Over Multatuli. Jaargang 27. Delen 54-55
(2005)– [tijdschrift] Over Multatuli–
[pagina 5]
| ||||||||||||||||
[pagina 6]
| ||||||||||||||||
personen (in volgorde van opkomst):
huiskamer bij droogstoppel | ||||||||||||||||
[pagina 7]
| ||||||||||||||||
1.
Voor het doek.
droogstoppel
(tegen het publiek)
Mijn naam is Droogstoppel, Batavus Droogstoppel. Ik ben makelaar in koffie en woon op Lauriergracht no. 37. Er is mij groot onrecht aangedaan, daarom heb ik besloten hier voor u te verschijnen. Dat ging me niet gemakkelijk af. Want wat heeft een man als ik op een toneel te zoeken? Je ziet in een schouwburg meestal dingen die nooit gebeurd zijn en niet gebeuren kunnen.
Wat ik laatst weer mocht aanschouwen: een meisje wier vader bankroet maakt, werkt om de familie te onderhouden. Daar zit ze dan te schreien en te breien. Ze gooit een minnaar van de trap, zegt gedurig o arme moeder, ze stelt dus de deugd voor. Maar tel nu eens de steken die ze doet gedurende het hele bedrijf! Wat is dat voor een deugd, die een vol jaar nodig heeft voor één paar wollen kousen? Ander voorbeeld: de held van het stuk raakt te water. Iemand haalt hem eruit. En krijgt als dank 's mans halve vermogen! Toen op de Prinsengracht mijn hoed te water woei, heb ik de man die hem terugbracht een dubbeltje gegeven. En hij was tevreden. Natuurlijk, ik had iets meer moeten geven als hij mijzelf eruit gehaald had, maar toch zeker mijn halve vermogen niet. Op die manier hoef je maar tweemaal in 't water te vallen om straatarm te zijn. Als ik in mijn vak - ik ben makelaar in koffie, woon op de Lauriergracht no. 37 - aan een principaal - iemand die koffie verkoopt - een opgave deed waarin zoveel onwaarheden voorkwamen, zou hij terstond Busselinck en Waterman nemen. Dat zijn ook makelaars in koffie maar hun adres hoeft u niet te weten. En het erge is: het publiek raakt gewend aan die onwaarheden, het juicht ze zelfs toe. Nou, ik zou deze hele parterre in 't water willen gooien om te kijken wat er dan van dat toejuichen overblijft. Beloonde deugd! Zo gaat het niet in de wereld en dat is goed zo. Waar bleef de verdienste als de deugd beloond werd? Bastiaans, de derde bediende, is een deugdzaam man, geen boon komt hij ooit te kort, hij gaat stipt naar de kerk en drinken doet hij niet. Maar hij is nu oud en jichtig en kan niet meer dienen. Wordt hij beloond? Komt er een prins die hem diamanten geeft of een fee die hem boterhammen smeert? Waarachtig niet. Hij wordt naar huis gestuurd. Hij is arm en blijft arm en dat moet ook zo wezen. Anders zou iedereen deugdzaam worden en dat kan nooit Gods bedoeling zijn. Mijn liefde voor waarheid, mijn gerechtvaardigde woede en daarnaast: een hartstocht voor mijn vak - ik ben makelaar in koffie - heeft mij ertoe gebracht hier voor u te verschijnen om mijn versie te vertellen van die gebeurtenissen die ons land in rep en roer hebben gebracht, die gebeurtenissen waarin ik geheel tegen mijn wil zo'n grote rol heb gespeeld.
(Sjaalman op met aftandse
| ||||||||||||||||
[pagina 8]
| ||||||||||||||||
koffer)
Het was enkele jaren geleden. Het ging beroerd met de zaken. Koffiebalen stapelden zich op in de havens, alles stagneerde, alles stond stil. Ik liep op een avond door de Kalverstraat, bleef staan kijken voor de winkel van een kruienier, hij was een partijtje java aan het sorteren. Bussen boordevol, mismoedigmakend.
(ziet Sjaalman)
Vent kwam me bekend voor.
(Sjaalman legt koffer op de grond. Danst erop, schopt ertegen in woede en frustratie. Kijkt naar Droogstoppel)
sjaalman
Pardon, kennen wij elkaar niet?
droogstoppel
Ik dacht het ook
(haalt kaartje te voorschijn, overhandigt het)
Als ik mij mag voorstellen...
sjaalman
(leest)
last? Nee. Ik dacht een schoolkameraad te zien.
droogstoppel
Last & Co is de firma. Ik ben mijnheer Droogstoppel, Batavus Droogstoppel.
sjaalman
Droogstoppel! Dit is een geschenk uit de hemel! Ken je me niet meer?
droogstoppel
Zijn gelaat deed me de uitwerking alsof ik vreemde parfumerieën rook. Iets aangenaams, sterks...
(kijkt hem opmerkzaam aan)
Ben jij het die me van de Griek hebt gered?
(tegen publiek)
Hij droeg een sjaal in plaats van een jas dus ik zal hem Sjaalman noemen...
(tegen de sjaalman)
Ben jij het, Sjaalman?
sjaalman
Die ben ik!
(handen schudden)
Hoe gaat het je?
droogstoppel
Koffie! Daar werk ik in. Zaken gaan zéér voorspoedig! Met zijn dertienen op kantoor! Vrouw en kinderen gezond, zoon groeit voorspoedig op om later mijn plaats in te nemen. Ik kan elk jaar een sommetje opzij leggen voor de oude dag die ik wil slijten te Driebergen... Ja, ik ben tevreden. En jij?
sjaalman
Ach Droogstoppel...
(diepe zucht)
droogstoppel
(snel)
Hoe laat is het?
sjaalman
Waarde Droogstoppel...
droogstoppel
Het wordt mijn tijd...
sjaalman
...Het is een godsbeschikking dat ik je ben tegengekomen.
droogstoppel
(nerveus)
Zo, zo.
sjaalman
Ik ben in Indië geweest. Ik kwam op voor de hongerenden, was toeverlaat voor de inlander. Maar men heeft mij voor mijn standpunten gestraft, met middeleeuwse barbaarsheid gestraft. Maar getwijfeld, gewankeld of gebogen heb ik niet.
droogstoppel
Hij zag er uit alsof hij zelf honger leed.
sjaalman
En nu schrijf ik...
droogstoppel
Dat herinner ik me van school! Toen opende je ook al bij tijd en wijle je dichterlijke ader.
sjaalman
Net als jij, Droogstoppel!
droogstoppel
Ach, jeugdzonden.
sjaalman
Je had er gevoel voor. | ||||||||||||||||
[pagina 9]
| ||||||||||||||||
droogstoppel
Vond je dat echt? Bijzonder aangenaam u weergezien te hebben, mijnheer! Ik moet hier naar links.
sjaalman
Ik ook.
droogstoppel
Naar rechts, bedoel ik, ik moet naar rechts!
Sjaalman pakt de knoop van Droogstoppels jas, houdt hem zo tegen.
sjaalman
Beste Droogstoppel, uit naam van onze vroegere vriendschap, uit naam van de literatuur. Uit naam van de gerechtigheid...
droogstoppel
Beste Sjaalman, ik heb geen tijd, ik moet naar de beurs...
(tegen publiek)
Dat zei ik terwijl het avond was! Maar hij zag zo bleek, en dan: een sjaal in plaats van een jas... Dat zijn dingen waar een mens op let die 20 jaar de beurs bezocht heeft, ik heb al heel wat huizen zien vallen.
sjaalman
Ik ben op 't ogenblik enigszins om geld verlegen...
droogstoppel
Als ik het niet dacht...
sjaalman
Ik kan mijn lieve vrouw niet alles geven wat tot veraangenaming van het leven nodig is, en ook de opvoeding van mijn kinderen is niet zoals ik wensen zou.
droogstoppel
Ach, wat jammer nu, beste kerel.
sjaalman
(hij opent de koffer, toont inhoud aan Droogstoppel)
Ik kom net bij een uitgever vandaan. Hij liet me wachten op de gang en moest toen nodig naar de bank. Dus er zit niets anders op: uitgave in eigen beheer. Als jij nu eens borg wil staan voor de kosten van een eerste editie?
droogstoppel
Waarde Sjaalman, ik ben makelaar in koffie, niet in literatuur.
Droogstoppel knielt bij koffer, toch nieuwsgierig.
sjaalman
Kijk maar eens goed! Het wemelt van de meesterwerken! Ik laat de keus van een eerste proeve geheel aan jou over. Nu moet ik -
Gaat.
droogstoppel
Blijf! Sjaalman! Wat moet ik hiermee?
sjaalman
(zwaait met het visitekaartje)
Ik zal je weten te vinden!
Af.
droogstoppel
(roept hem na)
Maar ik jou niet!
Te laat. Droogstoppel kijkt naar de koffer. Kijkt links en rechts in de coulissen. Gaat af.
Leeg toneel met koffer. Droogstoppel weer op, pakt koffer, zeult hem steunend af. Sjaalman op, kijkt Droogstoppel na. | ||||||||||||||||
[pagina 10]
| ||||||||||||||||
2.
Luid gelach.
Bij Droogstoppel thuis, de zondagse krans. Het pak midden in de kamer. Droogstoppel, zijn vrouw, Rosemeyer, diens vrouw.
rosemeyer
Men wil je zomaar ineens verheffen tot makelaar in verzen!
allen
Hahaha!
droogstoppel
Dat riep ik hem nog na!
mevrouw rosemeyer
Evengoed, hoe durft zo'n vent.
rosemeyer
Je zo maar met zo'n pak op te zadelen.
droogstoppel
Het was avond.
rosemeyer
Hè?
droogstoppel
Als die Sjaalman me bij dag had gezien, dan had hij zich niet met zulk een verzoek tot mij gewend.
mevrouw droogstoppel
Deftigheid en fatsoen hadden hem ontzag ingeboezemd. Toch, Batavus?
rosemeyer
Zeker, zeker.
mevrouw rosemeyer
Nou.
rosemeyer
Tja. Indiëgangers. Verkeerd volk, slecht volk. Wie weet wat daar allemaal voor vuigheden in staan. Als mensen zich met het schrijven willen redden van de ondergang, wat zullen ze dan schrijven! Hoe kon het je gebeuren? Je bent een wekeling, Droogstoppel, onder al je vertoon van strengheid.
mevrouw rosemeyer
Wat was dat met die Griek?
droogstoppel
Griek?
mevrouw rosemeyer
Van wie hij u gered had!
droogstoppel
Ach, dat was in onze schooltijd...
mevrouw rosemeyer
Nou? Voor de draad ermee!
droogstoppel
Op de kermis op de Westermarkt was een kraam die uitmuntte door de zwarte ogen van een meisje dat als een Griekin gekleed was. Ze verkocht reukwaren. We legden geld bij elkaar om iets bij haar te kopen. Het lot viel op mij. Daar stond ik. plaît-il?, zei het meisje, meenin aeide thea... stamelde ik. Toen gaf een van mijn makkers me een stoot. Ik vloog tegen de uitstalkast. Ik voelde een greep in mijn nek... een greep lager... Ik werd over de toonbank getild. Nu was ik in de kraam, dicht bij het meisje. Maar nog dichter bij haar vader die me sloeg en schopte. Daar vloog opeens Sjaalman door de achterdeur de kraam in. Hij gaf de Griek een vuistslag en ik was gered.
mevrouw rosemeyer
Wat een verhaal!
droogstoppel
De Griek heeft hem een geducht pak slaag gegeven, heb ik later gehoord. Ik ben meteen weggegaan, ik bemoei me niet met zaken die me niet aangaan. | ||||||||||||||||
[pagina 11]
| ||||||||||||||||
rosemeyer
Dat is het! Die Sjaalman vindt dat hij iets van je tegoed heeft.
mevrouw rosemeyer
En nu? Nu zit je met dat pak! Ga je hem helpen een boek uitgeven? Van die gekkigheid wil je toch zeker niets weten?
droogstoppel
Ik had het laten terugbrengen, maar ik weet zijn adres niet.
rosemeyer
En hij heeft ook niets meer van zich laten horen?
(Droogstoppel schudt hoofd)
Ik had het aan de kant van de weg laten staan. Als het hem zelf al zo weinig kan schelen! Legt zijn geesteskinderen te vondeling! Hij wist dat je overstag zou gaan, hij kent je ziel, zacht ei!
mevrouw droogstoppel
Misschien is hij ziek of dood, omgekomen van de honger? Heeft zich opgehangen uit wanhoop omdat hij niets van je hoorde?
(ze wordt aangekeken)
Zou toch kunnen?
Thee wordt rondgedeeld.
droogstoppel
Wat doet de suiker, waarde meneer Rosemeyer?
rosemeyer
En de koffie, waarde heer Droogstoppel?
droogstoppel
De suiker gaat nog steeds in de koffie. En niet andersom.
(drinken)
Stilte op de beurs. Loomheid, slaperigheid, zoemen van vliegen. Er moet iets gebeuren.
rosemeyer
Ja zeker. Ook al gaat het met de suiker iets beter dan met de koffie.
droogstoppel
(tot publiek)
Hij liegt, ze konden hun oudste dochter die met Bruggeman in drogerijen getrouwd is nauwelijks een bruidsschat meegeven.
rosemeyer
De voorjaarsveiling zal het weer goed maken.
droogstoppel
Laten we het hopen, maar ik heb mijn twijfels. O, denk niet dat er niets bij ons omgaat! Bij Busselinck & Waterman is het nog slapper. Daar vallen al ontslagen.
mevrouw rosemeyer
(tegen mevrouw Droogstoppel)
En hoe is het met de kinderen?
mevrouw droogstoppel
Frits is dromerig, Frits is eenzaam. Maar doet het opperbest op school. Onze Marie wordt al achttien in september.
mevrouw rosemeyer
Onze Betsy is vijftien.
mevrouw droogstoppel
Marie stopt en maast heel lief.
mevrouw rosemeyer
Betsy heeft voorgedragen in de kerk.
droogstoppel
Nee, Driebergen ligt in een steeds verder verschiet.
rosemeyer
Driebergen? Ik denk er niet eens meer aan.
Heren melancholiek.
Meisjesgesnik in de coulisse links. Men kijkt geschrokken op. Marie op, snel.
marie
Frits heeft Betsy aan het huilen gemaakt!
betsy
(op)
Niet waar...
marie
Jawel, Betsy, gehuild heb je!
droogstoppel
(is opgestaan)
Frits, kom onmiddellijk hier.
mevrouw droogstoppel
Heb jij Betsy geknepen? Dan mag je nooit meer op de krans! | ||||||||||||||||
[pagina 12]
| ||||||||||||||||
betsy
Frits is juist heel lief geweest. Ik wou dat hij het nog eens deed.
mevrouw droogstoppel
(geschrokken)
wat nog eens deed?
Frits op, staat daar, met gebogen hoofd.
marie
Hij heeft gereciteerd.
allen
Ach...
droogstoppel
Liefde voor de literatuur! Heeft hij van mij!
(tot zoon)
Ik ken je repertoire. de godenbruiloft, de boeken van het oude testament op rijm. Wat kan daar nu onder wezen dat tranen trekt?
frits
Ach...
rosemeyer
Zo'n meisje huilt gauw.
mevrouw rosemeyer
Frits, vermaak ons ook eens.
mevrouw droogstoppel
Wat Betsy aan het huilen maakt, zal ons ook ontroeren.
allen
(behalve Droogstoppel)
Toe, Frits! Och ja, Frits! Kom, Frits!
frits
(draagt voor)
Ik weet niet waar ik sterven zal
Als ik sterf in een brandend huis
Zullen er gloeiende stukken hout
Neervallen op mijn lijk,
En buiten het huis zal een groot geroep zijn
Van mensen die water werpen
Om het vuur te doden.
Ik zal het niet horen
Ik weet niet waar ik sterven zal
Ik heb de kleine Si-oenah
Zien vallen uit de klappa-boom
Toen hij een klappa plukte voor zijn moeder
Als ik val uit een klappa-boom,
Zal ik dood neerliggen aan de voet,
In de struiken, als Si-oenah.
