Indische Letteren. Jaargang 24
(2009)– [tijdschrift] Indische Letteren–
[pagina 22]
| ||||||||
Jeugdherinneringen van een ‘Inlandse Indische’
| ||||||||
[pagina 23]
| ||||||||
jadiningrat, Suwarsih Djojopoespito, Sutan Sjahrir en enkele anderen, die een heel ander beeld geven van hun dagelijkse leven en meestal getuigen van een bepaald niet onbezorgde jeugd. | ||||||||
Gelijkgestelde Inlander of autochtone ‘Indische’?Ik ben onder meer een nazaat van zo'n ‘Inlandse lijn’, maar had het geluk geboren te worden als de dochter van een succesvolle Indonesische ondernemer, die zichzelf ontwikkeld had. Mijn vader was ook van feodale afkomst - hij was een afstammeling van Molukse radja's - en had daarom toegang tot het Europese onderwijs al vanaf de lagere school. Ook zijn christelijke afkomst zal daarbij een rol gespeeld hebben. Pas veel later echter heb ik me gerealiseerd, dat hij daar als gelijkgestelde/genaturaliseerde Nederlander, natuurlijk recht op had. Mijn drie broers en ik hebben dan ook vanaf de eerste klas op een Europese school gezeten. Het was zelfs een christelijke school, waar de screening nog zwaarder en het schoolgeld hoger was, maar door het inkomen van mijn vader bleek dat geen probleem. Mijn ouders hadden besloten, beiden uit ruime ervaring puttend, dat hun kinderen van de wieg af met Nederlands als (moeder)taal zouden opgroeien. Dat kwam omdat ze op grond van hun ruime ervaring vonden dat dit de beste basis was voor een goede toekomst. Beiden hadden ze namelijk ook op Europese lagere scholen gezeten. Mijn moeder had daarna MULO en een medische analisten opleiding gedaan. Mijn vader had na de lagere school toelatingsexamen gedaan voor de KWS (Koningin Wilhelmina School). Hij koos voor de afdeling bouwkunde - een voorloper van de HTS - en was er ondanks veel tegenwerking en discriminatie in geslaagd een eigen bouwbureau te vestigen, dat bepaald renderend was. Mijn broers en ik werden niet alleen opgevoed met het Nederlands als moedertaal, we groeiden ook op in een westers georiënteerd gezin. Mijn moeders afkomst was buitengewoon gemengd. Haar grootvader van vaderskant was een Armeniaan, die waarschijnlijk als handelaar naar het specerijeneiland Banda was gekomen, het eiland waar mijn beide ouders geboren waren. Deze Armeniaanse voorvader had de familie ook met Belgisch, Moluks en Indisch bloed verrijkt. Mijn moeders moeder was een nazaat van een Arabier en een Chinese vrouw, die beiden christen geworden waren. Deze hadden bovendien de Europees klinkende naam Filippus als familienaam aangenomen, naar één der twaalf apostelen. Hierdoor werden ze binnen de Europees-Indische groep geplaatst. | ||||||||
[pagina 24]
| ||||||||
![]()
Cisca Pattipilohy met haar broertjes. Omstreeks 1932.
