men vertaalt (zie hierna). Behalve bezwaren tegen de overheersing van het Frans, lijkt men geen echte problemen te hebben met Franse originelen als zodanig, zodat vooral Franse | |
[pagina 13]
| |
drama's en poëzie hoog aangeschreven staan als geschikte originelen: Nederland en Frankrijk lijken dezelfde poëticale en stilistische eisen aan teksten te stellen. Tegenover Duitse originelen toont de vertaalreflectie een zekere ambivalentie. Duitse niet-ficitonele prozateksten worden als heel waardevolle originelen beschouwd, maar over de Duitse dichtkunst oordeelt men niet unaniem gunstig. Sommigen vinden dat de Duitse dichtkunst interessante experimenten opgeleverd heeft die navolging verdienen (bijvoorbeeld F.G. Klopstocks Messias; zie no. 10), maar velen klagen ook over de inferieure kwaliteit van met name het toneel (bijvoorbeeld de stukken van A. von Kotzebue en A.W. Iffland). Engeland wordt beschouwd als de leverancier par excellence van fictioneel proza; met name de romans van H. Fielding en S. Richardson genieten veel aanzien, ook na 1760 nog, wanneer de vertalingen eigenlijk al verschenen zijn. Er blijft zeker tot na 1800 een grote weerstand tegen het Engelse toneel bestaan. De Engelse poëzie is vooral interessant als zedeles-in-dichtvorm, zoals bijvoorbeeld de poëzie van E. Young (zie no. 4). De teksten van Ossian zijn een bijzonder geval. Deze poëzie, toegeschreven aan de Keltische bard Ossian en beschikbaar in de Engelse ‘vertaling’ van J. Macpherson, verwerft zich in de tweede helft van de achttiende eeuw door haar vermeende oudheid een status die kan wedijveren met die van Homerus. Deze poëzie wordt dan ook meer beschouwd als van klassieke dan als van Engelse herkomst (zie nos. 14, 15, 20). | |
Definitie van het vertalen Ga naar eind19De definitie van het vertalen sluit nauw aan bij de legitimatie ervan. Het vertalen wordt gedefinieerd met het oog op het nut dat het vertalen en de vertalingen voor de Nederlandse taal, literatuur en cultuur moeten hebben. De definitie van het vertalen is dus hoofdzakelijk prospectief georiënteerd, hetgeen wil zeggen dat de relatie tussen de vertaling en de (Nederlandse) lezer of toehoorder centraal staat. Bovendien domineert de retorica in deze periode nog steeds de poëtica, zodat de literatuur, inclusief vertaling, functioneel wordt gedefinieerd. In deze definitie is de werking of het effect van een tekst op de lezer of toehoorder het belangrijkste. Daar komt bij dat de retorica in de achttiende eeuw zich kenmerkt door een sterke nadruk op de elocutio, zodat de retorische versiering van teksten van groot belang geacht wordt. Voor vertalers betekent dit alles dat zij zich moeten concentreren op de Nederlandse verwoording van de tekst en zich erop moeten toeleggen dat de vertaling het gewenste effect heeft op het Nederlandse publiek. Een vertaling moet eigenlijk min of meer als een (goede) Nederlandse tekst functioneren. De anonieme auteur van het ‘Onderzoek waaröm men voor vertaalde geschriften zo veel verä[c]hting voed’ stelt zelfs dat een vertaling niet met het origineel vergeleken mag worden en dat een vertaling eerst en vooral getoetst moet worden aan de criteria voor een goede Nederlandse tekst (no. 2, p. (57), (62)). De traditionele taalfilosofie die ten grondslag ligt aan deze prospectieve benadering van het vertalen blijft tot 1820 haar geldigheid behouden. Deze | |
[pagina 14]
| |