Dan zal mijn moeder niet schreien,
Want zij is dood
Maar anderen zullen roepen:
‘Zie, daar ligt Saïdjah!’, met harde stem
Ik zal het niet horen
Ik weet niet waar ik sterven zal
Ik heb velen gezien te Badoer, die gestorven waren,
Men kleedde hen in een wit kleed
| ||||||||||||||||
[pagina 13]
| ||||||||||||||||
En begroef hen in de grond.
Als ik sterf te Badoer,
En men begraaft mij buiten de dessa,
Oostwaarts tegen de heuvel, waar het gras hoog is,
Dan zal Adinda daar voorbijgaan,
En de rand van haar sarong zal
Zachtkens voortschuiven langs het gras...
Ik zal het horen.
Getroffen stilte.
Bevreemding bij de toehoorders. Betsy snikt weer. Ook de dames Rosemeyer en Droogstoppel hebben het te kwaad.
rosemeyer
Indisch, klinkt Indisch.
droogstoppel
Modern. Rijmt niet. en morbide.
rosemeyer
Ze gaan daar anders om met de dood.
mevrouw rosemeyer
Heel mooi. Heel roerend.
mevrouw droogstoppel
Mijn jongen... Waar haalt hij het vandaan?
frits
(wijst naar het pak)
Daarvandaan.
marie
Wat daar allemaal in zit...
droogstoppel
Hebben jullie het pak van Sjaalman opengemaakt? Zonder mijn toestemming?
(Rosemeyer nadert het pak, kijkt erin)
Dat pak...
rosemeyer
Dat pak...
mevrouw rosemeyer
(belust)
Maak het open.
droogstoppel
Maar dan kan ik het niet meer terugsturen! Als ik het openmaak, heb ik het geaccepteerd, dan moet ik betalen...
rosemeyer
Het is al open.
droogstoppel
Dekselse Frits.
rosemeyer
Je mag een waar keuren, voor je beslist of je tot aankoop overgaat...
droogstoppel
Een boontje besnuffelen, kan nooit kwaad... Bovendien moet ik weten of er niet nog meer is in dat pak dat aanstoot kan geven.
rosemeyer
Precies.
mevrouw rosemeyer
Precies.
Ze vallen erop aan.
rosemeyer
(heeft een bundel papieren uit het pak gehaald)
Dit zal je interesseren, Droogstoppel. - verslag over de koffikultuur in de residentie menado.
droogstoppel
(neemt het bundeltje over)
Menado is een goed merk.
rosemeyer
Dus die Sjaalman die onzedelijke verzen maakt heeft ook in koffie gewerkt. Kijken of er iets over suiker bij is...
(pakt volgend papier)
- over de havenhoofden te batavia, samarang en soerabaja.
| ||||||||||||||||
[pagina 14]
| ||||||||||||||||
mevrouw rosemeyer
- over de misdaden der europeërs buiten europa.
mevrouw droogstoppel
- over de onzedelijkheid van het hengelen. Wie heeft ooit daarvan gehoord?
Ze leggen de verschillende brochures op de grond, die bezaaid raakt met papieren.
Ook de kinderen doen mee aan het uitpakken. Het uitroepen van titels leidt tot een crescendo.
droogstoppel
- over de achteruitgang van de beschaving sedert het ontstaan van het christendom.
(Hè?)
mevrouw droogstoppel
- over de prostitutie in het huwelijk.
droogstoppel
Infaam!
marie
- over de kracht der vooroordelen, blijkend uit ziekten die door tocht veroorzaakt heten te zijn.
rosemeyer
- over de schoonheid der vrouwen te nîmes en arles.
droogstoppel
- over de constitutie voor het rijk insulinde. Ik heb nooit van dat rijk gehoord.
rosemeyer
- over pedanterie.
droogstoppel
Dat zal met veel kennis van zaken geschreven zijn!
mevrouw rosemeyer
- over de niet-etende bevolking van het eiland rotti bij timor. Daar moet het goedkoop leven zijn!
Frits en Betsy zien intussen kans in een hoekje een stukje Saïdjah en Adinda te doen.
frits
Adinda, Adinda, ik moet nu gaan naar Batavia. Daar zal ik als bendie-jongen werken en geld verdienen. Als ik terugkom zullen wij oud genoeg zijn om te trouwen en we zullen twee buffels hebben.
betsy
Saïdjah, Saïdjah, ik wil gaarne met je trouwen als je terugkomt. Ik zal spinnen en sarongs en slendangs weven en heel vlijtig zijn al die tijd.
Crescendo van geroep en rondvliegende papieren.
| ||||||||||||||||
[pagina 15]
| ||||||||||||||||
3.
droogstoppel
(alleen, nog steeds titels lezend, Sjaalman komt op, achter)
- over de puntwortel bij de koffiboom. - over de prijs van de javakoffi. - over de toekomst van de nederlandse handel. - over evenwicht in de handel. - over de verhouding der europese handelaren tot de adhipattien op java.
Droogstoppel maakt een stapeltje.
sjaalman
Droogstoppel...?
droogstoppel
(hoort hem niet, vastberaden)
Er zal iets gebeuren.
sjaalman
Je zocht me, Droogstoppel?
Frits naast Sjaalman.
frits
(luid)
Vader. Mijnheer Sjaalman is er.
droogstoppel
Sjaalman! Eindelijk!
(legt de papieren terzijde)
Niet makkelijk je verblijfplaats te achterhalen, maar mijn zoon hier is een ware detective...
frits
(tot Sjaalman)
Ik was toevallig bij een boekverkoping in het wapen van bern...
sjaalman
Ze hebben me ontslagen...
droogstoppel
Wie laat ook een hele jaargang van de aglaia uit zijn handen vallen?
sjaalman
Ik werd duizelig. Ik eet niet genoeg.
Valt flauw.
droogstoppel
O nee. Vrouw! Frits!
Vrouw op met glaasje water. Sjaalman wordt bijgebracht.
sjaalman
De vernederingen die men mij laat ondergaan! Mijn vrouw heeft vandaag een brief gekregen van haar broer. Ze moet zich laten scheiden van zo'n ellendeling als ik die haar armoe laat lijden, die schulden heeft... De hele familie zal de handen ineenslaan om haar naaiwerk te bezorgen.
mevrouw droogstoppel
Wat een schande. Het is toch vreselijk.
droogstoppel
Sjaalman. Ik kan je helpen.
frits
Goede vader!
mevrouw droogstoppel
Edel man!
droogstoppel
(wijst naar papieren)
Je schrijft met een goede hand, dat maak ik op uit dat pak van je.
sjaalman
Ja, als de inspiratie me komt...
droogstoppel
Zonder fouten, bedoel ik. Zonder vlekken. Bastiaans, derde bediende, wordt oud en stuntelig. Je krijgt zijn baan.
sjaalman
O.
droogstoppel
Wat je salaris betreft, je kunt beginnen met vijfhonderd gulden. Bastiaans heeft lang gewerkt voor hij tot zevenhonderd opklom en het is een goede daad van mij. Ja, met driehonderd gulden kun je beginnen, je bent | ||||||||||||||||
[pagina 16]
| ||||||||||||||||
nooit in zaken geweest, de eerste jaren beschouwen we als leertijd. Ik weet zeker dat je tevreden bent met tweehonderd gulden.
sjaalman
Dank je, Droogstoppel.
droogstoppel
Je moet me wel ‘mijnheer’ noemen.
sjaalman
Dank je. Mijnheer Droogstoppel.
droogstoppel
En u.
sjaalman
Dank u, mijnheer Droogstoppel.
droogstoppel
Je kunt meteen beginnen. Meld je beneden, ze weten ervan...
sjaalman
Dank u wel.
droogstoppel
Haal eerst een boterham in de keuken. Dat je niet weer onderuit gaat.
(Sjaalman wil gaan)
Nog iets...
(Sjaalman staat stil, afwachtend)
Dat pak van jou...
(Droogstoppel staat op, loopt naar het pak)
Jij durft, Sjaalman... me zomaar met zo'n pak op te schepen.
sjaalman
Ik was ten einde raad. Ik zal het meteen meenemen... Ik zal het verbranden.
Wil ernaartoe lopen.
droogstoppel
Ik heb eens nagedacht over de bede die je tot mij richtte...
sjaalman
Ik wist geen uitweg. Natuurlijk verwacht ik geen moment dat u een uitgave...
droogstoppel
Ik zal een uitgave van enkele, door mij te selecteren geschriften van jouw hand bekostigen.
frits
Goede vader!
mevrouw
Edel man!
sjaalman
(verbluft, grijpt zijn hand)
Ik weet niet hoe ik je moet danken, mijnheer Droogstoppel... u danken, mijnheer Droogstoppel.
(schudt hem enthousiast de hand)
Wat een dag! In één klap is mijn ellende voorbij. En alles dankzij u.
droogstoppel
(onderdrukt opwinding)
Ik heb namelijk in dat pak van jou een en ander gevonden dat mij boeit. Zaken die met koffie verband houden. Niet de uitspraken van een man van het vak, maar er is veel behartenswaardigs in.
(toont de geselecteerde bundeltjes)
Deze stukken bijvoorbeeld, zeer interessant, welhaast oogopenend.
sjaalman
Ik ken mijn zaken. En dan vraagt men zich af waarom de koffiehandel stagneert.
droogstoppel
Dit moet de wereld weten! En snel! Voor de ramp niet meer af te wenden is. Daarom peins ik al enige dagen... Misschien dat een boek...
frits
Een boek?
sjaalman
Een boek zelfs?
droogstoppel
Ja! Ten snelste een boek gepubliceerd! Een koffieboek! Dat zo noodzakelijke boek dat inzichten verschaft, rampen afwendt! Het is al jaren mijn droom een belangwekkend werk het licht te doen zien. Maar het is niet alleen de vervulling van een persoonlijke wens, het is ook een dure plicht. De toekomst van het vak hangt ervan af. Er dreigt gevaar, een gevaar dat alleen | ||||||||||||||||
[pagina 17]
| ||||||||||||||||
door de vereende krachten van alle makelaars kan worden afgewend. Zelfs is het mogelijk dat die krachten daartoe niet eens reiken, dat ook de suikerraffinadeurs erbij nodig zullen wezen...
frits
Welk gevaar?
droogstoppel
Ook de scheepsrederijen zijn erin betrokken, de koopvaardijvloot, de zeilenmakers en het ministerie van Financiën en de armenbesturen en de andere ministers en de pasteibakkers en de... en de... Mijn boek gaat ook de molenaars aan...
sjaalman
Uw boek?
droogstoppel
...en de dominees, en de likeurstokers en de pannenbakkers, en de wevers, de slachters en de klerken, en de aandeelhouders van de Nederlandse Handelmaatschappij en eigenlijk, welbeschouwd, alle anderen ook. En de koning ook... ja, de koning vooral! Mijn boek moet de wereld in...
frits
Uw boek?
sjaalman
Welk gevaar?
droogstoppel
Sjaalman, ik heb het uit je eigen papieren! Wij worden vanuit Indië grotelijks bedrogen. Geen wonder dat de beurs zo slap is de laatste tijd. We leven op een kruitvat, op een zeepbel die elk moment uiteen kan spatten... Deze papieren bewijzen het! Nederland wordt in slaap gesust met een belachelijk optimistische visie over de opbrengsten ginder! Als men alles bij elkaar optelt, is er op java meer koffie dan er is. Dat kan niet goed gaan. Mijn boek moet Nederland wakker schudden...
sjaalman
Goed. Ik hoor dan wel welke van mijn geschriften u wilt gebruiken.
Wil weer gaan.
droogstoppel
Niet zo snel! Sjaalman! De bouwstenen uit uw pak zijn belangrijk. Maar hoe ze te schiften? En bovendien, ik kan toch moeilijk zelf gaan schrijven...
sjaalman
U vraagt mij een boek te schrijven op basis van mijn documenten dat onder uw naam zal verschijnen?
droogstoppel
Daar ik de uitgave bekostig.
Sjaalman aarzelt.
frits
Vader, die papieren zijn toch van de Sjaalman...
droogstoppel
Ik kan het met Bastiaans nog even aanzien. Ik zet niet graag iemand op straat.
sjaalman
(denkt na, kijkt Droogstoppel dan aan)
Goed.
droogstoppel
Heel verstandig. Zie hier: mijn voorstel...
(haalt papier te voorschijn, leest)
Ten eerste: we werken aan het boek in huiselijke kring. Dan hoeft het niet zoveel te kosten. Ten tweede: Frits kan uw spelling verbeteren, want daar weet hij alles van.
frits
Ik bewonder uw poëzie, meneer Sjaalman.
droogstoppel
Ten derde: als ik er iets aan toe te voegen heb, schrijf ik van tijd tot tijd een hoofdstuk. Om het geheel een wat solider aanzien te geven. Ten vierde. Marie!
(ze verschijnt, hij stelt voor)
Mijn dochter, mijn oogappel.
| ||||||||||||||||
[pagina 18]
| ||||||||||||||||
Zij kan alles in het net schrijven. Dat is meteen voor de lezer een waarborg tegen alle onzedelijkheid.
marie
Maar men moet geduld met mij hebben als de was komt.
droogstoppel
Ten vijfde: de afgewerkte hoofdstukken worden elke zondag voorgelezen op de krans.
sjaalman
(na enig nadenken)
Maar ik wil een stem hebben in de wijze van uitvoering.
droogstoppel
Ja, u hebt een tint van letterkunde over u.
sjaalman
Als mijn borst gloeit van gevoel voor het ware en het schone, kan geen macht ter wereld mij beletten de tonen aan te slaan die met dat gevoel overeenstemmen.
droogstoppel
Dat klinkt niet erg solide. Maar mijn boek moet zo snel mogelijk in de winkels liggen. Maar let wel: geen romantiek. De waarheid, de harde feiten. Over koffie, uitsluitend over koffie.
sjaalman
Afgesproken.
Havelaar tovert pen te voorschijn, beide heren tekenen. Handen schudden.
droogstoppel
(tot het publiek)
Het kan raar lopen in het leven! Ik ben schrijver geworden! De natie zal mij dankbaar zijn!
| ||||||||||||||||
[pagina 19]
| ||||||||||||||||
4.
Stoelen in een halve cirkel.
Sjaalman en kinderen, papieren in de hand. Volwassenen in afwachting.
droogstoppel
(staat, kondigt aan)
- de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy...
mevrouw droogstoppel
(tot mevrouw Rosemeyer)
Klinkt degelijk, nietwaar?
droogstoppel
- een boek van batavus droogstoppel.
mevrouw droogstoppel
(tot mevrouw Rosemeyer)
De kinderen zijn de hele week druk bezig geweest...
mevrouw rosemeyer
(tot mevrouw Droogstoppel)
Mijn Betsy heeft het over niets anders...
droogstoppel
(toespraak)
O, het is me niet om persoonlijke roem te doen. Maar het boek moet geschreven worden! Het is van eminent en acuut! belang...
rosemeyer
Ja, dat geloven we allemaal wel. Laten we beginnen!
droogstoppel
We beginnen!
(gaat zitten, roept bevelend)
Beginnen!
sjaalman
Er heerste een ongewone drukte bij de grens tussen de afdeling pandeglang en lebak. Honderden gezadelde paarden bedekten de weg en duizend mensen liepen in bedrijvig wachten heen en weer. Hier zag men de hoofden der dorpen uit het Lebakse, allen met hun gevolg. Er was ook een hoofd van hogere rang aanwezig: de regent van Lebak, radhen adhipatti karta natta negara.
droogstoppel
Hè?
rosemeyer
Hè?
frits
Er werd een nieuwe assistent-resident verwacht, en het gebruik in Indië wil dat die beambte feestelijk wordt ingehaald. Ook de controleur, die na de dood van de vorige assistent-resident het bestuur had waargenomen, was tegenwoordig.
mevrouw rosemeyer
Een echt verhaal!
droogstoppel
Waar is de koffie? De koffie?
frits
De koffie komt. Wees niet bang.
sjaalman
(met gezag)
Stilte!
droogstoppel
(schrikt van het gezag dat Sjaalman zich aanmeet)
Stilte? Ja, stilte! Ik zou er niet op aandringen als de kwestie niet zo belangrijk was.
betsy
Zodra het tijdstip der komst van de nieuwe assistent-resident bekend was had men in allerijl een pendoppo doen oprichten...
sjaalman
(legt uit)
Een afdak van bamboezen palen, bedekt met lange bladen van de waterpalm...
droogstoppel
Aha. Pendoppo. Onthouden!
rosemeyer
Pendoppo. Zo zo. | ||||||||||||||||
[pagina 20]
| ||||||||||||||||
betsy
Een tafel en enige stoelen daarheen gebracht, en enige verversingen gereed gezet. Daar wachten de regent en de controleur de aankomst van de nieuwe chef af.