Mijn vader kwam van Molukse ouders en was dus de ‘Inlander’ in de familie. Het grappige van de koloniale administratie was, dat juist de zwarte kleine Molukker eigenlijk Nederlander was omdat zijn vader in 1891 zijn ‘gelijkstelling’ had gekregen en daarmee volgens de toen geldende wet Nederlander was geworden. Mijn vader werd het jaar daarop, in 1892, dus geboren ‘uit een Nederlandse vader’. Maar tot eind zestiger jaren van de vorige eeuw, toen hij, 76 jaar oud, naar Nederland ‘repatrieerde’, wist hij niet beter, dan dat hij Nederlands onderdaan was, dus Inlander. Zo werd hij ook behandeld, ook op fiscaal gebied. (Dat bleek bijvoorbeeld toen ik in 1947 mijn diploma HBS-VB had gehaald en mijn vader mij naar Holland stuurde om in Leiden te gaan studeren. Het bedrag dat hij mij als toelage gaf moest hij toen driemaal storten omdat hij als Inlander geen recht had om deviezeningezetene te | ||||||||
[pagina 25]
| ||||||||
zijn. Voor de f250, - die ik maandelijks in Holland kreeg, moest hij in Djakarta bij de bank f750, - storten. Hetzelfde gold ook voor het collegegeld en voor elk ander bedrag dat hij voor mij over wilde maken.) Mijn moeders vader daarentegen liet zich pas in 1907 gelijkstellen en werd dus geen Nederlander. Maar zijn zonen en die van zijn broers werden allen opgeroepen voor militaire dienstplicht. Omdat hij echter een Europees klinkende familienaam had (en christen was) hoorden ze automatisch tot de Indische groep. Zo is mijn moeder in een Indisch milieu opgegroeid. | ||||||||
Extended familyOns gezin verschilde misschien van een normaal Nederlands gezin vanwege het feit dat het tot mijn tiende jaar een extended family was. Na haar huwelijk bracht mijn moeder haar twee jongste broers en haar jongste zusje mee om in haar gezin op te groeien en in Batavia naar school te gaan. Ze was toen 23 jaar oud. Na de ooms en de tante zijn er nog een paar Bandase jongeren voor korte of langere tijd bij ons in![]()
Ciska (op voorgrond) met haar broertjes en een vriendin in de tuin van het oudelijk huis in Batavia. Op de achtergrond de auto van haar vader. Omstreeks 1933.
| ||||||||
[pagina 26]
| ||||||||
huis geweest, in afwachting van een permanente woning. Bij ons was het altijd open tafel en open (logeer)huis. In Batavia hadden we ook veel familieleden en heel goede vrienden van mijn ouders, die dus ook bij de familie hoorden. Als er om de een of andere reden een ‘eetfeest’ plaatsvond, dan kwamen er gemakkelijk tussen de twintig en de veertig mensen om zich te goed te doen aan de gerechten uit mijn moeders uitstekende Bandase keuken. Vanwege de ooms in huis kregen we van jongs af fantastische verhalen over momohs, kuntil-anaks (kinderdieven) en andere verhalen te horen die je nekharen deden verrijzen. Ook werden we geconfronteerd met staaltjes van strenge opvoeding. Ik was een echte bangerd en vaak dook ik na zulke sterke verhalen 's avonds angstig mijn bed in. Daar vond ik gelukkig mijn dikke vertrouwde goeling waar ik dicht tegen aangeschurkt, veilig in slaap viel. Ja, ook die goeling was een familiestuk, een onmisbaar element in ons leven waarbij je in verdriet, vreugde of in welke gemoedstoestand dan ook, altijd steun vond. | ||||||||
Indisch ‘by proxy’?In mijn schoolrapport stond voorin, onder mijn naam, dat ik ‘Inlands leerling’ was. We waren natuurlijk geen doorsnee Inlands gezin. Zoals ik hierboven al zei, was de groep Inlanders die een Indische jeugd hebben gehad, maar heel beperkt in aantal. Het merendeel kwam vooral uit de feodale Javaanse en Soendase bevolkingsgroep, maar een heel klein deel kwam uit de Buitengewesten. Feodale afkomst en een (goede) financiële achtergrond vormden de sleutel tot een westerse opleiding en het zich eigen maken van de Nederlandse taal. Wij, de jeugd uit het interbellum, waren gelukkiger dan de