taalopvatting gaat ervan uit dat de woorden arbitrair en instrumenteel zijn, vervangbaar door andere, die eveneens de boodschap van de tekst kunnen overdragen. Wel erkent men dat het vaak de verwoording is, zeker de retorische versiering, die zorgt voor de zeggingskracht en de effectiviteit van een tekst. Deze kunst van het verwoorden is moeilijk te evenaren, zodat er in een vertaling dikwijls sprake zal zijn van een zeker ‘verlies’. J. Kinker suggereert dat de vertaler maar moet compenseren als een dergelijk verlies dreigt (no. 28, p. [3]).Ga naar eind20 De prospectieve benadering van het vertalen wordt versterkt door de verschillende manieren waarop het vertalen gedefinieerd wordt, namelijk als de al eerder genoemde interpretatio of vertolking en imitatio of navolging. Als interpres of vertolker stelt de vertaler zich immers vooral dienstbaar op ten opzichte van de Nederlandse lezers of toehoorders; verplichtingen tegenover het origineel zijn van ondergeschikt belang. Het imitatieve vertalen is ook principieel prospectief, omdat de vertaler het origineel gebruikt voor eigen doeleinden: het maken van een eigen Nederlandse tekst, meestal een dichtstuk. Bovendien maakt een combinatie van klassieke traditie en de erfenis van Nil Volentibus Arduum dat bij de imitatio de meest vrije benadering als de beste wordt gezien (zie no. 9). Vaak onderscheidt men verschillende trappen van navolging, waarbij de hoogste trap het verst van het origineel weggaat. Het streven van de imitatieve vertaler is nu om op die hoogste trap te geraken; de laagste trap, die vaak ‘vertaling’ genoemd wordt in de zin van translatio uit de trits ‘translatio-imitatio-aemulatio’, is alleen voor beginnende dichters bedoeld (zie no. 11).
De vertaalvoorschriften die bij de prospectieve oriëntatie van het vertalen horen zijn erop gericht dat de vertaling ‘werkt’. Bij een interpretatio betekent dit vooral dat de boodschap goed moet overkomen: de nadruk ligt hier dus op verstaanbaarheid. Bij een imitatio moet ook de verwoording van de vertaling een zekere charme en welluidendheid hebben, zodat naast verstaanbaarheid ook prettige leesbaarheid van belang wordt. Om verstaanbaarheid en leesbaarheid te verkrijgen moet een vertaler zorgen dat de vertaling aan alle grammaticale vereisten voldoet en bovendien met passende retorische versieringen getooid is. Uiteindelijk dient de vertaling onderworpen te worden aan een proces van emendatio, van schaven en polijsten. Het resultaat van het vertalen moet zó zijn dat het lijkt alsof de buitenlandse auteur oorspronkelijk in het Nederlands geschreven had.Ga naar eind21 Omdat de verstaanbaarheid en leesbaarheid zo'n hoge prioriteit hebben, verklaren vrijwel alle vertalers en vertaaltheoretici zich tegen het behoud van de originele verwoording in een vertaling. Allereerst moet, zeker als het om vertalen als interpretatio gaat, vermeden worden dat de boodschap niet goed overkomt. Het is juist om die inhoud over te brengen dat de vertaler de plicht heeft om een zo Nederlands mogelijke verwoording en vormgeving te kiezen (nos. 4, p. (xlii) en 6, p. (38)). Verder moet het Nederlandse publiek niet geplaagd worden met onleesbare produkten en die ontstaan juist wanneer men vasthoudt aan de woorden | |
[pagina 15]
| |
van het origineel. Immers, zo stelt men, iedere taal is verschillend in lexicon, grammatica, idioom en uitdrukkingsmogelijkheden (zie nos. 6, 7, 12, 13, 16, 19). Een vertaler is echter niet klaar als hij het origineel in goed lopend Nederlands heeft overgebracht. In de eerste plaats moet de tekst nog van fouten gezuiverd worden (no. 2, p. (56-57)). Bovendien dient de tekst aangepast te worden aan de Nederlandse situatie. Een origineel moet op de Nederlandse zeden toepasselijk gemaakt worden en een aan de Nederlandse omstandigheden aangepaste gedaante krijgen (no. 9, p. (165)). Zonodig moet ook de verwoording verbeterd worden. Het is een verdienste van de vertaler als hij het origineel nóg duidelijker (bij een interpretatio) of nóg fraaier (bij een imitatio) kan maken. Tenslotte moet de imitatieve vertaler ook proberen om ‘eigenvinding’ toe te voegen aan de vertaling om zodoende een ware ‘navolging’ te geven. Het adapterende vertalen is in de tweede helft van de achttiende eeuw en het begin van de negentiende eeuw zó gewoon, dat in vertaalvoorredes