Wijst naar de mensen die de rollen vervullen.
frits/verbrugge
Is er nog niets in aantocht? Wachten is altijd vervelend.
Sjaalman geeft papier aan mevrouw Droogstoppel.
mevrouw droogstoppel
O? Ik? Laat vader toch liever...
sjaalman
(als uitleg aan mevrouw Droogstoppel over haar personage)
De regent van Lebak was een beschaafd man. De Europeanen die met hem in aanraking kwamen, hadden meer van hem te leren dan hij van hen.
frits/verbrugge
En dan is het ook nog zulk slecht weer...
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Ja, het is westmoesson. De weg zal moeilijk begaanbaar zijn na zoveel regen.
frits/verbrugge
In het Pandeglangse is de weg niet zo slecht als hier.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Er is veel volk in Pandeglang.
frits/verbrugge
Dat is waar, maar...
sjaalman
Het gesprek was een strijd geworden. Een toespeling op de betere staat der wegen in een naburige afdeling leek te verwijzen naar vergeefse pogingen ook in Lebak betere wegen te doen aanleggen. Maar hierin had de regent gelijk: Pandeglang was dichter bevolkt, dus daar viel de arbeid aan de grote wegen lichter dan in het Lebakse. Juist op dat moment...
frits/verbrugge
Daar komen de heren aan!
marie
Er naderde een door vier paarden getrokken reiswagen die weldra bemodderd stilhield.
stemmen
‘Als het u belieft, mevrouw!’ ‘Nee, resident, gaat u voor.’ ‘Als ik mijn benen kan ontwarren.’
frits
Er werd daarbinnen een strijd van hoffelijkheid gevoerd. Het duurde lang voor er iets tevoorschijn kwam. Eindelijk stapte er een heer uit...
Sjaalman geeft papier aan Rosemeyer.
mevrouw rosemeyer
Laat mij, laat mij...
rosemeyer
Ik? O grappig.
frits/verbrugge
Welkom, mijnheer de resident.
rosemeyer/slijmering
(leest)
Dank. U.
frits/verbrugge
Hoe was de reis?
rosemeyer/slijmering
Behoorlijk.
frits/verbrugge
Gelukkig maar.
rosemeyer/slijmering
Onaangenaam. We moeten.
frits/verbrugge
Wij allen moeten.
rosemeyer/slijmering
Opschieten.
frits/verbrugge
Zoals u wenst.
rosemeyer/slijmering
Omdat ik.
frits/verbrugge
Natuurlijk, natuurlijk.
rosemeyer/slijmering
Vandaag. Nog. Naar. Serang.Terugmoet. Omdat. | ||||||||||||||||
[pagina 21]
| ||||||||||||||||
frits/verbrugge
We beginnen meteen met de plechtigheid.
rosemeyer/slijmering
Ik. Het. Druk. Heb.
Rosemeyer leunt uitgeput achteruit. Gelach.
droogstoppel
Dit is leuk bedoeld? Kluchtig? Burlesk? Om niet van humor te spreken?
rosemeyer
Ik lees het zoals het er staat.
marie
Die man praat zo.
droogstoppel
Niemand praat zo!
sjaalman
Ik begrijp u niet.
droogstoppel
Men voert een personage op dat de taal niet verstaat of slecht uitspreekt. Men laat een Fransman zeggen ka kauw na de krote krak. krietje kooit keen kare kroente kraak wek. Of men neemt iemand die stottert, of een persoon die telkens dezelfde woorden zegt. mijn naam is meyer. Na elke zin: dat ben ik met u eens maar mijn naam is meyer.
sjaalman
Ik ken mensen die zo praten.
Er wordt besmuikt gelachen.
droogstoppel
Mis ik iets?
rosemeyer
Ik vind het wel aardig.
droogstoppel
U hebt de lachers op uw hand.
rosemeyer
Jaloers dat u die teksten niet mag zeggen?
sjaalman
Het is niet mijn schuld dat de resident van Bantam zo eigenaardig praat.
(pakt een papier, leest)
Hij sprak alsof achter elk woord een punt stond. Het publiek der hoofdplaats Serang noemde zijn gesprekken slijmerig...
frits
Zo noemen we hem! Slijmerig.
sjaalman
Goed idee.
marie
Slijmering.
sjaalman
Nog beter idee.
Hij schrijft in zijn papieren. Marie straalt.
droogstoppel
Dat is toch geen naam voor een man van gezag!
mevrouw droogstoppel
Ik vind dat woord ook niet zeer smaakvol.
rosemeyer
Goed. Zullen we verder gaan?
droogstoppel
Duurt het u te lang voor u uw komische optreden kunt voortzetten?
rosemeyer
Ik ben benieuwd welke rol voor u is weggelegd.
mevrouw rosemeyer
En voor mij.
droogstoppel
De hoofdrol, neem ik aan. Het betreft hier mijn boek.
(Kinderen kijken elkaar aan. Sjaalman kijkt in zijn papieren, onverstoorbaar)
Gaan we verder?
Dochter Droogstoppel stapt uit.
frits/verbrugge
Welkom, mevrouw Havelaar...
betsy
(vals)
Zij was niet mooi...
marie
(beteuterd)
Zij was niet mooi?
| ||||||||||||||||
[pagina 22]
| ||||||||||||||||
betsy
Staat hier.
sjaalman
(kijkt Marie aan)
Maar zij bezat in blik en spraak iets zo lieftalligs... Ge zult haar mooi vinden zodra u haar ziet gloeien van verontwaardiging over wat ze de ‘miskenning van het genie’ noemt, haar aanbeden Max.
marie
(straalt)
O ja. Precies zo is ze!
mevrouw droogstoppel
(zacht tot mevrouw Rosemeyer)
O God. Hij schwärmt.
mevrouw rosemeyer
Marie ook! Ze schwärmen allebei!
sjaalman/havelaar
Als je zo lang in een wagen hebt gezeten, weet je niet meer waar het kussen ophoudt en je achterste begint. Als je in zo'n wagen kiespijn hebt of kramp, zou je die kunnen aanzien voor mot in de gordijntjes.
frits/verbrugge
Welkom, mijnheer Havelaar.
droogstoppel
Dat is dus die Havelaar. De held. Mijn aandeel.
frits
Maar vader! ‘Havelaar was een man van vijfendertig, slank en vlug in zijn bewegingen. Zijn ogen stonden dromerig als hij in kalme stemming was, maar schoten vuur als een groot denkbeeld hem beheerste...’
mevrouw rosemeyer
(tot Droogstoppel)
Doet die beschrijving u nergens aan denken?
droogstoppel
Nee?
mevrouw rosemeyer
Dat is ie zelf! Sjaalman!
rosemeyer
Nu ja. Het is zijn pak...
droogstoppel
Maar ik betaal ervoor.
frits
‘Hij was ridderlijk en moedig, maar verspilde, als die andere Don Quichot, zijn dapperheid dikwijls op een windmolen.’
droogstoppel
Inderdaad, wel duidelijk aan wie de hoofdrol is vergeven.
marie
Al wat groot en verheven was, lokte hem aan, tegelijkertijd was hij onnozel en naïef als een kind.
droogstoppel
Nee, dat zou ik niet kunnen vertolken.
frits
Hij was eerlijk, grootmoedig. Hij zou honderden die hij schuldig was, onbetaald laten omdat hij duizenden had weggeschonken.
droogstoppel
Nee, zeg, nee, nee. Ga vooral uw gang.
sjaalman
Zie daar nagenoeg Havelaar.
droogstoppel
Nagenoeg! Hiermee lijken me de hoofdpersonen voldoende voorgesteld. Of missen we nog iemand?
mevrouw rosemeyer
Ja, er zit hopelijk nog iemand in die koets.
marie
De kleine Max. Dat is Betsy.
mevrouw rosemeyer
Wie mag dat wezen?
marie
Hun kind.
mevrouw droogstoppel
Ze hebben een kind? Marie en de Sjaalman? Hemel!
droogstoppel
Stil, vrouw.
sjaalman/havelaar
(tot mevrouw Droogstoppel)
Mijnheer de adhipatti, ik ben boos dat u helemaal hierheen bent gekomen om mijnentwil!
| ||||||||||||||||
[pagina 23]
| ||||||||||||||||
mevrouw droogstoppel/adhipatti
(zoekt in haar tekst)
Ik wenste de nieuwe assistent-resident zo spoedig mogelijk te zien om vriendschap te sluiten.
sjaalman/havelaar
Ik voel me zeer vereerd.
frits/verbrugge
(vraagt Rosemeyer/Slijmering)
Heeft u mijnheer Havelaar al gesproken over mevrouw Slotering? De weduwe van zijn voorganger?
rosemeyer/slijmering
Mijnheer. Havelaar. Heeft. Gezegd.
sjaalman/havelaar
Welzeker, Verbrugge. Die dame kan bij ons blijven wonen. Ik zou niet gaarne...
rosemeyer/slijmering
Dat. Het. Goed. Was.
sjaalman/havelaar
Ik zou niet gaarne mijn huis ontzeggen aan een dame die zoiets ergs is overkomen.
rosemeyer/slijmering
Ik. Durfde. Het.
sjaalman/havelaar
Wel, resident, er is geen twijfel aan!
rosemeyer/slijmering
Niet. Toezeggen. Want. Het. Is. Een. Inlandse. Vrouw.
droogstoppel
Ditis niet leuk meer! Frits, schrap die flauwiteiten uit mijn boek, wil je.
Frits kijkt naar Sjaalman, die knikt geruststellend.
sjaalman
Men trok naar het huis van de assistent-resident. Mevrouw Havelaar bezag haar nieuwe woning. Ze was er zeer mee ingenomen: de tuin was groot, wat haar goed leek voor de kleine Max die veel in de lucht moest.
betsy
De resident en Havelaar verkleedden zich snel in ambtsgewaad. Schitterend van goud en zilver maar ietwat struikelend over hun degens begaven ze zich naar de voorgalerij waar ze met muziek van gongs en gamlangs ontvangen werden.
frits
De eenvoudige plechtigheid begon.
marie
De resident las het besluit van de gouverneur-generaal voor, waarin Max Havelaar werd aangesteld tot assistent-resident van de afdeling Lebak.
rosemeyer/slijmering
...Dat. Men. Niemand.
sjaalman
Hij sprak sneller dan gewoonlijk, omdat hij het besluit slechts hoefde voorlezen.
rosemeyer/slijmering
(leest snel)
... Iets beloofd of gegeven heeft. Beloven of geven zal; dat men gehouw en getrouw zal zijn aan Zijne Majesteit de Koning der Nederlanden....
betsy
Havelaar sprak de voorgelezen woorden na...
sjaalman/havelaar
...De inlandse bevolking te zullen beschermen tegen uitzuiging en onderdrukking. Tegen mishandeling en knevelarij. Zo waarlijk helpe mij God almachtig.
frits
Hij had iets in gelaat, stem en houding alsof hij zeggen wilde: dat spreekt vanzelf. ook zonder god almachtig zou ik dat doen.
marie
En toen... | ||||||||||||||||
[pagina 24]
| ||||||||||||||||
sjaalman/havelaar
Gij allen die hoofden zijt in de afdeling bantankidoel, ik groet u! Toen de gouverneur-generaal mij gelastte tot u te gaan om assistent-resident te zijn in deze afdeling, was mijn hart verheugd. U wenst in vrede te leven en u begeert niet te wonen in landstreken die bewoond worden door anderen. Maar, Hoofden van Lebak, er is veel te arbeiden in uwe landstreek! Is niet de landman arm? Rijpt niet uw padie dikwijls ter voeding van wie niet geplant hebben? Is niet het aantal uwer kinderen gering? Ja, ik zeg u dat mijn ziel daarover bedroefd is! We hebben in dit land akkers voor velen terwijl de bewoners weinig zijn. En het is niet de regen die ontbreekt, er is geen oorlog in het land, noch ziekte die de patjol nutteloos maakt. Hoofden van Lebak, ons land is arm omdat we zoveel misslagen begingen. Want in de ommelanden van Batavia zijn velen die geboren zijn in ons land maar het verlaten hebben. Waarom zoeken ze arbeid, ver van de plaats waar ze hun ouders begroeven? Waarom verkiezen ze de koelte van de boom die daar groeit boven de schaduw van onze bossen? Hoofden van Lebak! Wij allen staan in dienst van de koning van Nederland. Maar hij is ver van hier. De gouverneur-generaal te Buitenzorg is rechtvaardig, maar ook hij kan niet zien waar onrecht gepleegd wordt, want het onrecht blijft verre van hem. En resident Slijmering...
(wijst naar Rosemeyer/Slijmering)
...te Serang wil dat er recht geschied in de landschappen die hem gehoorzamen. En de heer adhipatti...
(wijst naar mevrouw Droogstoppel/adhipatti)
...wil dat ieder het goede betracht en dat er geen schande zal zijn over de streek waarover hij regeert. En ook ik wens te doen wat mijn plicht is. Ik verzoek u mij te beschouwen als een vriend. Wie gedwaald mocht hebben, kan op een zacht oordeel van mijn kant staatmaken... Alleen waar nalatigheid zou worden tot gewoonte, zal ik die tegengaan. Over misslagen van groveren aard... over knevelarij en onderdrukking, spreek ik niet. Zoiets zal niet voorkomen, nietwaar mijnheer de adhipatti?
mevrouw droogstoppel/adhipatti
O nee, mijnheer de assistent-resident, zoiets komt niet voor in Lebak.
sjaalman/havelaar
Welnu, mijne heren, wij hebben iets schoons te doen. Als Allah ons het leven spaart, zullen wij zorgen dat er welvaart kome.
rosemeyer/slijmering
Goed gesproken, Havelaar. Misschien wat somber gekleurd voor een eerste kennismaking. Laat vriendschap overheersen, begrip. U moet uzelf zien als hun oudere broer... Maar nu moet ik gaan... frits
...Daar. Hij. Het. Zo. Druk. Had.
betsy
Havelaar bood de adhipatti de arm en leidde hem naar het voorhuis, waar Tine hen stond op te wachten.
sjaalman/havelaar
Kom, Verbrugge, een glas madeira. Tine, madeira. Adhipatti, wat hoorde ik u nu aan de kliwon over mijn kleine jongen zeggen?
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Mintah ampong, ik bezag zijn hoofd... | ||||||||||||||||
[pagina 25]
| ||||||||||||||||
marie
Tine schoof bij: er werd over de kleine Max gesproken.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
(die er schik in begint te krijgen)
Ik zei dat de sienjo een koningskind was.
marie
Dat deed Tine goed, zij vond het ook!
betsy
De adhipatti draaide het hoofd van de kleine en nu zag Havelaar het ook: de dubbele haarwervel die, naar het bijgeloof op Java, bestemd is een kroon te dragen.
rosemeyer
Hij doet het niet voor minder...
mevrouw rosemeyer
Dat zegt die adhipatti tegen elke nieuwe assistent met een kind...
Ze drinken.
sjaalman/havelaar
Tine! Waar is mevrouw Slotering? Ik wil me graag aan haar voorstellen.
mevrouw rosemeyer
(springt op)
Aha, eindelijk.
marie/tine
Ze bleef in haar kamer.
sjaalman/havelaar
O?
mevrouw rosemeyer
(zakt weer terug in haar stoel)
O.
marie/tine
Toen ik zei dat ze kon blijven wonen, zweeg ze. Deed de deur weer dicht.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
(opeens)
Mijnheer de assistent, kunnen zekere gelden die wij van de belasting-collecteur tegoed hebben, niet worden uitbetaald?
