Gedichten. Deel 2. Commentaar
(2000)–Gerrit Achterberg–
[pagina 480]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41 Ode aan den Haag41.1 VoorgeschiedenisVan oktober 1952 tot maart 1953 verbleef Achterberg samen met zijn vrouw in Den Haag, waar zij afwisselend bij Bert Bakker en Daisy Wolthers logeerden. In verband met toenemende spanningen en het daarmee gepaard gaande alcoholgebruik onderging Achterberg gedurende twee maanden een refusalkuur in de psychiatrische inrichting Rosenburg te Loosduinen. Hierover zou Cathrien Achterberg zich later herinneren: ‘Overdag was hij vrij en terwijl we samen bijna een half jaar door Den Haag zwierven, was hij heel geïnspireerd en ontstond ondermeer de Ode aan Den Haag.’Ga naar voetnoot1 Deze summiere biografische achtergrond is de enige informatie die over het ontstaan van Ode aan den Haag bekend is. Sporen van het verblijf zijn terug te vinden in de verwijzingen in de bundel zelf, onder meer in de titels van de gedichten: [913] ‘Noordeinde’, [918] ‘htm’, [921] ‘Du vieux Doelen’, [922] ‘Innemée’ [923] ‘Zieken’, [925] ‘Schuddegeest’ en [927] ‘Passage’.Ga naar voetnoot2 Exacte gegevens over de ontstaansgeschiedenis van de afzonderlijke gedichten zijn daar verder niet uit af te leiden. Uit het overgeleverde materiaal van de gedichten blijkt dat de reeks in verschillende stadia tot stand is gekomen, zoals in de hiernavolgende paragrafen zal worden beschreven. De precieze datering van deze stadia is niet bekend. Na terugkeer uit Den Haag heeft Achterberg waarschijnlijk nog de laatste hand aan de bundel gelegd. Eind mei/begin juni was de bundel klaar en werd met de voorbereidingen voor publicatie begonnen. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.2 Stadium I: kladhandschriften, zeven gedichtenHet eerste stadium van de reeks ‘Ode aan den Haag’ bestaat uit een verzameling van zeven gedichten, in potlood geschreven op negen gelinieerde blaadjes uit een notitieboekje. Twee gedichten zijn dus op twee blaadjes genoteerd: [914] ‘De ogen glanzen en de wangen gloeien’ en [917] ‘Soms, in een etalage, komt gij voor,’.Ga naar voetnoot3 Deze gedichten hebben als enige een | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 481]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() [913]
![]() [914] blad 1
![]() [914] blad 2
![]() [915]
![]() [916]
![]() [917] blad 1
![]() [917] blad 2
![]() [918]
![]() [919]
Ode aan den Haag, stadium i (collectie nlmd) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 482]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
titel (gehad) - respectievelijk ‘Gading’ en ‘Hiermaals’ (deze titel werd naderhand doorgehaald) -, de overige gedichten zijn ongetiteld. Ook de reekstitel ontbreekt nog in dit stadium.Ga naar voetnoot4 De oorspronkelijke volgorde van de (ongenummerde) blaadjes is niet bekend. In het volgende overzicht van de samenstelling wordt de latere samenstelling van de reeks aangehouden:
Waarschijnlijk heeft Achterberg op verschillende tijdstippen aan de gedichten gewerkt: op de blaadjes zijn, globaal gezegd, drie ‘handen’ te onderscheiden. Uit de overeenkomsten in ductus kan worden afgeleid dat hij met meer dan één gedicht tegelijk bezig is geweest, wat ondersteund wordt door het feit dat onderaan het tweede blad van [914] ‘De ogen glanzen en de wangen gloeien’ de beginregel van [915] ‘De diepten van de warenhuizen in’ staat.Ga naar voetnoot5 Aangezien de oorspronkelijke volgorde van de gedichten onbekend is, valt de chronologie van de verschillende lagen niet te reconstrueren. Op grond van de onregelmatige ductus van één schrijflaag kan worden vermoed dat Achterberg de blaadjes op zijn tochten door Den Haag bij zich droeg en er zo af en toe wat op noteerde. Vergelijk in dit verband ook de losse notitie die onderaan en omgekeerd op het tweede manuscript van [917] ‘Soms, in een etalage, komt gij voor,’ is geschreven.Ga naar voetnoot6 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.3 Stadium II: netmanuscripten, twee nieuwe gedichtenVan de zeven gedichten uit het eerste stadium heeft Achterberg vervolgens een netafschrift vervaardigd, geschreven met zwarte inkt op ongelinieerde bladen. Gezien de verschillen tussen de eerste versie van de gedichten in dit stadium en de laatste versie van de manuscripten uit stadium i, is het niet uitgesloten dat er een niet bewaard gebleven tus- | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 483]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
