Onze Taal. Jaargang 35
(1966)– [tijdschrift] Onze Taal–
[pagina 25]
| |
[Nummer 7/8] | |
Taalvermenging in West-EuropaOnder deze titel hield Prof. R.W. Zandvoort 13 april j.l. op het 29ste Nederlands Filologencongres te Amsterdam een rede over de Engelse infiltratie in de talen van West-Europa. Met zijn toestemmng drukken wij hier het gedeelte af dat op Nederland slaat.
Tot de landen waar de infiltratie van het Engels het sterkst is behoort in de eerste plaats Nederland. Op bijna alle gebieden van de samenleving gebruikt de Nederlander van nu, om zich voor andere Nederlanders verstaanbaar (soms moet men misschien eerder zeggen: onverstaanbaar) te maken, een groot aantal Engelse woorden en woordgroepen, die hij in zijn Nederlandse zinnen invlecht, of soms ook buiten zinsverband gebruikt. Slechts zelden spreekt hij in geheel-Engelse zinnen, als men afziet van uitroepen als Sorry!, All right!, en O.K. (Een aardig voorbeeld hiervan vond ik in de door Nescio (J.H.F. Grönloh) in 1919 geschreven, in 1961 opnieuw uitgegeven vertelling Mene Tekel: ‘Toen zei Sam: “O, really”. Hij sprak graag een woordje in een vreemde taal, zoals dat ons Hollanders, die wat geleerd hebben, veel eigen is,...’) Good luck! (en misschien een enkele ander uitroep) zou men hier nog aan kunnen toevoegen. Met wait and see, do-it-yourself, en catch as catch can, zijn we dicht bij het gewone zinspatroon. Engelse zinnen met een onderwerp en een vervoegd werkwoord komen, zover mij bekend, alleen als citaten voor. Voorbeelden zijn Every cloud has a silver lining, in een roman van 1955, All the world loves a lover, in een radioreportage van 1959, What's in a name?, in een weekblad van 1959, We were not amused, in een ditto van 1960. Een tamelijk veel voorkomend citaat is ook The rest is silence. All rights reserved, met twee kernen, achterop een boek van 1953, komt hier, wat constructie betreft, tamelijk dicht bij, evenals business as usual, en safety first; in still going strong hebben we nog maar één kern. De tot dusver genoemde voorbeelden worden onafhankelijk van verder zinsverband gebruikt. De nog te noemen woorden en woordgroepen komen alleen voor als onderdelen van Nederlandse zinnen. In de eerste plaats bijwoordelijke uitdrukkingen als last (but) not least, at first sight, in no time, after all; vervolgens groepen als full-time job, gentleman's agreement, man on the spot, pin-up girl, the time of her life, ups and downs, the benefit of the doubt, angry young men, Official Ford Dealer, Dutch Swing College Band, public relations (soms gevolgd door officer), man in the street, big game hunting. Dan komen de tweeledige samenstellingen als shopping centre, airstrip, air-conditioned, best seller, call girl, Key Dealer, showroom, baby doll, cocktail-shaker, self-supporting, welfare state, show-business, en dozijnen anderen; en tenslotte de honderden enkelvoudige woorden die men telkens en overal ontmoet. De overgrote meerderheid van deze woorden zijn zelfstandige naamwoorden, die zich in het meervoud als Engelse woorden blijven gedragen: flat/flats (vgl. Ned. lat/latten), short/shorts (vgl. Ned. schort/schorten), drink/drinks (vgl. Ned. drank/dranken) en zelfs coach/coaches (vgl. Ned. koets/koetsen), race/races (vgl. Ned. pees/pezen)Ga naar voetnoot1). Van de bijvoeglijke naamwoorden worden niet veel meer dan een dozijn vrij, d.w.z. in verbinding met Nederlandse zelfstandige naamwoorden of voornaamwoorden gebruikt: fair en unfair, crazy en tipsy, fit, happy, ladylike, safe. Minder algemeen zijn dry en sweet (gezegd van wijnen), smart, well-to-do, sophisticated, sexy. Bij de meeste wordt deze vrijheid ingeperkt doordat ze alleen predikatief voorkomen: ik voelde me happy, maar niet: een happy bruidspaar. Een uitzondering vormen fair | |
[pagina 26]
| |