Ongemak.
frits/verbrugge
Mijnheer de adhipatti weet dat dit niet geschieden mag vóór het onderzoek afgesloten is!
sjaalman/havelaar
Verbrugge, laat ons niet lastig wezen. We zullen dat maar uitbetalen...
frits/verbrugge
Maar mijnheer Havelaar...
sjaalman/havelaar
Een voorschot.
(geeft geld uit eigen beurs)
Tot ziens, mijnheer de adhipatti. Ik verheug me op onze samenwerking.
Adhipatti vertrekt.
betsy
En de adhipatti ging heen, met zijn gevolg. Ook de belangstellenden verspreiden zich, opeens waren ze alleen op het erf...
frits/verbrugge
Als straks blijkt dat hij niets te goed heeft?
sjaalman/havelaar
Dan heb ik pech gehad. Je zag het toch! Dat bruuske vragen, totaal in strijd met de zo hoffelijke volksaard... De adhipatti heeft dat geld hard nodig.
frits/verbrugge
Het is zijn familie. Ze persen hem af...
sjaalman/havelaar
(legt hem met een gebaar het zwijgen op)
Ik wil niet weten wat er gebeurd is. Maar wat vanaf nu gebeurt, is mijn verantwoordelijkheid. Onrecht duld ik niet, bij God. Maar ik wil mijn plicht doen met zachtheid.
Ze drinken. Mevrouw Rosemeyer op.
| ||||||||||||||||
[pagina 26]
| ||||||||||||||||
marie/tine
(gedempt)
Daar is ze.
sjaalman/havelaar
Mevrouw Slotering!
(naar haar toe)
Ze gaat weer.
(mevrouw Rosemeyer af met tegenzin)
O. Andere keer?
marie/tine
Waarom doet ze zo vreemd?
sjaalman/havelaar
Neem het de arme vrouw maar niet kwalijk. Haarman was vroeger de eerste persoon hier.
frits/verbrugge
Sinds de dood van haar man dwaalt ze rond als een spookverschijning.
sjaalman/havelaar
Waaraan is hij gestorven?
frits/verbrugge
Leverabces. Van het ene moment op het ander uit het leven gerukt...
sjaalman/havelaar
De tropen zijn niet gezond. Voor ons soort.
frits/verbrugge
Tja...
(staat op)
Vaarwel. Het is een lange dag geweest, voor u zeker...
(schudt Havelaar de hand)
Ik hoop dat u hier lang zult blijven.
sjaalman/havelaar
Dat hoop ik ook.
Verbrugge gaat.
Gezin alleen.
sjaalman/havelaar
(zucht, kijkt rond)
Mooi is het hier... Sprookjesachtig mooi... Maar de landstreek waarvan het bestuur aan onze zorg is toevertrouwd, verkeert in een treurige toestand, lieve Tine. Wat is er?
marie/tine
Niets...
Kijkt hem aan met gemengde gevoelens.
Einde eerste voorlezing. Gekuch.
rosemeyer
Het wordt geloof ik een roman.
droogstoppel
Ik moet ook zeggen dat ik enigszins verrast ben.
frits
We hebben besloten het geheel de vorm van een verhaal te geven, om de aandacht van de lezer te vangen zodat hij ontvankelijk wordt voor het thema.
droogstoppel
Dat hebben jullie besloten? Zo.
mevrouw rosemeyer
(lacht)
Ze gaan met je boek op de loop, Droogstoppel.
rosemeyer
Beetje luguber, dat laatste. Gestorven voorganger, ronddwalende vrouw.
sjaalman
Allemaal waar gebeurd. Staat allemaal in het pak.
rosemeyer
Ja, dat pak...
betsy
Er komen toch geen moorden in voor? Dan doe ik niet meer mee, hoor.
mevrouw droogstoppel
Ik weet ook niet of een dergelijk verhaal wel zo geschikt is voor de zondagmiddag. We zijn koud de kerk uit en...
mevrouw rosemeyer
Juist mooi. Je voelt nu al dat het spannend gaat worden. Allerlei griezeligs kondigt zich aan.
(tot Sjaalman)
Ik verheug me op volgende zondag! Dan kom ik hopelijk wel aan het woord?
droogstoppel
Ik voel slechts één spanning. waar blijft de koffie? | ||||||||||||||||
[pagina 27]
| ||||||||||||||||
5.
Avond. De schuifdeuren zijn dicht.
Sjaalman omringd door de kinderen, ze zitten aan zijn voeten. De sfeer is samenzweerderig.
sjaalman
Waar moeten we het plaatsen, denk je?
frits
Niet te ver naar voren. We moeten eerst met het verhaal van Havelaar vertrouwd zijn.
sjaalman
Misschien juist wel in het begin. Om meteen duidelijk te maken hoe ernstig de toestand ginder is. Hoewel: ik betwijfel weleens of men met verhalen de geest van de mensen kan raken.
frits
Natuurlijk. Het verhaal heeft een blijvende indruk gemaakt op ons. Zo zal het een blijvende indruk maken op de wereld! Er zal recht geschieden, mijnheer Havelaar! Aan u. Aan de onderdrukte Javaan.
betsy
Mijnheer Sjaalman...
frits
Hoe bedoel je?
betsy
Je zei mijnheer Havelaar tegen hem.
sjaalman
Goed. We doen een poging.
(leest)
‘Saïdjahs vader had een buffel waarmee hij zijn veld bewerkte. Toen deze buffel hem werd afgenomen door het districtshoofd van Parang-Koedjang was hij zeer bedroefd. Hij nam een zilveren kris, verkocht hem en met het geld kocht hij een ander dier. Saïdjah had met de nieuwe buffel spoedig vriendschap gesloten. Zijn kinderstem scheen kracht te geven aan het sterke dier als het de kleigrond van de sawah openscheurde. Daarnaast lagen de sawahs van Adinda's vader, het kind dat met Saïdjah huwen zou.
Saïdjah was negen jaar geworden en Adinda zes, toen ook deze buffel van Saïdjahs vader werd afgenomen. Saïdjahs vader verkocht nu twee zilveren klamboehaken en van het geld kocht hij een nieuwe buffel. De nieuwe buffel was zo sterk niet als de vorige, het oude juk was te ruim voor zijn borst maar het dier was gewillig. Toen ook deze buffel van Saïdjahs vader werd afgenomen, telde Saïdjah twaalf jaar en Adinda weefde sarongs. Saïdjahs vader had geen geld meer om een nieuwe buffel te kopen. Hij maakte zich weg uit Lebak om werk te zoeken in het Buitenzorgse...’
(houdt op met voordragen)
Nee... Je voelt het, de spanning zakt weg...
frits
Daar ben ik het niet mee eens. Ga door! Nu wordt het juist mooi.
betsy
Ja! Nu gaan ze met elkaar praten.
sjaalman
Dat verhaal is gewoon te lang, te saai voor dit vroege stadium...
marie
En bovendien: twee liefdesverhalen in één boek, dat is een beetje veel.
betsy
Twee liefdesverhalen? Wat is het andere dan?
marie
Havelaar en Tine toch?
frits
Dat is toch geen liefdesverhaal. Die zijn al getrouwd.
sjaalman
We gaan eerst maar eens verder met het verhaal van Max en Tine.
droogstoppel
Slapen! | ||||||||||||||||
[pagina 28]
| ||||||||||||||||
6.
Kleine Max komt op, achter een vlinder aan.
marie/tine
(op met eten)
Nee Max, laat dat arme beestje met rust. Je moet geen kapellen vangen. Dat arme dier heeft eerst op een boom rondgekropen, dat was geen vrolijk leven! Nu heeft het pas vleugeltjes gekregen en wil wat rondvliegen in de lucht...
(geluid)
Wie hoort daar een tontong slaan?
betsy/kleine max
Ik.
marie/tine
En wat beduidt dat?
betsy/kleine max
Bedtijd. Maar... ik heb nog niet gegeten.
marie/tine
Eerst krijg je eten, dat spreekt vanzelf.
Havelaar en Verbrugge op, van verschillende kanten.
frits/verbrugge
(op met brief)
Er was een gezant van de regent voor u... Mevrouw Slotering had hem weggestuurd.
sjaalman/havelaar
Die vrouw stuurt iedereen weg die zich op het erf waagt. Ze zou de Gouverneur-Generaal zelf de deur wijzen als hij zich zou verwaardigen op werkbezoek te komen.
frits/verbrugge
Het is niet echt belangrijk.
(overhandigt brief)
De regent van Tjanjor komt bij onze adhipatti op bezoek.
sjaalman/havelaar
Wat? De regent doet zo'n reis met een gevolg van honderden, die allemaal ondergebracht en gefêteerd moeten worden. Dat kan de adhipatti niet betalen!
frits/verbrugge
Afzeggen zou gezichtsverlies zijn.
sjaalman/havelaar
(leest de brief)
De brutaliteit! Hij vraagt koelies om zijn erf schoon te maken. Hij weet heel goed dat hij het aantal dat hem voor herendienst is toegestaan allang overschreden heeft. Dit is een provocatie. Zeg dat ik toestemming weiger.
frits/verbrugge
Het gaat alleen maar om het snijden van gras.
sjaalman/havelaar
Het is een precedent. Als ik dit toesta, verlies ik alle gezag. Dan kan hij vanaf nu zijn gang gaan... De toestemming is geweigerd...
frits/verbrugge
Met alle respect: ik denk dat u zich vergist. Zo denkt de Javaan niet...
sjaalman/havelaar
Zo denk ik, Verbrugge... De toestemming is geweigerd...
frits/verbrugge
Drijf het niet op de spits... Om een paar hectare gesneden gras...
sjaalman/havelaar
De toestemming is geweigerd!
frits
(stapt uit zijn rol)
Ik ben dat wel met Verbrugge eens. Havelaar is mijn held. Maar ik vind toch dat hij hier niet evenwichtig genoeg...
rosemeyer
Zeg maar rustig kinderachtig...
sjaalman
Havelaar heeft ten hemel schreiend onrecht gezien in zijn eerdere aanstellingen. Regenten die hun onderdanen zonder betaling dwingen te wer- | ||||||||||||||||
[pagina 29]
| ||||||||||||||||
ken op hun akkers, die hun buffels stelen...
frits
Dat is nog niet gebeurd. Daar kan de lezer zich niets bij voorstellen. Nu lijkt Havelaar alleen maar heetgebakerd.
sjaalman
(maakt een aantekening)
Hij wil meteen zijn gezag laten gelden. Maar ik begrijp wat je bedoelt...
rosemeyer
(tot Droogstoppel)
Slimme zoon.
frits
Dus... wat doen we ermee?
sjaalman
Zo is het gebeurd.
droogstoppel
Volkomen juist. Discussie gesloten. Ga verder.
Frits is het er niet mee eens maar staakt zijn verzet.
sjaalman/havelaar
(neemt de tekst iets terug)
Zo denk ik, Verbrugge... De toestemming is geweigerd...
frits/verbrugge
Drijf het niet op de spits... Om een paar hectare gesneden gras...
sjaalman/havelaar
De toestemming is geweigerd!
frits/verbrugge
Ze zijn al begonnen.
sjaalman/havelaar
Ook dat nog! Dat vertel je me nu pas...
frits/verbrugge
(haalt schouders op)
Ik vermoed dat de adhipatti veronderstelde dat de toestemming zeker gegeven zou worden...
sjaalman/havelaar
Stuur die mensen naar huis. Dit is de onbeschaamdheid te ver gedreven.
(schudt ergernis van zich af, gaat zitten)
Tine, was is dit voor ketimon? Lieve meid, doe nooit plantenzuur bij vruchten. Er staat iets van in Liebig...
marie/tine
Beste Max, hoe lang denk je dat we hier zijn? Die ketimon is van mevrouw Slotering.
sjaalman/havelaar
Ik ben voor mijn gevoel al een half leven in Lebak. Ik heb dagen rondgereden om me op de hoogte te stellen, nachten doorgebracht met lezen van de archieven... Maar toch moet je eens wat van Liebig lezen, Verbrugge...
frits/verbrugge
Ik wil graag nog even terugkomen op...
sjaalman/havelaar
Ik niet.
frits/verbrugge
Wie is Liebig?
sjaalman/havelaar
Liebig heeft ontdekt hoe men gras in wol verandert. Je begrijpt wel...
frits/verbrugge
Nee.
sjaalman/havelaar
Stuur een schaap het land in en je zult zien... Lezen moet je, Verbrugge. Als je wilt houden we een leescursus, 's avonds, een paar maal in de week.
frits/verbrugge
Er zijn hier nauwelijks boeken...
sjaalman/havelaar
Dan lezen we iets dat ik zelf geschreven heb.
marie/tine
Max is altijd bezig met het ontwikkelen van zijn denkbeelden op papier. Eens zal het gedrukt worden!
frits/verbrugge
Een kunstenaar! Dat zou veel verklaren.
(tot Tine)
Dich-
| ||||||||||||||||
[pagina 30]
| ||||||||||||||||
tersvrouwen lijken me te beklagen. Altijd de muze als derde aanwezige bij de intiemste gesprekken...
marie/tine
Maar er is ook het ogenblik waarop hij de lauweren oogst die hij in het zweet van zijn genie heeft verworven...
sjaalman/havelaar
En neerlegt aan de voeten van de wettig beminde gade...
Het echtpaar glimlacht naar elkaar.
Misprijzende geluiden van Droogstoppel en vrouw.
marie/tine
Kleine Max kan niet in de tuin spelen omdat er te veel slangen zijn...
frits/verbrugge
Je zou het erf van onkruid moeten reinigen tot aan het ravijn toe.
sjaalman/havelaar
Daar heb ik te weinig mensen voor.
frits/verbrugge
U mag de mensen die door u bij politievonnis zijn veroordeeld te werk stellen op uw erf.
sjaalman/havelaar
Het stuit me tegen de borst mijn erf te laten onderhouden als boete voor kleine vergrijpen. Bovendien, ik heb net de regent verboden zijn erf te laten schoonmaken...
frits/verbrugge
(hij staat op)
Ik ga de boodschap overbrengen. Goedenavond.
Verbrugge gaat.
sjaalman/havelaar
(kijkt hem na)
Ik krijg geen hoogte van hem. Hij weet meer dan hij laat merken...
(Havelaar naar overkant erf)
Mevrouw Slotering!
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
(staat naast hem, voor hij het in de gaten heeft)
Mijnheer Havelaar...
sjaalman/havelaar
Waarom stuurt u mensen die 't erf betreden allemaal weg?
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Er is zoveel slecht volk.
sjaalman/havelaar
Ik ben hier om de mensen te allen tijde een willig oor te geven. Bovendien: dit was een afgezant van de regent...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Neemt u me niet kwalijk...
sjaalman/havelaar
Nu ja, hij liep gelukkig Verbrugge in de armen.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Kan ik u even spreken? Ik zal kort zijn. Ik hoorde u Verbrugge bevel geven de adhipatti tot de orde te roepen.
sjaalman/havelaar
U hebt goede oren, mevrouw.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Wees voorzichtig, mijnheer Havelaar.
sjaalman/havelaar
Ach, het gaat alleen om gesneden gras.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Hij zal het als inmenging in zijn zaken beschouwen.
sjaalman/havelaar
Het is onwettige gezagsuitoefening. Ik zal hem morgen zelf bezoeken om de zaak uit te leggen. | ||||||||||||||||
[pagina 31]
| ||||||||||||||||
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Mijn man...
sjaalman/havelaar
Ik hoop een waardig opvolger van uw man te zijn.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Hij wilde ook rechtvaardig zijn. Hij wilde een einde maken aan de mishandeling waaronder het volk zucht. Hij vermaande de adhipatti, in vergaderingen en schriftelijk...
sjaalman/havelaar
Ik weet het. Ik vond zijn brieven in het archief...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Hij sprak telkens met resident Slijmering. Maar altijd vergeefs. Toen ging hij op inspectiereis. Hij gebruikte het middagmaal ten huize van de adhipatti. En werd kort daarop in deerniswekkende toestand thuisgebracht. Hij riep, op de maag wijzende, vuur, vuur! En weinig uren later was hij dood. Hij die altijd een voorbeeld was geweest van goede gezondheid...