vaak melding gemaakt wordt van veranderingen zonder dat daar een nadere toelichting bij gegeven wordt, laat staan verontschuldigingen voor worden aangeboden. Wel vindt een aantal vertalers dat veranderingen ten opzichte van het origineel op een of ander wijze aangegeven dienen te worden: door er in de voorrede bij stil te staan, door aantekeningen of noten toe te voegen, of door markeringen in de tekst aan te brengen (no. 4, p. (xl-xlv). Hier blijkt nog eens dat er zeer hoge eisen aan de vertaler worden gesteld. Hij moet namelijk goed weten wát er veranderd dient te worden en niet zomaar iets verbeteren (no. 20, p. (176-77; 178-79)). De arrogantie van veel vertalers die ertoe leidt dat ze maar raak ‘verbeteren’ wekt dan ook de spotlust (zie nos. 3 en 17). De wijzigingen in een vertaling kunnen zowel de inhoud als de woorden betreffen. Wat de inhoud betreft zijn de belangrijkste zaken waar de vertaler op moet letten kwesties van religieuze en zedelijke aard (no. 27, p. (24)). Elementen die kwetsend zijn voor de zeden of religie moeten aangepast worden (no. 26, p. (xvi)). Ook moet een vertaler iets aanvangen met typisch buitenlandse eigenaardigheden. Die kunnen geschrapt worden, door een Nederlands equivalent vervangen of soms ook vertaald worden (zie no. 26). Veranderingen in de verwoording kunnen zowel linguïstisch-stilistische aspecten betreffen als meer poëticale kwesties. Bij een interpretatio) kan het gaan om verduidelijkingen of verlevendiging door middel van toegevoegde voorbeelden. In het algemeen dient een vertaler gebrekkige formuleringen te corrigeren (no. 20, p. (169)). Daarnaast moeten vertalers erop letten dat zij zich in hun vertaling houden aan de Nederlandse stijleisen. De Nederlandse taal en stijl worden voorgesteld als ‘zacht’, ‘zoetvloeiend’, ‘elegant’ en ‘gematigd’. De Franse originelen hoeven maar af en toe op linguïstisch-stilistische punten te worden bijgesteld, vindt men, maar het Nederlands verschilt in stijl nogal van het Duits en vooral van het Engels, zodat daar aanpassingen nodig zijn. De Engelse ‘stoutheid’ en het gebrek aan matiging in Engelse teksten dienen vooral te worden aangepast (zie no. 4). Adaptaties in vertalingen uit de klassieken worden vaak beschouwd als een gevolg van tekortko- | |
[pagina 16]
| |
mingen van het Nederlands en niet zozeer als een vrije keuze van de vertaler (no. 18, p. (vi-vii)). De veranderingen op grond van poëticale verschillen betreffen ook weer vooral de Duitse en Engelse dichtkunst. Aan de Franse originelen valt hier en daar wel iets te verfraaien, maar om echte correcties gaat het niet. Engelse toneelstukken, die zo fundamenteel afwijken van de frans-classicistische regels, dienen echter grondig te worden aangepast. Loots' benadering van W. Richardsons toneelstuk is dan ook enigszins ongebruikelijk (zie no. 16). De meest gangbare methode is om de Franse, aangepaste versies van de Engelse stukken te vertalen in plaats van het Engelse origineel als uitgangspunt te nemen. Ook Shakespeare wordt meestal via het Frans vertaald, voornamelijk via de versies van J.F. Ducis. Pas na 1800 groeit het verzet hiertegen. Maar zelfs iemand als Kinker, die Shakespeares afwijkende toneelstukken juist om die reden lijkt te waarderen en ze als tegenwicht voor het frans-classicistische toneel beschouwt, voelt de noodzaak om All's Well That Ends Well te verbeteren door gedeeltes ervan te herschikken (zie no. 28). Een ander poëticaal struikelblok is de versvorm van het origineel. Omdat de versvorm van oudsher eigenlijk als laatste toevoeging aan de tekst wordt gezien, kan hij in principe weggelaten worden zonder dat het essentiële van het origineel daarmee verloren gaat. Daar staat tegenover dat juist in de verzen vaak de zeggingskracht van een tekst schuilt. Bij een interpretatio geeft men er desalniettemin de voorkeur aan om de versvorm