en unfair: een (un)faire behandeling, en het onveranderlijke plenty, dat hoeveelheid, geen hoedanigheid uitdrukt: plenty huiswerk. De overige in Nederland gebruikte Engelse bijvoeglijke naamwoorden zijn aan bepaalde Engelse zelfstandige naamwoorden gebonden: blue jeans, comic strips, dead heat, full speed, high society, hot jazz, industrial design, long drink en soft drink, mental training, personal touch, private enterprise, public relations; m.a.w. niet het bijvoeglijke naamwoord als zodanig is overgenomen, maar de groep waarvan het deel uitmaakt. Bij de werkwoorden ontmoeten we een ander verschijnsel: ze worden aan het Nederlandse vervoegingspatroon aangepast. Tot de meest gebruikte behoren cancellen, checken, dimmen, fixen, mixen, overlappen, plannen, relaxen, settelen, showen, slippen, starten, timen, en het in Nederland ontstane liften. Eigenlijk geven we een onvolledig beeld van wat er gebeurt, als we alleen de infinitief vermelden; andere vormen waarin deze woorden voorkomen zijn: desnoods cancel je de hele boel; rijden met gedimde lichten; mensen van alle afdelingen door elkaar gemixt; de schootsvelden overlappen elkaar; de auto slipte; u stopt en start veel meer dan u denkt. Werkwoordsvormen op -ing worden in de regel onveranderd overgenomen: doping, dumping, joy-riding, marketing, planning, sight-seeing, wishful thinking, met, als vermoedelijk enig tegenwoordig deelwoord, self-supporting. Eén keer noteerde ik een Engelse infinitief (uit een weekblad van 1956): ‘Misschien hebben de Fransen, in nog hoger mate dan de Engelsen, het vermogen to muddle through.’ Men zou dus kunnen zeggen dat van de Engelse woorden in Nederland de zelfstandige naamwoorden afstand weten te bewaren, evenals de meeste bijvoeglijke naamwoorden, en dat alleen de werkwoorden zich vrijelijk met de inheemse taalbestanddelen vermengen. Bij nauwkeuriger toezien blijken echter ook de zelfstandige naamwoorden en de niet-vrije bijvoeglijke naamwoorden zich niet geheel aan ‘fraternization’ te kunnen onttrekken. Al passen ze zich dan niet aan bij het Nederlandse buigingssysteem, aan de invloed van de Nederlandse uitspraakgewoonten kunnen ze niet altijd weerstand bieden. Ten dele hangt dit af van de vraag, hoe lang ze reeds in ons midden verblijven: club, sport en start onderscheiden zich in niets van Nederlandse woorden, terwijl shorts, privacy, official, en dgl., hun Engelse uitspraak vrij aardig hebben behouden. Maar, met een variant op de Italiaanse formule lingua romana in bocca toscana voor het beste en mooiste Italiaans, kan men niet zeggen dat lingua inglese in bocca olandese het beste Nederlands of het mooiste Engels oplevert. Prettig weekend! is een vaste vrijdagsgroet geworden (tot verbazing van menig in Nederland verblijvend Engelsman); van de klanken, de beklemtoning en de intonatie van het Engelse weekend is weinig overgebleven. Hetzelfde geldt van de manier waarop op Nederlandse tennisbanen love-thirty, en dergelijke, wordt geteld (eigenlijk moet ik zeggen: ‘werd geteld’, want tegenwoordig telt men, naar ik verneem, meestal in het Nederlands, zoals ik al in 1921 in Duitsland in het Duits hoorde tellen). Zo ondergaan ook woordgroepen als still going strong en angry young men bij het oversteken der Noordzee wat Shakespeare noemt een ‘sea-change’, waarbij van het ‘into something rich and strange’ het laatste meer van toepassing is dan het eerste. En nu spreek ik nog niet van een woord als folklore, dat blijkbaar in zijn geschreven vorm is overgenomen, voordat men het door een Engelsman had horen uitspreken. Zelfs de N.R.C. van 5 februari 1966 breekt af: fol-klore. Natuurlijk moet men ook op dit punt voorzichtig zijn met generaliseren. De mate van fonetische aanpassing van Engelse woorden verschilt van spreker tot spreker, en hangt nauw samen met de mate waarin iemand het Engels beheerst. En ook degene aan wiens Engelse uitspraak weinig of niets ontbreekt, zal in Nederland een woord als bar wèl met een lange, zij het ietwat naar voren verschoven a, maar gewoonlijk toch ook met een min of meer duidelijke r uitspreken. Wie minder goed Engels kent, zal in zijn uitspraak van Engelse woorden naar verhouding meer naar het Nederlands overhellen. De choke van een auto wordt een ‘sjook’ de cruise met de Nieuw-Amsterdam wordt een ‘kroes’, de drummer van een jazzband wordt de ‘drummer’ (Ned.) van een ‘sjezbent’. Zo vertoont het woord lunch een heel uitspraakspectrum, waaraan men de ontwikkeling en de sociale positie van de spreker (soms ook persoonlijke eigenschappen) vrij aardig kan aflezen.