Tine en Havelaar kijken elkaar aan.
sjaalman/havelaar
Hebt u de dokter van Serang laten roepen?
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Ja, maar ik durfde hem mijn vermoeden niet meedelen, omdat ik bang was voor wraak.
(kijkt Tine aan)
Ik had dit alles voor u en uw vrouw willen verbergen.
(dringend, tot Havelaar)
Begrijpt u nu waarom ik zo voorzichtig ben? Laat geen vreemden toe in de keuken. Verlies uw zoon niet uit het oog.
Ze gaat. Pauze.
marie/tine
O, Max...
sjaalman/havelaar
Hij zou het niet wagen, de regent. Dat is toch dom, iemand vergiftigen in je eigen huis. Dan ben je toch als eerste verdacht? Het arme mens ziet spoken...
marie/tine
Zoiets verzin je toch niet!
sjaalman/havelaar
Die vrouw is in de war...
marie/tine
Max, ik ben bang, vreselijk bang...
Einde voorlezing.
rosemeyer
Mooi!
mevrouw rosemeyer
Sinister!
betsy
Spannend!
mevrouw droogstoppel
Nog iemand een kopje thee? Een kaakje?
rosemeyer
Wat ben je stil, Droogstoppel?
droogstoppel
Ja... ach... euh... nou ja... Mooi, ja... | ||||||||||||||||
[pagina 32]
| ||||||||||||||||
7.
droogstoppel
(tegen publiek)
Al drie zondagmiddagen houdt Sjaalman ons nu al bezig met zijn verhaal over die Havelaar en het woord koffie is nog niet één keer gevallen! Ik moet me bij u verontschuldigen. U bent naar hier gekomen, vertrouwend op de deftige titel, de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy, en wat krijgt u voorgeschoteld? Geen koffie, geen veiling, laat staan een handelmaatschappij! En het ergste is: mijn kinderen vinden het mooi. De Rosemeyers vinden het mooi. Dus ik sta helemaal alleen. Ik durf geen kritiek te uiten. En mijn vrouw, die maakt zich zorgen.... Dat pak van Sjaalman is een waar Trojaans paard gebleken. Of ben ik te voorbarig? Dat is wat hij tegen me zegt, als ik een aanmerking durf te maken. En dat op een toon! Zo neerbuigend! En ook Frits wordt erdoor bedorven. Dat stel is zo pedant, ondraaglijk.
En dan dat gedoe over liefde. Ik zie Marie's ogen gloeien als ze in het spel, let wel! opkijken mag naar haar Sjaalman. En Frits, laatst was ik met hem in de kerk en ik dacht al: wat kijkt hij toch gehoorzaam naar de kansel. Later bleek dat Betsy er pal onder zat. Betsy Rosemeyer die als ze 's zondags uit de kerk komt, vraagt of ze vroeg komen mag vanmiddag om toch vooral veel over Max en Tine te horen.
Frits komt binnen.
frits
U wilde mij spreken, vader?
droogstoppel
Frits, ik ben niet tevreden over je.
frits
Dat spijt me, vader.
droogstoppel
Je hebt Betsy Rosemeyer een zoen gegeven
frits
(gebogen hoofd)
Ja, vader.
droogstoppel
Hou de dingen gescheiden, zoon. De Rosemeyers doen in suiker. Wij doen in koffie. De suiker gaat nog steeds in de koffie. En niet andersom.
frits
Ja, vader.
droogstoppel
Bedenk dat je vader altijd hard heeft moeten werken voor de kost, sla dus het oog naar boven en tracht op te groeien tot een fatsoenlijk makelaar zodat ik straks met een gerust hart naar Driebergen kan.
frits
Ja, vader.
droogstoppel
En nu: het boek. O, dat boek.
frits
Moeten we niet op Sjaalman wachten?
droogstoppel
Ik wil het over Sjaalman hebben.
frits
(ongemakkelijk)
O.
droogstoppel
Ik zie je vaak met hem samen...
frits
Het boek vraagt veel tijd.
droogstoppel
Je zou op de spelling letten.
frits
Hij zegt dat ik literair talent heb. Dat komt vast van u, vader. | ||||||||||||||||
[pagina 33]
| ||||||||||||||||
droogstoppel
Sjaalman is een werknemer van Last & Co. Wij mogen niet in nauw contact met personeel geraken. Er komt altijd een moment dat we hard moeten zijn. Zie Bastiaans.
frits
Ik zal proberen de samenwerking zakelijk te houden.
droogstoppel
Alleen de spelling, Frits. Uitsluitend de spelling!
frits
Ik leer veel over koffie...
droogstoppel
Is dat zo? Desondanks...
frits
Alleen de spelling, ja vader.
droogstoppel
Ik sprak laatst een heer die vroeger in de Oost resident was. Hij kende Sjaalman. De man is in Natal gesuspendeerd vanwege een kastekort.
frits
Het is een kunstenaar. Je kunt hem slordigheid met geld niet verwijten...
droogstoppel
Nooit heeft eens iemand door slordigheid geld over.
frits
Bovendien heeft hij later alles terugbetaald.
droogstoppel
Zoiets blijft aan iemand kleven, Frits! Hij is toen overgeplaatst naar Lebak, een arm district. En, o toeval, nu speelt het boek de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy! dat boek in statu nascendi, speelt mijn boek in...
frits
De koffie komt, vader. Heb geduld.
droogstoppel
Daar heb ik het niet eens over. En de held van de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy lijkt verdacht veel...
frits
(gloedvol)
Havelaars hart is goed en warm...
droogstoppel
Het is een Don Quichot. Hij zei het zelf! Spiegel je daar niet aan! Bovendien: is het allemaal waar?
frits
Waarheid! Wat maakt dat uit? De man heeft stijl! Als hij spreekt, dan zie je de wolken drijven bij het onweer, dan hoor je niet het gerammel van een toneeldonder! Die toespraak tot de Hoofden... dat is toch meesterlijk!
droogstoppel
Leugens. Hij heeft doodgewoon gesproken.
frits
Doodgewoon!
droogstoppel
In werkelijkheid heeft hij doodgewoon gesproken. niemand van de hoofden was er bijzonder door geboeid. Ik heb het uit zijn eigen papieren! Ja, dichtung und wahrheit!
Frits beteuterd.
sjaalman
(is opgekomen, kalm, tegen Frits)
Augurk, dat komt er het dichtste bij. Ketimon. Augurken, komkommers.
frits
O, goed.
(schrijft het op)
droogstoppel
Beste Sjaalman...
sjaalman
Mijnheer Droogstoppel, ik weet wat u gaat zeggen.
droogstoppel
Ik ben met Gaafzuiger een overeenkomst aangegaan voor het uitgeven van een boek over koffiveilingen. Heel Nederland wacht erop. En dan...
sjaalman
Ik beloof u dat na de inleiding de zaak zal neerkomen op koffie, koffie en niets dan koffie! | ||||||||||||||||
[pagina 34]
| ||||||||||||||||
droogstoppel
Dit is nog maar pas de inleiding?
frits
Denk aan Horatius, vader, omni tulit punctum, qui miscuit... Hij draagt ieders goedkeuring weg, die vermengt... het nuttige met het aangename...
droogstoppel
(tegen publiek)
Mijn bloedeigen Frits! Kijkt me aan, met een blik vol ironie! Houden ze me voor de gek, die twee? Maar ik mag niet boos worden. Ik krijg die Sjaalman toch niet meer weg uit de firma van mijn boek.
(tegen Sjaalman)
Natuurlijk, ik begrijpt het: uw aandacht wordt in beslag genomen door de vertelling. Overigens was ik graag bij de beslissing betrokken geweest om voor de romanvorm te kiezen. Maar ik heb eens nagedacht... Misschien is er een eenvoudige oplossing voor het probleem.
sjaalman
Voorstellen zijn altijd welkom.
droogstoppel
Denk aan ons contract.
frits
Contract?
droogstoppel
(haalt papier te voorschijn)
Onze afspraken!
(overhandigt het aan Frits)
Punt drie!
frits
(leest)
‘Batavus Droogstoppel draagt bij tijd en wijle een hoofdstuk bij om het geheel een solide aanschijn te geven...’
Droogstoppel neemt papier terug, steekt het bij zich.
droogstoppel
Precies! Dat door iedereen met grote verwachtingen tegemoet geziene informatieve chapiter van mijn hand! Dat lost alle problemen op.
Frits en Sjaalman kijken elkaar aan.
frits
Denkt u niet dat het beter is die informatie van u te verwerken in het verhaal...
droogstoppel
Nee, nee, waar ik naar snak, dat is waar iedere lezer naar smacht: een heldere, gezaghebbende uiteenzetting van het koffieprobleem.
frits
Ja, maar...
sjaalman
Misschien heeft u gelijk. We kunnen het allicht proberen.
droogstoppel
Heel goed! Zal ik mijn bijdrage meteen op de komende krans voordragen?
sjaalman
Goed.
droogstoppel
Uitstekend! Tot zondag, dan.
Wil gaan.
sjaalman
Wat vindt u van het boek? Tot nu toe?
droogstoppel
Hm... ik weet het nog niet... Zo... zo! 't Is een boek dat... hm! Wel aardig. Heel verdienstelijk...
Gaat.
sjaalman
Wel aardig! Ik schrijf met mijn hartenbloed en hij zegt heel verdienstelijk. Tranen druppen op het manuscript en hij zegt wel aardig.
frits
Wat moeten we in godesnaam met een hoofdstuk van vader?
(papieren)
Het is al moeilijk genoeg om saïdjah en adinda erin te krijgen.
sjaalman
Hoe houden we Droogstoppel eruit, dat is nu ons eerste probleem. | ||||||||||||||||
[pagina 35]
| ||||||||||||||||
8.
droogstoppel
(nerveus, rolt landkaart naar beneden; hij gaat achter een katheder staan)
rosemeyer
Hou je het wel kort, Droogstoppel? Word je niet te lang van stof?
droogstoppel
- hoofdstuk 4. enige achtergronden bij de javaanse koffikultuur. De Javaan is van oorsprong landbouwer. De grond waarop hij geboren is, die veel belooft voor weinig arbeid, lokt hem hiertoe uit. Hij is met hart en ziel overgegeven aan het bebouwen zijner rijstvelden, waarin hij dan ook zeer bedreven is. Maar op een zeker moment kwamen vreemdelingen uit het westen die heer werden van het land. Ze wensten voordeel te doen met de vruchtbaarheid van de bodem, en gelasten de bewoner een deel van zijn arbeid te wijden aan het voortbrengen van andere zaken, die meer winst afwerpen op de markten van Europa...
rosemeyer
Zoals koffie. Wil je zeggen.
droogstoppel
Zoals koffie... Om de geringe man hiertoe te bewegen, was niet meer dan een zeer eenvoudige staatkunde nodig. Hij gehoorzaamt zijn hoofden, men hoeft alleen deze hoofden te winnen door hun een gedeelte van de winst toe te zeggen...
rosemeyer
Maak je het niet te droog, Droogstoppel? We willen tenslotte niet dat de lezers boven je boek in slaap vallen...
mevrouw rosemeyer
U wilt ons duidelijk maken dat u deze staatkunde edel vindt?
droogstoppel
Zeer edel! Zo verdient de gewone man er toch wat aan?
frits
Maar geniet de landbouwer een evenredige beloning voor de Javaanse producten die in Nederland te koop worden geveild?
marie
De regering verplicht hem op zijn grond aan te kweken wat haar behaagt, ze straft hem als hij het voortgebrachte verkoopt aan wie ook buiten haar, en zijzelf bepaalt de prijs die ze hem daarvoor uitbetaalt. Het gevolg van deze maatregel is vaak hongersnood...
droogstoppel
Nu ja, daar...
mevrouw rosemeyer
Wat gaan we doen? Gaan we discussiëren? Of vertellen we een verhaal?
rosemeyer
Ja, weet je, Droogstoppel, ik betwijfel of de lezer hierin geïnteresseerd is, in deze fase. We wachten op andere dingen. De volgende wandaad van die adhipatti, bijvoorbeeld! Zal Havelaar het redden, met zijn hoge principes? Of gaat hij voor de bijl? dat willen we weten.
droogstoppel
Denkt u? De lezer dient de vertelling toch in zijn historische context te kunnen plaatsen?
rosemeyer
Zijn daar niet andere middelen voor? Iets dat de voortgang van het verhaal niet ophoudt?
droogstoppel
Bent u soms ingeseind? Heeft iemand u opgedragen dit te zeggen? | ||||||||||||||||
[pagina 36]
| ||||||||||||||||
rosemeyer
Ingeseind? Welnee. Kijk om u heen.
(wijst naar de anderen)
Dit zijn uw eerste lezers. Kijken ze geboeid? Zitten ze op het puntje van hun stoel?
sjaalman
Ik heb een betere oplossing. Wacht maar af.
rosemeyer
Weet je, Droogstoppel, maak er een nawoord van. Een aanhangsel, iets helemaal achterin.
frits
Laat ons nu maar begaan.
droogstoppel
Wacht, geef mijn doorwrochte essay tenminste een kans...
mevrouw droogstoppel
Ja, laat vader toch even aan het woord...
frits
(onderbreekt)
- hoofdstuk vijf. havelaar krijgt hoog bezoek.
| ||||||||||||||||
[pagina 37]
| ||||||||||||||||
9.
Avond.
Tine en Havelaar aan tafel. Geritsel. Schaduwen. Er wordt zacht aangeklopt. Havelaar staat van tafel op. We zien de schaduwen van Havelaar en een inlander met wie hij praat. Tine alleen. Opnieuw geritsel. Ze schrikt. Mevrouw Slotering op.
marie/tine
U bent het, mevrouw Slotering.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Wat eet u daar?
marie/tine
Wees gerust. 't Is beschuit uit blik van Batavia. En ook de suiker is altijd achter slot geweest. En kleine Max mag alleen spelen op de voorgalerij...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Heel verstandig...
marie/tine
Mijn kind leeft in een paradijs maar mag het alleen vanachter de ramen bekijken. Wij dachten in een hemel te belanden...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
...en het is een hel gebleken...
Ze kijken naar de schaduwen.
marie/tine
Vrijwel elke nacht is het raak. Ze kruipen door het ravijn omdat ze zich niet overdag aan de voordeur durven melden. De regent heeft overal zijn spionnen. Max dacht nog dat zijn toespraak weinig indruk had gemaakt!
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Er is een roep opgegaan in de dorpen dat de toewan recht wil doen, dat geeft de slachtoffers van misbruik de moed zich te beklagen.
marie/tine
Maar die moed verdwijnt als sneeuw voor de zon als ze hun klacht moeten herhalen waar de regent bij is...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Ik heb het uw man voorspeld... Maar hij moest en zou de regent ter verantwoording roepen... De geschiedenis herhaalt zich... hopelijk niet tot het bittere eind...
marie/tine
Kruipend voor de voeten van de adhipatti baden ze om verschoning. nee, die buffel was hun niet afgenomen om niets. nee, ze waren niet afgeroepen van hun velden om zonder betaling te arbeiden in de sawahs van de regent. Een pijnlijk schouwspel... En intussen zat de regent maar fijntjes te glimlachen.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Ik voorspel u: niet lang meer en de rivier voert de eerste lijken mee...
marie/tine
Wat zegt u daar, mevrouw Slotering? | ||||||||||||||||
[pagina 38]
| ||||||||||||||||
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Het aantal klachten neemt toe, dus neemt de intimidatie net zo toe...
marie/tine
Waar moet dit toe leiden?
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Er zijn twee oplossingen... De eerste: de regent zijn gang laten gaan... een oog dichtknijpen, beide ogen dichtknijpen en de handen uitstrekken... en ze raken gevuld met geschenken...
marie/tine
U kent mijn man intussen, mevrouw Slotering.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Hij lijkt op de mijne. Maar nu hij dood is, denk ik: is het het allemaal wel waard geweest? Ja, hij was onkreukbaar, kwam op voor het recht. Maar hij heeft zijn leven gegeven en er is niets veranderd.
marie/tine
En de tweede oplossing?