te laten vallen. Tegenover het ‘verlies voor de ooren’ staat dan namelijk een ‘winst voor het verstand’, aangezien in de ‘ongebonden rede’ de inhoud en eigen stijl van het origineel juist goed bewaard kunnen worden (no. 4, p. (xxxvi)). Hoewel in een vertaling in versvorm door de ‘tyranny van het rym’ (no. 4, p. (xxxvi)) de inhoud en stijl van het origineel geweld aangedaan moeten worden, neemt men dit voor een imitatio echter voor lief, aangezien daarbij de welluidendheid van de vertaling, ja, de overzetting als Nederlands dichtstuk, centraal staat. In dat geval kiest men meestal voor een vertaling in de in Nederland in zwang zijnde dichtmaat: de alexandrijn. Veel reflectie is er tot de tachtiger jaren van de achttiende eeuw niet over en ik leid daaruit af dat deze aanpassing een vanzelfsprekende zaak is geweest. Een laatste aanpassingskwestie, die vaak zowel de inhoud als de verwoording raakt, is die van de zogenaamde stilistische laagheden, die moeten worden aangepast volgens de decorum-eisen. Met name bij het vertalen van de klassieken, gegeven hun duidelijk andere zeden en gewoonten, moet een vertaler op dit punt belangrijke beslissingen nemen. De meesten zijn vóór aanpassing.
Het adapterende vertalen is dus zowel voor de imitatio als de interpretatio de meest gangbare benadering, eigenlijk tot 1820. Toch ontstaat er naast deze benadering een tweede. Vanaf de tachtiger jaren van de achttiende eeuw groeit het verzet tegen het adapterende vertalen en aan Lublink d.j. komt de eer toe dat hij als eerste, daarbij zwaar leunend op buitenlandse inzichten, goed beargumenteerd protest aantekent tegen de sterke nadruk op leesbaarheid en het aanpassen (zie no. | |
[pagina 17]
| |
12). Lublink is bepaald niet tegen het corrigeren van ‘fouten’ in het origineel, zeker niet als het om zedekundige kwesties gaat, maar hij kant zich tegen overdrijving van dit op zich waardevolle principe. Lublink vindt ook dat vertalers te snel aanpassingen maken vanwege taalverschillen. Men zou, aldus Lublink, vaker moeten proberen om bepaalde buitenlandse taaleigenaardigheden in het Nederlands te introduceren en het maken van neologismen vaker toe moeten staan (zie ook no. 10). Uiteindelijk is het Lublink te doen om het behoud van het karakteristieke van het origineel. Hierop legt hij in zijn definitie van het vertalen dan ook de nadruk (no. 12, p. (155)). Dit streven om het karakteristieke van het origineel te behouden, heeft zowel voor het vertalen als interpretatio als voor de imitatio consequenties. Voor de interpretatio, waar tekst no. 12 vooral over gaat, betekent het dat men zich niet langer tevreden zou moeten stellen met het overbrengen van de inhoud, de boodschap, maar meer aandacht zou moeten hebben voor de woorden van het origineel als dragers van dat typische karakter van de tekst. Voor de imitatio betekent het dat er interesse ontstaat voor de introductie van juist de karakteristieke elementen in de originelen en voor het experimenteren in vertalingen met voor het Nederlands vreemde stijlelementen, zoals andere versvormen. In beide gevallen blijft echter vooropstaan dat de vertalingen uiteindelijk nuttig moeten zijn voor de Nederlandse taal, literatuur en cultuur en geschikt voor de Nederlandse lezer. Vormen van trouw die binnen deze kijk op het vertalen worden voorgesteld hebben dus nog weinig te maken met geloof in een getrouwe weergave als doel op zichzelf. Dat men voor het behoud van het karakteristieke van het origineel meer en meer ook het behoud van de woorden van het origineel van belang gaat vinden, heeft te maken met een verschuiving in het denken over stijl. In de traditionele retorische tekstbenadering is de stijl vooral de door de retorica beregelde verbale presentatie van de inhoud. Er zijn vaste regels voor de te hanteren stijl, die vooral bepaald worden door het onderwerp van de tekst