Inlands-Indische jeugd van vóór die periode. Toen moest je vader tot de priyayi behoren als je toegelaten wilde worden op de Europese lagere school, zoals onder meer blijkt uit de Herinneringen van Pangeran Achmad Djajadiningrat.Ga naar eind2 Op onze lagere school waren alle juffrouwen en onderwijzers totoks of Indisch. Op de HBS en het gymnasium en de Europese MULO en AMS waren de leerkrachten overwegend totoks die in Nederland waren opgeleid. Het lesmateriaal en de leesboeken kwamen heel erg overeen met wat in Holland werd gebruikt op de scholen. We leerden excessievelijk veel vaderlandse en Europese geschiedenis, over de helden, geleerden, krijgsheren, kunstenaars en hun daden, uitvindingen en creaties in Nederland en Europa. We lazen (over) de Tachtigers en hun belang voor de ontwikkeling van de Nederlandse literatuur. Het leek of er uit Indië niet veel heldhaftigs, kunstzinnigs, of | ||||||||
[pagina 27]
| ||||||||
wetenschappelijks te vermelden was. In ieder geval was het niet van een zo superieure kwaliteit dat het in de geschiedenisles vermeld werd. Ik denk dat het minderwaardigheidscomplex van Inlanders hierdoor behoorlijk versterkt werd. Het dunne boekje Indische geschiedenis ging bovendien ook alleen over een stel terroristische vorsten en prinsen die in opstand kwamen tegen de VOC of het Nederlands koloniaal gezag, hoewel hun grondgebieden vaak door hun voorgangers onder dwang of omkoping door een contract aan de Nederlandse overheersers waren overhandigd of door deze met geweld waren veroverd. Ook zongen we over de malse weiden, de groene wouden, blanke duinen, stormwinden, stoere knapen ... Ik zong graag en daarom zong ik dus van harte al die mooie liederen mee. De melodie mocht dan mooi zijn, de inhoud zei ons niets. Het ging niet over onze natuur en samenleving. Thuis speelden we met zijn allen ganzenbord, mens-erger-je-niet en kwartet. We beschikten over een radio, een grammofoon en mijn vaders collectie klassieke platen, meestal aria's uit bekende opera's. Op pianoles speelden we Clementi, Mozart en Debussy. Gamelanmuziek vonden we lelijk en saai, want onze smaak was naar Europees model geprogrammeerd. Bij de Javaanse feodale jeugd werd wel vaak waardering voor en kennis van de eigen Javaanse en Hindoese cultuur thuis bijgebracht. Maar de interesse daarvoor legde het af tegen de belangstelling voor de Europese cultuur. En bij de interbellum-jeugd werd dit nog minder, toen ook de films en songs uit Amerika naar Indië kwamen. Pas in de Japanse bezettingstijd, toen de Nederlandse taal en ook andere Westerse cultuuruitingen van de ene op de andere dag, verboden werden, kwamen we tot de ontdekking dat er ook mooie volksliederen in allerlei dialecten, melodieen en rythmes bestonden die herkenbare dingen bezongen als de schitterende volle maan, de schuimende golven van de zee, de zingende bergen en het heimwee naar je geboorte(ei)land ... | ||||||||
Zwembad verboden voor InlandersIk was vanaf heel jong dol op lezen. Dat kwam mij heel goed van pas, want hoewel mijn vader er moderne ideeën op na hield en hij een aardige collectie boeken op allerlei gebied had, was hij wat zijn enige dochter betreft heel ouderwets. Ik mocht nergens (alleen) naar toe. Ik moest mijn vertier thuis zoeken. Ter compensatie kocht hij steeds boeken voor mij. Ik heb altijd heel veel moeite gehad met deze strengheid. Maar later heb ik bedacht dat hij mij vooral het heersende discrimerend gedrag, de | ||||||||
[pagina 28]
| ||||||||