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Weggaan van hier. Zo snel mogelijk... Zo ver mogelijk...
marie/tine
Mijn man geeft niet op. Nooit.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
En u kunt hem daarin niet beïnvloeden?
marie/tine
Ik zou het niet willen...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Zelfs als het leven van uw kind in gevaar is?
Havelaar op.
marie/tine
Blijf bij ons eten, mevrouw Slotering: we hebben Hollandse bloemkool in blik.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Nee, nee, ik moet gaan...
Als ze weg is.
sjaalman/havelaar
Ze is zo bang voor vergiftiging dat ze zal sterven aan ondervoeding.
marie/tine
Als je je eigen man hebt zien sterven...
sjaalman/havelaar
Dat is niet bewezen, Tine. Laat je niet door dat mens beïnvloeden...
marie/tine
Haar man is vermoord. Dat voel ik. Net zoals ik voel dat er nu, op dit moment naar ons gekeken wordt... Voortdurend zijn er ogen op me gericht... de adhipatti is op de hoogte van elke beweging die we maken...
sjaalman/havelaar
Er wordt inderdaad nu, op dit moment naar ons gekeken... want daar komt Verbrugge aan.
Verbrugge op.
Geluiden in de verte. Muziek.
frits/verbrugge
Hoor. De regent van Tjanjor is gearriveerd...
Ze luisteren.
sjaalman/havelaar
Op een halfgemaaid erf.
marie/tine
Waarom zijn wij niet uitgenodigd?
sjaalman/havelaar
We zijn uitgenodigd. | ||||||||||||||||
[pagina 39]
| ||||||||||||||||
frits/verbrugge
Zo'n ontvangst is een heel indrukwekkende gebeurtenis.
sjaalman/havelaar
Indrukwekkend over de ruggen van de arme mensen heen... Wat ik allemaal te horen krijg, hier...
frits/verbrugge
Het is in mindere of meerder mate overal zo. In de afdeling Tjiringien is het nog erger.
sjaalman/havelaar
En? Dat is toch geen reden om misbruik te laten bestaan.
frits/verbrugge
Het is altijd zo geweest in deze streken.
sjaalman/havelaar
Maar je wilt me toch wel helpen alles terecht te brengen? Je wilt toch wel je plicht doen?
frits/verbrugge
Men komt zo licht in de positie van iemand die windmolens bestrijdt. De kern van het probleem is... Onze regent is adhipatti en toch laten zijn inkomsten, omdat Lebak niet geschikt is voor koffie en hem dus geen emolumenten brengt, niet toe in praal en luister te wedijveren met een eenvoudige djemang in Preanger.
rosemeyer
(tegen Droogstoppel)
Hoor je? Kijk, zo doe je dat!
droogstoppel
(zuinig)
Eén regeltje..
sjaalman/havelaar
Ik heb medelijden met hem, ik weet hoe geldgebrek kan drukken. Hij is hoofd van een geslacht dat op grote voet leeft in naburige provinciën, waar koffie geoogst wordt, waar rijkdom heerst. Ik wil geloven dat hij graag anders wil...
mevrouw rosemeyer
Zo kan het ook, Droogstoppel! Hoor je?
droogstoppel
Twee regels! Of dat voldoende is! Die gaan toch ten onder in al die andere woorden!
mevrouw rosemeyer
Ze hebben uw kritiek ter harte genomen, en nu is het nog niet goed!
frits/verbrugge
...Roer er niet aan, mijnheer Havelaar. Alstublieft.
sjaalman/havelaar
Halfheid leidt tot niets, Verbrugge. Halfgoed is niet goed. Halfwaar is onwaar.
frits/verbrugge
Het valt sommigen gemakkelijker de Europese beambte brodeloos te maken dan een inlands hoofd te straffen.
sjaalman/havelaar
Wie bedoel je?
marie/tine
Ja, Max. Moeilijkheid trekt je aan. Je dorst naar zelfopoffering!
sjaalman/havelaar
Waarom heeft de resident nooit iets ondernomen? Waarom heeft hij niets gedaan met de noodkreten van mijn voorganger?
frits/verbrugge
Niemand wil de brenger van slechte tijdingen zijn. De regering van Nederlands-Indië schrijft liefst aan haar meesters in het moederland dat alles naar wens gaat. De residenten melden dit graag aan de regering, de assistent-residenten aan de residenten...
sjaalman/havelaar
Ja, maak het niemand moeilijk met verdrietige berichten! Maar iemand moet iets doen! Iemand moet de moed hebben de jobsbode te zijn.
marie/tine
Jobsbode... Dat woord hoor ik niet graag...
sjaalman/havelaar
Wees niet bang, Tine. Eén ding maakt me sterk. Aan | ||||||||||||||||
[pagina 40]
| ||||||||||||||||
het hoofd van de regering staat een gouverneur-generaal die mijn bondgenoot zal zijn. Hij lijdt minder aan gouverneursziekte dan zijn voorgangers.
marie/tine
Gouverneursziekte? Wat is dat voor kwaal?
sjaalman/havelaar
Die ken je niet? algemene ziektegeschiedenis van de gouverneurs-generaal. Eerste stadium. Eigenwaan, Onmatig zelfvertrouwen. Tweede stadium. Vrees. Moedeloosheid. Neiging tot slaap en rust. Bovenmatig vertrouwen op den raad van Indië. Heimwee naar een Hollandse buitenplaats.
frits/verbrugge
Ik herken wel iets van die ziekte...
sjaalman/havelaar
Maar deze gouverneur-generaal is wat minder duizelig dan de meeste anderen.
frits/verbrugge
Hij gaat met pensioen. De rust in Nederland is nabij! Ik merk overigens opeens dat ik last heb van het tweede stadium...
sjaalman/havelaar
Heimwee naar een Hollandse buitenplaats?
frits/verbrugge
Neiging tot slaap en rust.
Staat op.
sjaalman/havelaar
Smoesjes. Je gaat nog even langs op het feest...
(ze luisteren naar de muziek)
Hoe kan zo'n regent het wagen...
frits/verbrugge
U reageert te heftig, mijnheer Havelaar. U bent hier nog maar zo kort. En weet u nog, u zei dat u heel lang hoopte te blijven?
sjaalman/havelaar
Wat bedoel je daarmee?
(Verbrugge zwijgt)
Verbrugge. Waaraan is Slotering gestorven?
frits/verbrugge
Dat weet ik niet.
sjaalman/havelaar
Is hij vergiftigd?
frits/verbrugge
Dat weet ik niet, maar... Ik ben overtuigd dat hij vergiftigd geworden zou zijn als hij langer hier was gebleven.
Verbrugge gaat.
marie/tine
Max! Hoor je het nu?
sjaalman/havelaar
Laat me alleen, Tine...
Havelaar alleen, rusteloos.
De regent op, in de duisternis, geruisloos.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Mijnheer de assistent-resident...
sjaalman/havelaar
Mijnheer de adhipatti... Ik verwachtte...
mevrouw droogstoppel/adhipatti
U verwachtte iemand die zich over mij kwam beklagen, niet mijzelf... Er zijn er velen die zich over mij beklagen...
sjaalman/havelaar
Mijnheer de regent, ik weet niet waarom u hier bent...
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Ik ben hier om u op te halen... U heeft mijn uitnodiging toch wel gekregen? De wagen wacht... De regent van Tjanjor heeft danseressen en kunstenaars meegebracht... Ze zullen over niet al te lange tijd gaan optreden...
sjaalman/havelaar
U heeft mijn misnoegen gewekt...
(regent buigt het hoofd)
Ik vind het ongepast dat u met een verzoek om arbeiders voor heren-
| ||||||||||||||||
[pagina 41]
| ||||||||||||||||
dienst bij mij komt terwijl u weet dat uw quantum verbruikt is.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Aangezien het slechts om grassnijden ging...
sjaalman/havelaar
Dat interesseert mij niet. Het ging om een principe. Vandaar dat ik de arbeiders heb doen ophouden.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Het spijt me, mijnheer de assistent-resident... Het zal niet meer voorkomen. Ik heb ze overigens het werk laten afmaken. Het aanzien was zo vuil: de ene helft gesneden en de andere wild gras. De koelies waren er toch.
sjaalman/havelaar
(verbijsterd)
Houdt u mij voor de gek, mijnheer de adhipatti?
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Niets is verder van mij, mijnheer de assistent-resident. Wel...? Gaat u met mij mee?
sjaalman/havelaar
Ik ben helaas verhinderd.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Uw vrouw is misschien niet verhinderd? De wagen zal haar straks ook weer thuisbrengen.
sjaalman/havelaar
En hoe komt ze dan thuis, mijnheer de regent? Krimpend en overgevend, wijzend naar haar buik? vuur, vuur.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
(bedaard)
U bent hier nog maar kort. U zult op den duur wennen aan onze gewoonten. Dan zal onze samenwerking zeker ook minder stroef verlopen...
sjaalman/havelaar
Ik hoop ook op een minder moeizaam samenwerken. Maar ik betwijfel of dat met gewenning van mijn kant te maken heeft...
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Dat spijt me dat u dat zo ziet.
sjaalman/havelaar
Is dat een dreigement, adhipatti?
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Geenszins. Ik heb gehoord dat u uw spijzen laat staan uit angst voor vergiftiging. Dat zou niet nodig hoeven zijn...
sjaalman/havelaar
Het is een dreigement.
mevrouw droogstoppel/adhipatti
Als mevrouw nog naar het optreden wil komen kijken, hoor ik dat nog van u.
Adhipatti af.
Havelaar loopt rusteloos heen en weer. | ||||||||||||||||
[pagina 42]
| ||||||||||||||||
10.
Terwijl Havelaar heen en weer blijft lopen.
droogstoppel
Gouverneursziekte! Wat zijn dat voor malle uitvallen? Een ziekte die zich openbaart in het verlangen naar een buitenplaats! Dat is op mij gemunt! Mag ik soms niet naar Driebergen gaan als Frits mijn werk overneemt?
mevrouw droogstoppel
Ja. En wat gaat het ons aan of Havelaar zijn tuin schoonhoudt, en of de mensen bij hem achter of voor binnenkomen?
marie
Vader, betrek toch niet alles op uzelf.
mevrouw droogstoppel
(tegen mevrouw Rosemeyer)
Bij Busselinck & Waterman moet je altijd door een nauw gangetje naast een oliepakhuis waar 't altijd heel vuil is!
rosemeyer
Geen onderbrekingen meer! Verder met het verhaal!
mevrouw rosemeyer
Helemaal mee eens! Het verhaal, verder met het verhaal!
frits
(tot Sjaalman)
Hier moet Saïdjah en Adinda komen, anders redden we het niet meer, anders is het boek uit!
(Sjaalman reageert niet)
Kom Betsy. ‘In Batavia zijn veel heren die in bendies rijden, Adinda. Misschien is er voor mij een plaats te vinden als bendie-jongen. Ik zou binnen drie jaar geld kunnen oversparen, genoeg om buffels te kopen. Dan zullen wij oud genoeg zijn om te trouwen en we zullen twee buffels hebben.’
betsy
‘Ik zal spinnen en sarongs en slendangs weven en heel vlijtig zijn al die tijd.’
marie
Het verhaal! Verder met het verhaal!
Havelaar overstemt iedereen.
sjaalman/havelaar
Tine. Tine!
(Tine komt)
Lieve Tine, ik heb je een verzoek te doen. Ik wil dat je met Max naar Batavia gaat. Onmiddellijk.
marie/tine
Waarom? Wat is er gebeurd?
sjaalman/havelaar
Ik klaag vandaag nog de adhipatti aan.
marie/tine
(valt hem om de hals)
Nee, Max, nee... Dat doe ik niet. wij eten en drinken samen!
sjaalman/havelaar
Dank je, mijn lief.
Omhelzing.
| ||||||||||||||||
[pagina 43]
| ||||||||||||||||
11.
droogstoppel
Belachelijk! Overdreven! Heetgebakerd! Een inlands hoofd laten arresteren! Terwijl geen van zijn onderdanen iets tegen hem inbrengt!
rosemeyer
Ik vind die actie ook enigszins voorbarig...
sjaalman
U heeft het gehoord! 's Nachts kruipen ze door het ravijn naar het huis. Ze vertellen de gruwelijkste verhalen over misbruik en willekeur!
droogstoppel
Zich beklagen! Natuurlijk. Dat kennen we, nietwaar Rosemeyer? Ontevreden werknemers. Maar als je ze op de man af vraagt, durft niemand zijn mond open te doen.
rosemeyer
Daar moet ik Droogstoppel gelijk geven...
mevrouw rosemeyer
En al die buffels dan?
rosemeyer
Welke buffels?
mevrouw rosemeyer
Welke buffels? Die hij van zijn onderdanen steelt! Dat sujet daar!
(wijst naar mevrouw Droogstoppel)
Goed dat meteen wordt ingegrepen! Dat niet die slappe halfhartigheid van jullie wordt betracht!
rosemeyer
- mijn halfhartigheid? Nou ja!
mevrouw rosemeyer
Neem een voorbeeld aan Havelaar! leer iets van dit verhaal! Dat is belangrijker dan gezeur over koffie en suiker!
rosemeyer
(tot vrouw)
Wat gebeurt hier? Vrouw! Krijgen wij op de Lauriergracht 37 woorden over buffels?
mevrouw droogstoppel
(tegen mevrouw Rosemeyer)
Gezeur over koffie en suiker? Koffie en suiker vormen de basis van ons beider bestaan. Koffie en suiker, daar eten wij van.
droogstoppel
Het staat je fraai, Sjaalman, jij die zoveels goeds geniet in mijn huis - om datzelfde huis in rep en roer te brengen.
mevrouw droogstoppel
(tegen mevrouw Rosemeyer)
En daar zou ik aan willen toevoegen: de suiker gaat nog steeds in de koffie en niet andersom.
sjaalman
Het boek moet Nederland wakker schudden, dat wilde u zelf. Wel, dat begint blijkbaar op de Lauriergracht 37.
droogstoppel
Om meer koffie te doen aanplanten! Om de Javaan aan het werk te zetten. Om hem tot God te brengen. niet om medelijden met die heidenen op te wekken, om sympathie te vragen voor een dubieuze held met verwarde ideeën...
rosemeyer
Nou, nou, nou...
droogstoppel
Ik ben het volledig met die Verbrugge eens: dat grassnijden is een futiliteit, die vergiftiging niets dan een gerucht... En die aanklacht tegen de vorst mist elke grond.
sjaalman
Moet ik dit aanhoren? Moet ik voor de tweede keer dit onrecht accepteren? Zesendertig buffels in een maand tijd in één district! Lebak telt vijf districten! Dat zijn in een jaar 2000 buffels die onrechtmatig geconfisqueerd zijn! | ||||||||||||||||
[pagina 44]
| ||||||||||||||||
droogstoppel
Ach onzin, dat geklaag over slecht bestuur. Voor iemand die wil oppassen, valt in dat land nog best wat te verdienen. Het is allemaal alleen maar zucht naar heroïek. Don quichotterie.
frits
(woedend, tegen zijn vader)
Ik verbied u dat te zeggen! U zou zoiets niet durven! U zou niet alles op het spel durven zetten voor uw idealen, zoals hij gedaan heeft... U zou meteen leren leven met onrecht en corruptie en zien hoe u er het meeste geld uit kon slaan!
mevrouw rosemeyer
Bravo. Helemaal mee eens.
rosemeyer
Hou je daarbuiten!
mevrouw droogstoppel
(slaat in verbijstering hand voor de mond)
frits! Wat zeg je daar tegen je vader?
droogstoppel
Ik heb dit niet gehoord... Ik heb dit niet gehoord... Of liever: ik heb het wel gehoord. Jou spreek ik later...
frits
Dat u het vast weet: ik weet niet meer of ik nog wel makelaar wil worden...
droogstoppel
- wat zeg je daar? Geen makelaar? Ach, nu wil je zeker schrijver worden en armoe lijden zoals die daar?
frits
U wilt toch ook schrijver worden?
droogstoppel
Alleen dit ene boek! Eén keer, één gebaar... Dank u wel, Sjaalman, u heeft mijn zoons roeping aan het wankelen gebracht.