en de tekstsoort. Stijl is op deze manier een aankleding van het materiaal, een habitus, een ‘gewaad’. Daarnaast kan stijl gezien worden als het resultaat van de persoonlijke keuzes die een auteur maakt uit de verschillende mogelijkheden voor de verwoording van de inhoud. Deze persoonlijke stijl is kenmerkend voor alle werken van een bepaalde auteur en vormt als het ware de fysionomie, de gelaatstrekken van die auteur (no. 13, p. (xxi)). Beide visies op stijl hebben de eeuwen door naast elkaar bestaan, maar in de achttiende eeuw lijkt, althans in Nederland, het accent op stijl als ‘gewaad’ gelegen te hebben. In de tachtiger jaren verschuift nu de aandacht bij een belangrijke groep vertalers en vertaaltheoretici naar de stijl als de ‘tronie’ van een auteur. Als men de stijl van een tekst vooral op deze wijze bekijkt, gaat er veel verloren wanneer men niet zoveel mogelijk vasthoudt aan de verbale aspecten van het origineel. Het streven om de stijl van het origineel te behouden verdringt aanvankelijk de eisen van leesbaarheid en correctie of aanpassing zeker niet geheel. Toch begint men in de tachtiger jaren de leesbaarheid minder zwaar te laten wegen om toch iets van de karakteristieke stijl van het origineel te bewaren (zie nos. 12 en 13). En na 1800 komt het op zijn minst tot het zoeken van een | |
[pagina 18]
| |
‘gulden middenweg’ tussen behoud van het karakteristieke en de leesbaarheid (zie no. 27). En sommigen gaan nog verder en nemen een zekere graad van onleesbaarheid voor lief, bijvoorbeeld G. Dorn Seiffen (zie no. 24). Er zijn ook in toenemende mate bezwaren te beluisteren tegen het adapteren. Is Lublink nog voorzichtig (zie no. 12), na 1800 hoort men vooral in verband met het vertalen van de klassieken dat men zoveel mogelijk het oorspronkelijke moet laten zoals het is. Ook auteurs die een zekere ‘klassieke’ uitstraling hebben, zoals Klopstock, Ossian en na 1800 ook Shakespeare, worden - soms ook al voor 1800 - op een vergelijkbare manier tegemoet getreden (zie nos. 10 en 14). Tegelijkertijd mag niet vergeten worden dat ook na 1800 iemand als A.L. Barbaz zich als fel voorstander van de prettig leesbare vertaling opstelt (zie no. 19). Dat er verandering in de lucht zit, is ook te merken aan de reflectie over de wijze waarop een vertaler dient om te springen met de versvorm van het origineel. In het laatste kwart van de achttiende eeuw ontspint zich een discussie over het belang van de versvorm in de poëzie. Daardoor komt ook het vanzelfsprekende vertalen in ‘Nederlandse’ verzen ter discussie te staan. C. Groeneveld en P.L. van de Kasteele bijvoorbeeld beschouwen verzen als ‘het wezen der poëzij’ (zie nos. 10 en 14, p. (xxv)). Een vertaler die een auteur wil introduceren, moet volgens hen dan ook proberen om de originele versvorm te handhaven, ook al gaat dat ten koste van het behoud van inhoud en stijl. Deze nieuwe kijk op de versvorm komt verder vooral naar voren in relatie tot het vertalen van de klassieken. Belangrijke vertalers van klassieken die vinden dat de versvorm van het origineel gehandhaafd moet worden, zijn P.H.A.J. Strick van & tot Linschoten (zie no. 23) en Dorn Seiffen (zie no. 24). Hun standpunt krijgt nadere onderbouwing in de (in deze bloemlezing niet opgenomen) verhandeling van J. Konijnenburg over het vertalen van de klassieken.Ga naar eind22 Tegenover zich vinden deze vernieuwers een grote groep literatoren, waaronder de gezaghebbende Bilderdijk, die om verschillende redenen het vertalen in andere dan ‘Nederlandse’ verzen afkeuren. Een aantal van hen beschouwt het vertalen als imitatio, zoals Bilderdijk, J. van 's Gravenweert en M. Siegenbeek (zie no. 21), en voor hen weegt dus zwaar of de vertaling voldoet als geslaagd Nederlands dichtwerk. Bilderdijk haalt in de aankondiging van zijn Ossian-vertaling (zie no. 15) bijvoorbeeld fel uit naar Van de