Om even samen te vatten wat we tot dusver hebben geconstateerd: het gaat om de invoer (infiltratie, of hoe u het noemen wilt) van lexicale (niet grammaticale of fonetische) elementen van de Engelse taal, en om Nederlandse invloed op de uitspraak van die elementen. Men spreekt dikwijls van Engelse ‘invloed’ op het Nederlands; maar ‘invloed’ houdt m.i. in het teweegbrengen van een verandering, en ik geloof niet dat men zeggen kan dat de Nederlandse woordvoorraad door de import van enige honderden Engelse woorden en woordgroepen in wezen verandert. Hoogstens kan men dit volhouden wanneer een Engels woord een Nederlands woord verdringt. Ik heb eens tegen Kerstmis in een Haagse bloemenwinkel gevraagd naar ‘maretak’. Men wist niet wat ik bedoelde, maar men kon mij wel helpen aan ‘mistletoe’ (op z'n Nederlands uitgesproken). Vraagt u eens in een herenmodewinkel naar ‘nethemden’ - ‘bedoelt u misschien singlets?’ Zo heeft baby de plaats ingenomen van het een of andere Nederlandse woord; de mededeling: ‘die of die verwacht een baby’ kan tegenwoordig eigenlijk alleen in deze vorm worden gedaan. Een ander geval van verdringing - dus een vorm van ‘invloed’, als u wilt - ligt gedeeltelijk op grammaticaal gebied. In 1853 werd de Sultan van Turkije in een gesprek tussen de Tsaar van Rusland en de Britse ambassadeur in St. Petersburg aangeduid als ‘the sick man’ - in gewoon Nederlands ‘de zieke’. In Engeland werd ‘the sick man’ de gangbare betiteling van (de heerser over) het toen wankelijke Turkse rijk; in de Nederlandse pers werd dit verhaal vertaald door het | |
[pagina 27]
| |
onnederlandse ‘de zieke man’. Iets dergelijks gebeurt in onze dagen met de oorspronkelijke Bijbelse uitdrukking ‘(three) wise men’, d.w.z. de wijzen uit het Oosten, ter aanduiding van een commissie van drie bemiddelaars; de Nederlandse pers vertaald, humorloos, met ‘drie wijze mannen’. Engelse invloed, in de vorm van grammaticale verdringing, is ook in het spel bij het attributieve gebruik van plaatsnamen zonder het Nederlandse s-suffix: Gouda kaarsen. Een betrekkelijk nieuw voorbeeld hiervan is ‘Amsterdam-Rotterdam Bank’, waarvoor de directie zich niet kan beroepen op het Amsterdam-Rijnkanaal. Hoe het in het Néderlands gaat, is te zien aan ‘Friesch-Groningsche Hypotheekbank’. Zuiver lexicale invloed van het Engels op het Nederlands is aanwezig wanneer een Nederlands woord, welks betekenis zich gedeeltelijk dekt met die van een Engels, gebruikt wordt met een betekenisnuance die het niet met dat Engelse woord gemeen heeft. Exciting komt dikwijls overeen met Ned. ‘opwindend’, maar komt ook voor met de zwakkere betekenis van ‘spannend, interessant’, en een exciting experience behoeft nog geen ‘opwindende’ ervaring te zijn. Toch wordt ‘opwindend’ tegenwoordig dikwijls gebruikt op een manier die enigszins geforceerd aandoet, klaarblijkelijk onder invloed van exciting. Hetzelfde geldt voor ‘uitdaging’, dat vaak duidelijk een ‘calque’ is (zoals de in Nederland gebruikelijke Franse term luidt) van het Engelse challenge, als wanneer gezegd wordt dat de behoeften van de ontwikkelingslanden een ‘uitdaging’ vormen