senstadium heeft bestaan.Ga naar voetnoot7 In stadium ii zijn bovendien twee gedichten overgeleverd, waarvan geen vroeger manuscript bestaat: het in eerste instantie nog onvolledige gedicht [920] ‘De kelder van de morgen ingedaald,’Ga naar voetnoot8 en [921] ‘De blikken van voorbijgangers braveren’. De reeks bestaat in dit stadium dus uit negen gedichten.Ga naar voetnoot9 De eerste versies (in zwarte inkt) van de gedichten zijn ongetiteld, met uitzondering van [919] ‘Kerstmis’. In een latere fase heeft Achterberg met potlood een groot aantal titels op de bladen genoteerd. Zeer waarschijnlijk is dit min of meer tegelijkertijd gebeurd, want de titels vertonen onderling een zekere inhoudelijke samenhang. Het ligt voor de hand dat Achterberg een aantal ‘rondes’ door de manuscripten heeft gemaakt, waarbij hij verschillende soorten titels probeerde: soortnamen, persoonsnamen, locaties, abstracte termen en Franse en/of Engelse woorden. De verhouding tussen de verschillende soorten titels is echter niet eenduidig te reconstrueren, laat staan dat er een precieze fasering van de vele titelvarianten te geven zou zijn.Ga naar voetnoot10 Bovendien is het niet uitgesloten dat sommige titels in samenhang met die van de gedichten uit stadium iii (zie § 41.4) zijn ontstaan. Zie voor een overzicht van de titels uit de stadia i-iii het schema op p. 486. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.4 Stadium III: kladhandschriften, zes nieuwe gedichtenOp een gegeven moment is de uit negen gedichten bestaande reeks uit stadium ii met zes nieuwe gedichten uitgebreid. Deze gedichten werden geschreven op gelinieerde blaadjes uit een notitieboekje, van een iets groter formaat dan de soortgelijke blaadjes uit stadium i. De gedichten zijn:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 484]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() [922]
![]() [923]
![]() [924]
![]() [925]
![]() [926]
![]() [927]
Ode aan den Haag, stadium iii (collectie nlmd) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 485]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Van drie gedichten - [923] ‘Zieken’, [925] ‘Schuddegeest’ en [926] ‘Leica’ - is de eerste aanzet in dezelfde zwarte inkt geschreven als de eerste versie van de netmanuscripten uit stadium ii. Dit zou er op kunnen wijzen dat deze gedichten vlak ná het tweede stadium zijn ontstaan. Later heeft Achterberg de gedichten met potlood uitgebreid en voltooid. De andere gedichten werden geheel met potlood geschreven. Er zijn geen duidelijke overeenkomsten en/of verschillen in ductus op grond waarvan nadere uitspraken over de chronologie kunnen worden gedaan.Ga naar voetnoot11 Mogelijk zijn de in potlood genoteerde titels in samenhang met de titel-varianten uit stadium ii aangebracht (zie het overzicht op p. 486). | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.5 Het typoscript van Ode aan Den HaagVan de uit vijftien gedichten bestaande reeks heeft Achterberg vervolgens een typoscript vervaardigd. Van dit typoscript is alleen een doorslag bewaard gebleven, die zich bevindt in de collectie Achterberg. De doorslag bestaat uit 16 ongenummerde bladen: een titelblad (‘ode aan den haag’) en de bladen met de gedichten. In de tekst van de gedichten zijn enkele correcties aangebracht.Ga naar voetnoot12 Het originele typoscript heeft waarschijnlijk gediend als kopij voor de publicatie van ‘Ode aan den Haag’ in Maatstaf. Dit kan tenminste worden afgeleid uit wat Cathrien Achterberg aan Bert Bakker schreef toen zij de bundel namens haar man stuurde: ‘Gerrit vraagt of je even na wil zien of dr Jekyll en Innemée goed gespeld zijn. En is het les Vieux doeles of doelen? Vind je de volgorde zoo goed?’Ga naar voetnoot13 De titel van [921] ‘Les vieux doelen’ - zoals die in de doorslag voorkomt - zal door Bakker in het typoscript zijn gewijzigd, want in Maatstaf luidt de titel ‘Du vieux Doelen’.Ga naar voetnoot14 Of er nog veranderingen in de volgorde van de gedichten zijn aangebracht, is niet bekend. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.6 Publicatie in MaatstafOp 4 juni 1953 schreef Bakker aan Achterberg: ‘Ik moet de Ode met je bespreken; die heb ik nl. voor het Septembernummer, een speciaal Haags nummer, bestemd. Op grond van deze cyclus heeft Bordewijk voor dit nummer een bijdrage toegezegd. Maar wij praten er binnenkort samen uitvoerig over.’ De bespreking heeft op 20 juni 1953 plaatsgevonden. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 486]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 487]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Twee dagen voorafgaand aan zijn bezoek schreef Bakker aan Achterberg: ‘En ik hoop, dat ik Ode mee terug mag nemen. Die is al enige tijd geleden voor het September-nummer aangekondigd.’ Wellicht wilde hij Achterberg hiermee enigszins onder druk zetten, want de eerste aankondiging van de reeks werd pas op het omslag van de augustus-aflevering van Maatstaf afgedrukt: ‘Vermoedelijke inhoud van de volgende aflevering [...] Gerrit Achterberg Ode aan Den Haag (een cyclus van 15 gedichten)’. Vervolgens verscheen ‘Ode aan den Haag’ inderdaad in de september-aflevering, een aan Den Haag gewijd nummer onder de titel ‘In het teken van de ooievaar’.Ga naar voetnoot17 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.7 De eerste druk van Ode aan Den HaagOp het omslag van de november-aflevering van Maatstaf werd aangekondigd dat de eerste zeven nummers van de reeks Maatstafdeeltjes op 15 november 1953 zouden verschijnen. Over de productie van de bundel zijn geen gegevens overgeleverd. Het staat vast dat voor de tekst van de gedichten - evenals bij Ballade van de gasfitter het geval was (zie § 40.9) - het zetsel van de Maatstaf-publicatie is gebruikt, waarbij de sprekende kopregels werden verwijderd en de paginering en de titels opnieuw werden gezet. Het voor- en nawerk van de bundel is vanzelfsprekend ook van nieuw zetsel gemaakt. Of Achterberg nog drukproeven van de bundel heeft ontvangen, is niet bekend. In het Nieuwsblad voor de boekhandel van 26 november 1953 staat de bundel als volgt vermeld: ‘Achterberg, Gerrit[:] Ode aan Den Haag. 's-Gravenhage, D.A. Daamen. 185 × 115. 21 blz. [Maatstafdeeltjes; no 3] fl. 2.25’. De samenstelling is als volgt:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 488]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
De tekst is gezet uit de Garamond. De uitvoering van de bundel is conform de ‘huisstijl’ van de reeks Maatstafdeeltjes (naar het ontwerp van Henk Krijger).Ga naar voetnoot18 De oplage van de bundel zal duizend exemplaren hebben bedragen (zie hiervóór, § 40.10). | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.8 De ontvangst van de bundel41.8.1 Verkoop en honorariumHet honorarium voor Ode aan den Haag was, evenals voor Ballade van de gasfitter, gesteld op 15% per exemplaar (zonder aftrek van omzetbelasting), waarvan Achterberg een voorschot van f 50, - ontving. In 1953 werden er 283 exemplaren van de bundel verkocht, in de periode 1954-1956 nog eens 135 exemplaren. In 1957 werd de prijs van de bundel verlaagd van f 2,25 naar f 0,90. Latere gegevens zijn niet overgeleverd. Ode aan den Haag werd in 1955 integraal opgenomen in de bloemlezing Voorbij de laatste stad (zie § 46) en in 1961 herdrukt in de door Querido uitgegeven verzamelbundel Cryptogamen 4 (zie § 49). | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
41.8.2 Recensies
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 489]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|