Kasteele, omdat die in zijn Ossian-vertaling (zie no. 14) voor handhaving van de originele versmaat gekozen heeft, die hij strijdig acht met de aard van de Nederlandse taal. Om dezelfde redenen worden de overzettingen van Dorn Seiffen en Strick van & tot Linschoten ondichterlijk gevonden. Van Kampen (zie no. 27) vindt dat in het ideale geval de klassieke teksten inderdaad met handhaving van de originele, onberijmde, versvorm zouden moeten worden aangeboden, maar dan zou eerst een prosodie van het Nederlands moeten worden uitgewerkt. Van Kampen betwijfelt echter of het ideaal ooit haalbaar is, omdat het Nederlandse publiek een sterke voorkeur lijkt te hebben voor berijmde verzen. Gegeven de situatie stelt hij voor om in voor het Nederlands gebruikelijke verzen te vertalen als het gaat om imitatio, en in proza bij een interpretatio. Van Kampen lijkt | |
[pagina 19]
| |
hiermee de meest gangbare opvatting te verwoorden, die ook bij F.E. Turr te beluisteren valt (zie no. 25). Met de verschuiving in de benadering van het vertalen, komt het ook tot nieuwe definities. Wat voor termen men er ook voor gebruikte (vertaling, navolging, overzetting, overbrenging etc.), het vertalen werd traditioneel vooral óf als interpretatio) óf als imitatio gedefinieerd. Het relevante verschil tussen deze twee soorten vertalen is een verschil in functie, in doelstelling van de vertaler. In het eerste geval gaat het erom de boodschap van het origineel aan het Nederlandse publiek over te brengen, in het tweede geval om het maken van een goed Nederlands dichtwerk. Wanneer nu in de interpretatio ook het overbrengen van de woorden van belang gaat worden en binnen de imitatio ook meer en meer gelet gaat worden op behoud van zoveel mogelijk elementen van het origineel, ontstaat er een nieuwe dichotomie, zoals wij die nu eigenlijk nog steeds kennen: die van de ‘vrije’ (naar de geest) en de ‘letterlijke’ (naar de woorden) vertalingen. Van Kampen stelt voor om de eerste soort ‘navolging’ te noemen en de tweede ‘vertaling’ (no. 27; zie ook no. 24). Wanneer een overzetting nu als ‘navolging’ of ‘vertaling’ wordt gedefinieerd, is niet langer de functie van de vertaling, maar de relatie tussen de vertaling en het origineel, bepalend.
Het groeiende belang dat men hecht aan trouw aan de woorden van het origineel is niet het enige dat de traditionele visie op het vertalen aan het schuiven brengt. Een tweede verandering wordt veroorzaakt door de afnemende populariteit van de imitatio als creatieve techniek. In literatuurbeschouwingen gaat men voorzichtig meer waarde hechten aan het dichterlijke talent en de eigen inspiratie, terwijl oefening, navolging van modellen en (retorische) regels niet langer als noodzakelijk of zelfs als belemmerend gezien worden bij de schepping van een dichtwerk. Deze verandering in het poëticale denken voltrekt zich in Nederland schoorvoetend. Deze verschuiving heeft twee heel verschillende consequenties voor de definitie van het vertalen. Ten eerste kan het tot gevolg hebben dat het vertalen gezien wordt als iets dat wezenlijk anders is dan het maken van origineel werk. Het wordt dan een soort bemiddeling tussen originele tekst en de Nederlandse lezer, eigenlijk de interpretatio of vertolking met de nieuwe, hierboven beschreven invulling. Ten tweede kan men vasthouden aan de overeenkomst tussen het maken van origineel werk en een vertaling, zoals dat in de imitatio-traditie gebeurde, en dan wordt het vertalen ook gezien als een vorm van individuele expressie, als een creatio of schepping. Bilderdijk lijkt het vertalen op deze manier gelijk te stellen aan het maken van origineel werk in de voorrede bij zijn Pope-vertaling (zie no. 22). Het gaat hier echter om een uitzondering. Ook Bilderdijk zelf spreekt meestal over vertalen op de traditionele manier, waarbij voor hem het ideaal nog altijd in de hoogste trap van imitatio ligt, compleet met aanpassingen, correcties, verfraaiingen en toevoegingen. Wat vertaaltechniek betreft maakt het uiteindelijk niet zó veel uit. Immers, zowel bij een ‘ware navolging’ als bij een ‘creatio’ kiest de dichter uit het origineel wat hij wil gebruiken en maakt er iets eigens van. Het verschil zit in de poëticale uitgangspunten. | |