voor de Nederlandse industrie. Een derde voorbeeld is ‘routine’, waarvan de betekenis onder invloed van het Engelse routine, dikwijls verschuift van ‘ervaring, geoefendheid’ naar ‘regel, vaste gewoonte’, in uitdrukkingen als ‘routine onderzoek’ - op Engelse wijze soms geschreven en gedrukt zonder verbindingsstreepje. Het onderwerp is hiermee bij lange na niet uitgeput, maar in een lezing kan het ook niet de bedoeling zijn, een onderwerp uit te putten. Vermelden we onder het laatste hoofd nog het eufemisme ‘lichaam’ voor ‘lijk’ (Engels body heeft beide betekenissen), en ‘gedood worden’ (to be killed) bij een ongeluk, voor ‘om het leven komen’. - Wel moet nog iets gezegd worden over de vermeerdering van de Nederlandse woordvoorraad door rechtstreekse vertaling uit het Engels. Een bekend voorbeeld is de ‘koude oorlog’, als vertaling van de in 1947 door Walter Lippmann gesmede uitdrukking the cold war. Als er voor elk neologisme dat uit Engeland of Amerika tot ons komt, een dergelijke voor de hand liggende vertaling bestond, dan was er nauwelijks een probleem. In werkelijkheid is het dikwijls moeilijk een vertaling te vinden die niet duidelijk het kenmerk van vertaling draagt, en die overal ingang vindt. Denkt u maar aan ‘speurwerk’ en ‘knelpunt’ - in drie van de vier gevallen zegt men toch maar liever research en bottleneck. De vraag, op welke terreinen van het maatschappelijk leven de meeste Engelse woorden en uitdrukkingen gebruikt worden, wilde ik laten rusten; u vindt voldoende gegevens hierover in mijn English in the Netherlands (Groningen, 1964). In de inleiding ga ik ook in op de belangrijke vraag, wat de oorzaken zijn van het overvloedige gebruik van Engelse woorden in Nederland. Hièr zou ik nog willen ‘stellen’ (een neologisme waarvoor we zelf verantwoordelijk zijn) dat men voor taalvermenging in de in deze voordracht vermelde zin drie sóórten van oorzaken kan aanwijzen: a. traditionele, b. zakelijke, c. emotionele. De factor a, die bij het Franse bestanddeel van onze vreemde-woordenvoorraad een belangrijke rol speelt, komt bij het Engelse vrijwel niet in aanmerking; de sterke Engelse infiltratie is nauwelijks een halve eeuw oud. Zakelijke overwegingen verklaren het overvloedig gebruik van Engelse termen in de techniek, bij de luchtvaart, en dergelijke gebieden. Emotionele factoren zijn medebepalend voor het gebruik van Engelse woorden in advertenties van modemagazijnen, en in de amusementsindustrie, hoewel daar ook zakelijke argumenten een rol spelen. Probeert men bij de betrokkenen zelf te informeren naar het waaròm van het gebruik van Engelse woorden, dan wordt de vraag dikwijls niet begrepen (‘het heet nu eenmaal zo’). Soms ontvangt men een verrassend antwoord. In Groningen bestond een jongensclub onder volwassen leiding. Op een vraag van mijn assistent, waarom de club een Engelse naam had, antwoordde de leider, dat dit eerst niet het geval was, maar dat de jongens meer schik in de zaak kregen toen hij voor de club een Engelse naam bedacht had. Een kwestie van volkspsychologie, waaraan onze sociologen, vreemd genoeg, vrijwel geen aandacht besteden. |
|