sjaalman
Misschien heb ik hem dichter bij zijn ware roeping gebracht.
droogstoppel
Ik droom. Dit kan niet waar zijn. Zoiets waagt iemand in alle kalmte tegen mij te zeggen, in mijn eigen huis? Sjaalman die op het gymnasium al niet wilde deugen? O, vervloekt de dag dat ik over de Kalverstraat liep!
sjaalman
Ik heb hem alleen getoond dat er nog andere werelden bestaan dan die van zijn vader.
droogstoppel
De wereld van zijn vader is de wereld van zijn grootvader en die was voor mij goed genoeg!
sjaalman
Een wereld waarin hij andere vormen kan zien dan die van de koffieboon, de suikerkorrel...
rosemeyer
Geen kwaad woord over het suikerkristal! Dat heeft een grote schoonheid...
marie
Sjaalman wil alleen maar het beste. Voor de Javaan. Voor de Hollander.
droogstoppel
Ach, hoe nobel! Wilt u zelf soms gouverneur-generaal worden? U bent er verwaand genoeg voor! Marie, kijkt niet zo vol overgave naar die man! Frits, zit niet zo naar Betsy Rosemeyer te gluren!
mevrouw rosemeyer
Hoezo? Wat is er mis met onze dochter? Is het omdat wij in suiker doen?
droogstoppel
De Rosemeyers zijn een fatsoenlijk huis. Daar hoort u mij niet over. O hemel, nu komt door dat vermaledijde boek ook nog onze vriendschap in gevaar!
mevrouw rosemeyer
Niet door het boek! Door uw verstoktheid. Dat had ik u al langer willen zeggen! | ||||||||||||||||
[pagina 45]
| ||||||||||||||||
rosemeyer
(sussend)
Nou, nou, nou...
mevrouw rosemeyer
Ach, hou jij toch je mond. Jij slappe Slijmering! Die rol is je op het lijf geschreven.
rosemeyer
O ja? Jij vertolkt die hysterische buurvrouw anders met groot succes!
mevrouw droogstoppel
Toe, toe, toe. Het is maar een boek... Beste Sjaalman, zoals u dat huwelijk van die Havelaars beschrijft... Toen wij trouwden, zijn we naar Den Haag geweest. We hebben flanel gekocht in de Venestraat. En nergens hebben wij 't minste blijk bespeurd van ontevredenheid met de regering!
droogstoppel
Frits, voor die ten hemel geslagen blik: een boete uit je spaarpot! Marie, voor het fluisteren wat je nu doet: drie dagen kamerarrest, op koffie en brood!
rosemeyers
Wel koffie! wel koffie!
kinderen
Wel koffie! Wel koffie!
(wordt een koor)
droogstoppel
(tot publiek)
O, dit alles treft mij diep. Infaam! Infaam! Vervloekte Sjaalman! U bent ook daarginds al luid, pedant en ziekelijk geweest, anders zou u niet straatarm zijn thuisgekomen, en hier rondlopen zonder winterjas. Het is het natuurlijk verkeerd afgelopen, anders zat u niet hier. Maar dat zullen we allemaal nog wel te horen krijgen, niet? Zondag na zondag na zondag? Met de nodige larmoyantie omkranst! Met de nodige retoriek gelardeerd! Wel, ik hoef niet meer te weten hoe het verder gaat, dat verhaal van u!
sjaalman
Pardon?
droogstoppel
U hoort me goed: de laatste hoofdstukken schenk ik u, mijnheer!
rosemeyer
Wat wil je daarmee zeggen, Droogstoppel?
droogstoppel
Ontslag op staande voet. Eruit met die querulant.
marie
Dat moet u terugnemen, vader.
sjaalman
(tegen Droogstoppel)
U wijst me de deur?
droogstoppel
Dat lijkt er veel op, vindt u niet?
sjaalman
(tegen de kinderen)
Goed. Dan ga ik.
droogstoppel
U ging uit Indië, u gaat van hier. U zult in uw leven nog veel gaan, vrees ik. En dan uzelf steeds maar wijsmaken dat het de anderen zijn die u wegjagen.
sjaalman
(betrekt de kinderen erbij)
Ik. Ga. Nu. Weg.
marie
Nee, vader! Hij mag niet weggaan! Hij moet Indië redden van de ondergang. Hij moet triomferen!
droogstoppel
Ik zal u de rest van de maand uitbetalen. Dat is meer dan Bastiaans heeft gekregen.
marie
Het boek is nog niet af! Blijf, Sjaalman. We mogen ze toch niet half afgemaakt, halfgeschapen, in de lucht laten zweven, Havelaar en zijn Tine? Hun kleine Max? Mijn leven lang zou ik me daar schuldig over voelen! Mijn | ||||||||||||||||
[pagina 46]
| ||||||||||||||||
leven lang zouden ze opduiken in mijn dromen, me verwijtend aankijken en zeggen: jij hebt ons het leven niet gegund. je hebt onze zaak het leven niet gegund. Want het gaat niet alleen om hen. Het boek is belangrijk. Het zal Nederland wakker schudden, daar ben ik zeker van. Het moet verspreid worden, in duizenden en duizenden exemplaren...
mevrouw droogstoppel
Waar haalt ze het vandaan?
betsy
Ja, ja! Zodat Sjaalman terug kan gaan naar de Oost, en daar zijn heilzame werk kan voortzetten... Als keizer van Insulinde!
frits
Ja. De keizer van Insulinde!
kinderen + mevrouw rosemeyer
- leve de keizer van insulinde.
rosemeyer
Keizer van Insulinde?
marie
Het boek mag niet ongeschreven blijven. Een berg papier. Ordeloos, zoals het pak. Toe vader, zeg tegen hem dat het u spijt.
droogstoppel
Ik moet zeggen dat het me spijt?
marie
Anders kijk ik u nooit meer aan! Anders zal ik voor altijd mijn liefde aan u onttrekken!
(Droogstoppel loopt weg)
Vader...
frits
Vader! Toe...
Droogstoppel gaat waardig terzijde staan.
rosemeyer
Keizer van Insulinde? Hij? Wat is dit voor pathetische praat? Zeg Droogstoppel, ik geloof dat je gelijk hebt...
(Rosemeyer achter Droogstoppel aan)
Ik vrees dat deze onderneming bezig is een heel verkeerde wending te nemen
droogstoppel
Daar komt u nu pas achter?
Marie wil achter hem aan.
sjaalman
Laat hem. We maken het verhaal af. Mijnheer Rosemeyer! De brief.
Twijfel bij Marie en Rosemeyer.
Sjaalman wint het pleit. | ||||||||||||||||
[pagina 47]
| ||||||||||||||||
12.
rosemeyer/slijmering
Verbrugge! Waarom hebt u Havelaar niet van die aanklacht afgehouden?
frits/verbrugge
Mijnheer Slijmering?
rosemeyer/slijmering
(leest brief)
‘Ik voel mij verplicht u mee te delen dat ik de adhipatti van Lebak, Radhen Adhipatti Karta Natta Negara, beschuldig van misbruik van gezag. Ik stel u voor mij te gelasten de adhipatti voorlopig in arrest te nemen.’ Dit mocht ik gisteren ontvangen.
frits/verbrugge
(in verbijstering)
Ik weet hier niets van. Ik heb mijnheer Havelaar juist nog tot kalmte gemaand.
rosemeyer/slijmering
Een impulsieve actie dus. Dacht ik al.
(Havelaar erbij)
Daar bent u. Ik ben meteen na ontvangst van uw brief naar hier getogen.
sjaalman/havelaar
Dank u.
rosemeyer/slijmering
Dat valt nog te bezien. Waarom heeft u mij niet eerst mondeling op de hoogte gebracht? U weet niet hoe moeilijk het is iets geschrevens uit de wereld te verwijderen.
sjaalman/havelaar
(kijkt hem aan)
Dat weet ik wel.
rosemeyer/slijmering
Ah. Zo.
sjaalman/havelaar
Schriftelijke vastlegging leek me verstandig voor het geval mij iets overkomt.
rosemeyer/slijmering
Dat gerucht als zou uw voorganger vergiftigd zijn, is volstrekt uit de lucht gegrepen.
sjaalman/havelaar
Ik heb lichamen de rivier af zien drijven van mensen die het waagden zich te beklagen.
rosemeyer/slijmering
In het water gevallen en verdronken.
sjaalman/havelaar
Bij tientallen?
rosemeyer/slijmering
Toch was het beter geweest de zaak vooraf particulier te behandelen. Goed. Nu de kwestie zelf. U klaagt een inlands vorst, een ruim zestigjarige doch nog ijverige landsdienaar, aan wegens misbruik van gezag.
sjaalman/havelaar
- dat is juist.
rosemeyer/slijmering
U vraagt bovendien hem te arresteren nog vóór zijn zaak in behandeling is genomen.
sjaalman/havelaar
Dat is juist.
rosemeyer/slijmering
Dat is absurd.
sjaalman/havelaar
De slachtoffers durven anders hun klachten niet te uiten.
rosemeyer/slijmering
Wat, als zal blijken dat u voorbarig hebt gehandeld?
sjaalman/havelaar
Dat misbruik duurt al jaren, jaren!
rosemeyer/slijmering
Maar niet door uzelf geconstateerd. U bent hier nog maar een maand! | ||||||||||||||||
[pagina 48]
| ||||||||||||||||
sjaalman/havelaar
Ik hoop dat de vraag eenmaal wezen zal of ik goed gehandeld heb, niet of ik te snel gehandeld heb.
rosemeyer/slijmering
U heeft mij in de korte tijd van uw aanwezigheid geen enkele melding van zulke feiten gedaan! En nu overvalt u mij opeens met deze eindvoorstellen.
sjaalman/havelaar
Het zou me aangenaam zijn als u uw opmerkingen zou beperken tot de beoordeling van mijn voorstellen, niet van mij zelve.
rosemeyer/slijmering
En het zou mij aangenaam zijn als u die stukken terugnam.
sjaalman/havelaar
Het spijt me, nee.
rosemeyer/slijmering
Dan blijft me niets over dan een onderzoek in te stellen naar de gegrondheid van de klachten. Ik moet u verzoeken getuigen op te roepen. Kunt u daar iets over zeggen, controleur?
frits/verbrugge
(laf)
Nu ja, ik vind het moeilijk...
sjaalman/havelaar
Resident, ik klaag de adhipatti aan, ik ben schuldig als mijn aanklacht vals is.
Verbrugge opgelucht.
rosemeyer/slijmering
Ik zal uw brief onder de aandacht van de regering moeten brengen.
sjaalman/havelaar
U zegt als bedreiging wat voor mij een overwinning is. Ik heb de overtuiging mijn plicht te doen. Anders dienen kan ik niet. Wenst het gouvernement anders te worden gediend, dan moet ik verzoeken mij te ontslaan.
(schrik)
Maar ik kan niet geloven dat uw mening gedeeld wordt door zijne excellentie de gouverneur-generaal.
rosemeyer/slijmering
Hoe de zaak ook afloopt, een ding is zeker: door uw voortvarendheid heeft u zich tegenover de adhipatti gesteld. Daardoor is de goede verhouding die tussen u beiden bestaan moet, voor altijd verbroken. nu al is er iets onherstelbaars gebeurd.
sjaalman/havelaar
Ik moet de kwade praktijken van de adhipatti tegengaan. Temeer omdat te vrezen valt dat de bevolking in opstand zal komen tegen het misbruik der vorsten als er niets gebeurt. Er dreigen bloedige opstanden, realiseert u zich dat wel? Mijn God, ik was bang dat u juist menen zou dat ik laks was of flauw.
rosemeyer/slijmering
Het spijt mij...
sjaalman/havelaar
Het spijt mij ook.
rosemeyer/slijmering
(groet Tine)
Mevrouw...
Slijmering vertrekt. Hij gaat naar de overkant van het toneel, voegt zich daar bij Droogstoppel en vrouw.
frits/verbrugge
(wijst hem na)
Weet u wie hij voor u bezocht heeft? Hij gebruikte het middagmaal bij de adhipatti en vroeg hem bij die gelegenheid of hij geld nodig had. Waarop hij een paar bankbriefjes uit zijn vestzak haalde. Die hij er dus al in Serang met die bedoeling in had gestopt. Daarna informeerde hij luchtig of de man iets kon inbrengen tegen de assistent-resident, tegen u!
| ||||||||||||||||
[pagina 49]
| ||||||||||||||||
sjaalman/havelaar
Hij probeert de kwestie te verleggen... door mij te beschuldigen...
frits/verbrugge
Precies! Als na een openlijk onderzoek alles aan de dag komt, zal de gouverneur-generaal hem ter verantwoording roepen. Hij zal hem vragen hoe het komt dat hij in twee jaar niet ontdekt heeft, wat u terstond in het oog is gevallen. Hij moet dus trachten dat onderzoek te voorkomen...
sjaalman/havelaar
Dat gevaar heb ik onderkend. Ik heb mijn maatregelen genomen. | ||||||||||||||||
[pagina 50]
| ||||||||||||||||
13.
mevrouw droogstoppel
(handenwringend)
Batavus, toe... sta daar niet zo... O hemeltje, wat is er van onze gezellige theekrans geworden...
droogstoppel
(terzijde staand)
Laten me gewoon staan.
mevrouw droogstoppel
Kun je het niet in der minne schikken, Batavus? Misschien moet je zelf een eigen boek schrijven? Een boek, helemaal van jou alleen?
droogstoppel
Noem me niet bij mijn voornaam, vrouw! | ||||||||||||||||
[pagina 51]
| ||||||||||||||||
14.
Havelaar loopt heen en weer.
Tine zit, met kleine Max op schoot.
sjaalman/havelaar
Vervloekt die schandelijke lauwheid! Daar zit ik nu al een maand te wachten op recht, en intussen lijdt het volk.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
De adhipatti wordt steeds driester in zijn misdragingen. Mannen zijn er niet meer, die zijn gevlucht, dus worden er vrouwen met kleine kinderen, met zuigelingen, zwangere vrouwen naar de hoofdplaats gedreven om voor hem te werken. Ze hebben niets te eten, ze slapen op de weg en eten zand!
sjaalman/havelaar
Kunt u zand eten? En dat alles is mijn verantwoordelijkheid! Als er buiten van die arme wezens ronddwalen, als ze het schijnsel zien van onze lamp, zullen ze zeggen: daar woont de ellendeling die ons beschermen zou! daar zit hij rustig bij vrouw en kind, en wij liggen hier te verhongeren!
(kust Max wild)
Mijn kind, als men je zegt dat je vader een ellendeling was die geen moed had om recht te doen... dat er zoveel moeders gestorven zijn door zijn schuld... O, Max, Max, getuig dan wat ik leed...
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Anders kunnen wij daarvan getuigen.
Bewogenheid.
Verbrugge op met brief, overhandigt deze aan Havelaar. Deze leest en wordt bleek.
frits/verbrugge
Ik heb in het bestuur schelmen en dieven gezien... ze zijn in ere van hier gegaan. En men schrijft aan u zulk een brief!
Havelaar geeft brief aan Tine.
sjaalman/havelaar
Het is niets. De gouverneur-generaal is een eerlijk man: hij moet bedrogen zijn! Maar ik zal naar hem toegaan, hem vertellen hoe hier de zaken staan. Hij zal recht doen, ik ben er zeker van!
marie/tine
(die intussen de brief gelezen heeft)
‘... heeft in hoge mate mijn ontevredenheid gewekt... twijfel aan uw geschiktheid voor het bekleden van een betrekking bij het Binnenlands Bestuur...’ Max!
sjaalman/havelaar
Hij is bedrogen!
marie/tine
‘Overgeplaatst naar Ngawi...’ Jij geloofde in hem! In zijn bekwaamheid! In zijn goede trouw!
sjaalman/havelaar
Het is die Buitenzorgse kliek!
marie/tine
Hij zou je bevorderen tot resident. Hij zou je helpen Lebak te genezen van de kanker waaraan het lijdt al zoveel jaren...
sjaalman/havelaar
Ja, ja, ja...