[pagina 20]
| |
Drie benaderingen van het vertalen zijn er dus te signaleren in de Nederlandse vertaalreflectie tussen 1760 en 1820. De traditionele benadering, met een imitatio-en een interpretatio-variant is gedurende de gehele periode de belangrijkste. De imitatio-variant wordt in deze bloemlezing vertegenwoordigd door teksten nos. 1, 2, 9, 11, 15, 16, 18, 19, 20. Teksten nos. 6, 7 en 26 vertegenwoordigen de interpretatio-variant. De tweede benadering, waarin een groeiende aandacht is voor het karakteristieke van het origineel en waar de dichotomie tussen de (vrije) navolging en de (getrouwe) vertaling vorm begint te krijgen, zij het heel voorzichtig en soms hand in hand met de traditionele imitatio/interpretatio-tegenstelling, is terug te vinden in teksten nos. 4, 10, 12, 13, 14, 16, 21, 23, 24, 25, 27, 28. De derde benadering, die eigenlijk die naam nog niet verdient, valt te herkennen in tekst no. 22.
Aan het eind van de periode 1760-1820 lijkt de Nederlandse vertaalreflectie zich langzamerhand los te maken van de retorische traditie, zonder dat overigens de cruciale stap naar een nieuwe taalopvatting gezet wordt. De woorden en de inhoud blijven als te scheiden eenheden gezien worden, al wordt aan de woorden een meer dan louter instrumenteel belang toegekend. De inhoud blijft men zonder problemen kenbaar vinden. De enige die hier een vraagteken bij plaatst is de anonieme vertaler van het werk van Frederik II (zie no. 13). | |
In Nederduitsch gewaadDat het adapterende vertalen dominant blijft en de taalopvatting die woorden en inhoud scheidt zijn geldigheid behoudt tot 1820 wordt ook duidelijk uit het veelvuldige gebruik van de zogenaamde habitus-metafoor; het blijft de meest gebruikte metafoor in de periode 1760-1820. Vertalen is eigenlijk: een Nederlands kleed aantrekken. Lulofs verwoordt dit in zijn voorrede bij de vertaling van Voss' Luise als volgt: Mijns bedunkens toch moet het rozenwangig [...] Meisje, in een geheel Nederduitsch gewaad, er voor onze Landgenooten altijd bevalliger uitzien, dan wanneer zij, ja, wel over het geheel genomen, op haar Hollandsch was uitgedost, maar echter hier en daar nog eenige strikjes en lintjes deed flodderen, die eenen vreemden, uitheemschen tooi verrieden (no. 26, p. (xiv-xv)). * * *
Bij de weergave van de teksten zijn spelling, interpunctie en typografie zoveel mogelijk overgenomen; alleen zijn de titelbeschrijvingen, behalve in de spelling, gestandaardiseerd en zijn geheel in cursief gestelde teksten ‘recht’ gezet. Ook heb | |
[pagina 21]
| |
ik bij citaten de ‘"’ niet steeds herhaald, zoals dat in de bronnen vaak wel gebeurt, maar ze op de tegenwoordig gebruikelijke wijze alleen geplaatst bij de opening en het slot van een citaat. De originele paginering van de brontekst is steeds tussen ‘( )’ aangegeven; als in de bron paginering ontbreekt, tussen ‘[ ]’. Weggelaten tekst is aangegeven door ‘[...]’. Alle verdere tekst tussen ‘[ ]’ is van de hand van de bewerker; dit kan een verbetering zijn van een drukfout, een korte samenvatting van het weggelatene, etc. Auteurs-voetnoten werden voorzien van een letter en onderaan de pagina afgedrukt. Noten van de bewerker zijn, doorgenummerd met Arabische cijfers, achterin geplaatst. Deze noten gaan in op verwijzingen in de teksten (voor zover te achterhalen), geven commentaar, verwijzen naar verdere literatuur, geven vertalingen van citaten en woordverklaringen. Ik dank hierbij dr. J.J. Kloek en drs. J. Wisse voor hun hulp bij deze annotatie. |
|