Heen en weer lopend.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Maar als u naar Ngawi gaat... | ||||||||||||||||
[pagina 52]
| ||||||||||||||||
sjaalman/havelaar
Precies...
frits/verbrugge
Dat is even corrupt. U zou daar hetzelfde moeten doen.
sjaalman/havelaar
Bovendien: moet ik dienst doen op proef, alsof ik me misdragen heb? En om nog een reden kan ik niet daarheen gaan. Deze gouverneur-generaal zal spoedig aftreden... Zijn opvolger, daar valt niets van te verwachten. Om nog tijdig iets te verrichten, moet ik hem spreken voor zijn vertrek.
marie/tine
Max...
sjaalman/havelaar
Tine...
marie/tine
Lieve Max...
sjaalman/havelaar
Jij hebt moed, niet waar?
marie/tine
Max, je weet dat ik moed heb... Als ik bij je ben.
sjaalman/havelaar
Dan neem ik mijn ontslag.
marie/tine
(slaat hand voor de mond, ontzet)
Nee.
sjaalman/havelaar
Ik weet geen andere oplossing.
mevrouw rosemeyer/mevrouw slotering
Precies. Nu kunt u eindelijk uzelf zijn. | ||||||||||||||||
[pagina 53]
| ||||||||||||||||
15.
Ze lezen weer.
betsy
Daarop vertrok Havelaar met vrouw en kind van Rangkas-Betoeng. Hij weigerde alle geleide. Maar hij was aangedaan toen hij op de eerste wisselplaats een talrijke menigte vond die weggeslopen was om hem daar te begroeten, voor het laatst.
marie
In Batavia aangekomen liet hij om gehoor verzoeken bij de Gouverneur-Generaal. Dat werd hem geweigerd omdat er een fijtzweer was aan de voet van zijne excellentie.
rosemeyer
‘Helaas, er is een fijtzweer aan de voet van zijne excellentie.’
sjaalman
Havelaar wachtte tot de zweer genezen was. Toen liet hij andermaal verzoeken gehoord te worden.
rosemeyer
‘Zijne excellentie heeft het vreselijk druk met al zijn arbeid.’
betsy
Havelaar wachtte tot zijne excellentie zou heengeworsteld zijn door al zijn arbeid.
sjaalman
Havelaars arbeid was zwaarder dan de zijne: hij wachtte.
frits
Hij liet opnieuw verzoeken om gehoord te worden.
rosemeyer
‘Zijne excellentie kan u niet ontvangen, wijl ze hierin verhinderd wordt door de drukte van haar aanstaande vertrek.’
sjaalman
Een half uur! Zodra er een kleine ruimte is tussen twee ‘drukten’!
marie
Toen vernam hij dat zijne excellentie de volgende dag vertrekken zou! Hij schreef een brief...
sjaalman
‘...Als uwe excellentie het met haar geweten in overeenstemming kan brengen van hier te vertrekken zonder mij te horen, zal het mijne gerust zijn bij de overtuiging al het mogelijke te hebben aangewend om de bloedige gebeurtenissen te voorkomen die weldra het gevolg zullen zijn van de moedwillige onkunde waarin de regering in Nederland wordt gelaten van hetgeen er hier omgaat.’
Legt het vel waarvan hij las omgedraaid op de stapel.
betsy
Hij wachtte die avond, hij wachtte die nacht.
Legt het vel omgedraaid op de stapel.
frits
De gouverneur-generaal vertrok zonder Havelaar te hebben gehoord. Weer was een excellentie ter ruste gegaan in 't moederland.
Legt het vel omgedraaid op de stapel.
marie
En ook Havelaar keerde berooid met zijn kleine gezin naar Nederland terug.
Legt het vel waarvan ze las omgedraaid op de stapel.
Sjaalman draait nu de hele stapel om en doet een stap terug. Daar ligt het manuscript. Allen staan er in een halve cirkel omheen en kijken ernaar.
frits
En Saïdjah en Adinda? | ||||||||||||||||
[pagina 54]
| ||||||||||||||||
sjaalman
Helaas.
frits
Nee, nee, nee! Het moet erin!
(schreeuwt de rest van het verhaal uit. Legt de papieren er op de stapel bij)
Saïdjah ging terug naar huis. Hij had genoeg verdiend om drie buffels te kopen. Hij kwam 's nachts aan bij de ketapan. Adinda was er niet. Kwam ook niet toen de zon hoog aan de hemel stond. Hij rende naar het dorp. Het huis van Adinda was ingestort.
Adinda was met haar vader en haar broers weggetrokken toen ook hun laatste buffel was weggenomen. Hij verliet Badoer. In de Lampong sloot hij zich aan bij de opstandelingen die zich verzetten tegen het Nederlands gezag. Op een dag doolde hij rond in een dorp dat pas veroverd was door het Nederlandse leger, en dus in brand stond. Hij vond het lijk van Adinda's vader met een bajonetwond in de borst. Naast hem zag hij de drie vermoorde broers van Adinda, een weinig verder lag het lijk van Adinda, naakt, afschuwelijk mishandeld... Toen liep Saïdjah de soldaten tegemoet. Hij omvademde de brede bajonetten, drukte zich voorwaarts met kracht, en drong nog de soldaten terug met een laatste inspanning toen de gevesten stuitten tegen zijn borst.
Stilte.
sjaalman
Het komt erin. | ||||||||||||||||
[pagina 55]
| ||||||||||||||||
16.
marie
Het boek is af.
frits
Het boek is af.
rosemeyer
(hypocriet, loopt terug naar links)
Dat was het dan. Jammer toch, dat einde. Je ziet het aankomen, maar hoopt toch anders.
mevrouw rosemeyer
Huichelaar. Eén inzicht heeft dit boek me alvast opgeleverd.
rosemeyer
O ja? Hetwelk?
mevrouw droogstoppel
Het boek is af. Hè, hè. Eindelijk kan rust weerkeren in ons huis.
(wil dat iedereen ophoepelt)
Marie, help je even met de theeboel? Frits, haal jij de jassen?
mevrouw rosemeyer
Zo ging het dus. Zo is Havelaar uit Indië vertrokken. Zo bent u, Sjaalman, hier beland.
Sjaalman knikt.
betsy
(heeft het te kwaad)
Het eindigt zo treurig. Moet dat?
sjaalman
(troost haar)
Het einde is het einde niet.
frits
Het boek is verder gegaan waar de werkelijkheid ophield. Nu zal de werkelijkheid verder gaan waar het boek ophoudt. Het zal de wereld rondgaan en de mensen die het lezen zullen net zo verontwaardigd zijn als wij. Over het lot van Max Havelaar en de zijnen. Over het lot van de inlander. Het zal een blijvende indruk maken op de wereld zoals het een blijvende indruk heeft gemaakt op ons! En er zal recht geschieden, mijnheer Sjaalman! Aan u. Aan de onderdrukte Javaan.
marie
Het boek is af. Toch ben ik verdrietig.
mevrouw droogstoppel
Misschien kunnen we een luchtje gaan scheppen, een zondagswandelingetje maken. Vader?
Droogstoppel loopt naar de overkant, voegt zich bij hen.
droogstoppel
Het boek is af, begrijp ik. Aan een bijzonder tijdperk is een einde gekomen. En, wat is de titel van het werk?
Bevreemding.
frits
Die heeft u zelf bedacht: de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy.
droogstoppel
Nee, nee, dit zijn niet de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy. Tot mijn grote verdriet zijn dit niet de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy. Ondanks mijn pleidooien, nu al wekenlang, lijkt dit niet in de verste verte op de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy. Dit werk, dit onderhavige gewrocht, is helaas eerder gediend met een titel als sjaalman vertelt. Of, nog beter, heel eenvoudig: max havelaar.
sjaalman
Dat is misschien heel juist... | ||||||||||||||||
[pagina 56]
| ||||||||||||||||
Kinderen kijken naar hem.
betsy
(proeft)
max havelaar...
marie
(idem)
max havelaar...
frits
Dat heeft zeker kracht. Heel juist gezien, vader.
sjaalman
Dank u, mijnheer Droogstoppel. Wacht... max havelaar of de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy.
droogstoppel
(lacht)
Is dat niet een hele mond vol, mijnheer Sjaalman?
sjaalman
Het vergroot de gedegenheid. Absoluut.
droogstoppel
Je bent slim, Sjaalman. Maar nee, een koffiveiling valt hier niet meer van te maken, met de beste wil van de wereld niet. Helaas. Dus hier scheiden onze wegen. Tot ziens.
Draait zich abrupt om als om te gaan. Mevrouw Droogstoppel staat in deuropening klaar met jassen.
Consternatie.
frits
Maar vader...
sjaalman
En het boek?
droogstoppel
(jas aantrekkend)
Neem het mee. Doe ermee wat u wilt. Het is uw boek.
marie
Vader. Je zou de uitgave bekostigen.
droogstoppel
Van de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy. Dit is een werkje waar ik niets mee van doen heb.
frits
Vader, dit is uw boek! Van hem én van u.
droogstoppel
Ik heb met mijnheer Sjaalman een contract afgesloten voor een ander boek. Ik heb met uitgever Gaafzuiger contact gehad over een ander boek. Ik zal hem trouwens opzoeken en hem meedelen dat er geen boek zal komen. Tot mijn spijt. Ik zal andere wegen moeten zoeken om mijn koffiezorg onder de aandacht te brengen.
frits
Dat kunt u niet doen!
droogstoppel
O nee? Hij kan blij zijn dat ik het hierbij laat... Weet jij wat wij in de koffiehandel plegen te doen met sujetten die niet leveren wat ze beloven?
marie
Vader... In dat boek zitten ook onze zweetdruppels, onze dromen en ideeën.
droogstoppel
Als hij jullie schadeloos wil stellen voor jullie arbeid, is dat aan hem.
(tegen Sjaalman)
U bent nooit van plan geweest een boek over koffie te schrijven. Toen u inging op mijn voorstel, had u dit werkje al in uw achterhoofd, deze havelaar.
sjaalman
Hoe ik ook misschien mag falen als persoon, mijn zaak is zuiver, de inlander wordt misbruikt...
droogstoppel
Zwijg! Ik kan het niet meer horen!
(hij loopt naar het stapeltje en gooit het in de lucht, bladen dwarrelen neer)
Het is uit. Hebt u mij begrepen? Het. Boek. Is. Uit. Sjaalman, je bent een schooier! En als dit de waarheid was die u ons hier voorschotelt, dan zou ik er nog enigszins mee kunnen
| ||||||||||||||||
[pagina 57]
| ||||||||||||||||
leven. Maar hoe u ook schermt met uw documenten, met uw pak, het is niets anders dan zelfverheerlijking, idealisering. U gebruikt ons gezelschapje, onze zondagmiddagen om uw Indische afgang tot heroïek op te waarderen. En wij hebben niet alleen geluisterd naar de apologie van die querulant, we hebben hem ook nog geholpen die valse verdediging in een aanvaardbare vorm te gieten.
(bevelend)
Frits. Marie. Al die papieren terug in dat pak.
(ze bewegen niet)
En dat pak gaat de deur uit. Sjaalman, u vertrekt ogenblikkelijk met die vodden van u!
Sjaalman begint papieren in te zamelen.
frits
Niet weggaan...
marie
Niet weggaan.
sjaalman
Ik ben vaker verdreven...
droogstoppel
Ja, het verdreven worden ligt u blijkbaar goed.
sjaalman
Zwijg, jij ellendig product van geldzucht en femelarij! Stik in de koffie en verdwijn!
marie
(klampt zich aan Sjaalman vast)
Niet weggaan!
Sjaalman maakt zich bedaard los, gaat door met inzamelen van papieren
sjaalman
Laat maar. Ik vind wel iemand die mijn boek wil uitgeven. Ik zal gelezen worden! Door staatslieden die verplicht zijn te letten op de tekenen des tijds, door handelaren die belang hebben bij koffieveilingen, door kameniers die me huren voor weinig centen. Door gouverneurs-generaal in ruste en ministers in bezigheid. Door duizenden en tienduizenden exemplaren van het Droogstoppelras. Door de leden van de volksvertegenwoordiging, die weten moeten wat er omgaat in het grote rijk overzee. Ja, ik zal gelezen worden!
(pakt papieren bij elkaar)
Het boek is bont... er is geen geleidelijkheid in... jacht op effect... geen talent... geen methode. Goed, goed, alles goed, maar... de javaan wordt mishandeld! wederlegging van de hoofdstrekking van mijn werk is onmogelijk!
(hij staat voor Marie, spreekt haar aan als Tine)
en aan uw voeten zal ik het leggen, trouwe gade, liefdevolle moeder, edele vrouw...
(Marie valt in zijn armen. Hij maakt zich van haar los. Gaat verder)
Ik zal mijn boek vertalen in de weinige talen die ik ken, en in de vele talen die ik leren kan, om te vragen in Europa wat ik vruchteloos heb gezocht in Nederland. Er zullen in alle hoofdsteden liederen worden gezongen met refreinen als dit: er ligt een roofstaat aan de zee, tussen oostfriesland en de schelde. God geve dat het niet nodig zij! Neen, 't zal niet nodig zijn! Want aan u draag ik mijn boek op, Willem den Derde, Koning, Groothertog, Prins... meer dan Prins, Groothertog en Koning... keizer van het prachtig Rijk van Insulinde dat zich daar slingert om de evenaar, als een gordel van smaragd... aan u durf ik met vertrouwen te vragen of 't uw keizerlijke wil is: dat Havelaar wordt bespat met de modder van Slijmeringen en Droogstoppels? En dat daarginds uw meer dan dertig miljoen onderdanen worden mishandeld en
uitgezogen in uwen naam?
| ||||||||||||||||
[pagina 58]
| ||||||||||||||||
Fanatieke retoriek, kortom.
Dan realiseert hij zich waar hij is. Hij gaat verder met het verzamelen van zijn papieren. Stopt ze in de koffer. Staat daar ten slotte zoals in het begin, Sjaalman met zijn pak. Hij gaat af.
marie
(achter hem aan)
Mijnheer Sjaalman! Het is een prachtig boek!
frits
Een belangwekkend boek!
Achter hem aan.
droogstoppel
(haalt zijn schouders op)
Het is een boek. Misschien.
(realiseert zich dat de kinderen weg zijn)
Frits! Marie!
(tegen ons)
De kinderen kwamen weer terug. Natuurlijk kwamen ze terug. Maar ze waren veranderd. Marie ging sarongs dragen. Staarde de hele dag door het raam naar buiten. Mijn vrouw zat zwijgend tegenover me aan tafel, keek me aan met stil verwijt. Frits sloot zich op zijn kamer op, schreef lange sombere gedichten, protestliederen tegen de Nederlandse staat, tegen het vaderlijk gezag, tegen mij. Schreef brieven op rijm aan Betsy Rosemeyer, die door haar ouders op een kostschool is gedaan. De Rosemeyers, die we nooit meer zien, maar van wie we horen dat ze nog steeds in ernstige onmin leven met elkaar. En waarom dat alles? Vanwege dat vermaledijde boek. Ik drong het naar de achtergrond van mijn geheugen, dit ongelukkige avontuur. Maar toen was het er opeens toch, dat boek. Dat boek waarvan ik de titel had bedacht, waarvan de titel mij nu hoonde. max havelaar of de koffiveilingen der nederlandsche handelmaatschappy. Hij had een andere uitgever gevonden! En het boek ging als een lopend vuur door Nederland. Het werd vertaald in vele talen. Het kwam de koning ter ore. Het veranderde onze Indische politiek. Maar deed daarbij nog iets anders, iets vreselijks, iets rampzaligs: Het zette mij voor gek. Het maakte mij belachelijk. Voor de natie, voor de wereld werd mijn naam het synoniem van bekrompenheid, kleingeestigheid. Nederland op zijn smalst, dat ben ik!
Jawel, Batavus Droogstoppel is bespat door de modder van de Sjaalmannen. zo is het gegaan en niet andersom. Wie zal mij wreken? ik zal gewroken worden! Waar is hij, mijn rustige oude dag te Driebergen. Weggedoken leef ik, durf mijn huis niet meer te verlaten, omdat ik word uitgelachen, bespot overal waar ik mijn gezicht laat zien. Wie zal mij wreken? ik moet gewroken worden. |
|