vooroordelen jegens en minachting voor Inlanders wilde besparen, althans in zoverre het binnen zijn macht lag. Hij was een selfmade ondernemer, maar zou ondanks zijn grote vakbekwaamheid nooit zo succesvol zijn geweest zonder zijn taaie doorzettingsvermogen en grote incasseringsvermogen. Maar hij heeft geweldig op moeten boksen tegen discriminatie en vernedering van als inferieur gestigmatiseerde Inlanders, zoals hij in zijn memoires beschreef.Ga naar eind3 Ik herinnerde mij een voorval uit mijn HBS-tijd uit het einde van de dertiger jaren. Sinds mijn tiende jaar had ik een pianoaccordeon. Mijn vader had die eigenlijk voor mijn oudere broer gekocht, die hij vergeefs aan de piano had proberen te krijgen. Maar mijn broer had na het gedwongen jaartje pianoles toen hij negen jaar was een grondige afkeer van muziekinstrumenten gekregen, althans om ze te leren bespelen. Ik vond het juist een gemakkelijker te bespelen instrument dan de piano en je kon het ook nog overal naar toe meenemen. Toen ik dertien was en op de HBS zat, kocht mijn vader op een vendutie een veel grotere accordeon met tachtig bassen (de eerste had er maar twaalf). Hij was wel een stuk zwaarder dan de eerste, maar paste beter bij mijn inmiddels grotere speelvaardigheid. Ik kon daarmee ook meespelen in een cowboybandje van school, waarmee we vaak optraden tijdens schoolavondjes. Op een dag kwam een klasgenootje naar me toe en vroeg of ik haar accordeon wilde leren spelen, want ze had van haar vader op haar verjaardag een accordeon gekregen met twaalf bassen. Ze was een ijverige leerling en na een half jaar hard oefenen kon ze ook muziek spelen die geschikt was voor haar instrument. We waren veel met elkaar omgegaan in die tijd en goede vriendinnen geworden. Maar ik was blij verrast toen ze mij op een vrijdagmiddag, de middag dat op school muziek werd gemaakt en allerlei andere recreatieve activiteiten werden bedreven, vroeg, of ik de aanstaande zondag mee wilde gaan naar de Jachtclub in het Bataviase Zandvoort, aan de Javazee. De Jachtclub was voor hen die niet tot de kleine Europese Bataviase elite behoorden, zoiets als een paradijselijk, onbereikbaar oord. Ik fietste die avond in een roze wolk gehuld naar huis en viel haast stotterend van opwinding met de uitnodiging de huiskamer binnen. Mijn vader keek me een paar minuten zwijgend aan en zei toen: ‘Daar komt niets van in. Je wordt daar als zwartje niet eens toegelaten.’ Ik keek hem verpletterd van teleurstelling aan en begon te protesteren. Mijn vriendin had me toch had uitgenodigd en ze was notabene de dochter van een hele hoge ambtenaar, de officier van Justitie van het hoogste gerechtshof - ze woonden op het prestigieuze van Heutszplein in Menteng, de elitebuurt. Ik zou toch met hun auto meegaan. Maar mijn vader was niet te vermurwen en ik moest de volgende ochtend beschaamd aan een niet begrijpende, teleurgestelde Ina vertellen dat mijn | ||||||||
[pagina 29]
| ||||||||
![]()
Cisca (tweede van rechts) met haar moeder, twee tantes twee broertjes in de plantentuin van Buitenzorg. Omstreeks 1931.
vader geen toestemming had gegeven om mee te gaan naar Zandvoort. Later dacht ik terug aan een voorval dat ik had meegemaakt toen ik tien jaar was en we in Buitenzorg - nu Bogor - woonden. Op voorstel van twee blanke Indische vriendinnetjes, die in dezelfde straat woonden, ging ik samen het hen naar het zwembad in de buurt van de Plantentuin. Toen we voor het loket stonden vroeg de oudste van de twee zusjes, die elf jaar was, om drie kaartjes. Maar de man aan het loket gaf haar maar twee kaartjes en zei, naar mij wijzend, ‘Zij mag niet mee naar binnen’. Ik had wel door de grond willen zakken van schaamte en voelde me heel erg zwart. Maar mijn vriendinnetje dat er niets van begreep, zei verontwaardigd: ‘Waarom mag zij niet naar binnen, zij is mijn vriendin, we zitten samen op school ...’ Maar de man bleef onverbiddelijk: ‘Zij mag er niet in.’ Toen pakte mijn vriendinnetje haar geld op, schoof de kaartjes terug en zei: ‘Dan gaan wij ook niet’. Ik denk dat mijn vader me, enige jaren later, een dergelijke ervaring toen bij de Jachtclub wilde besparen. | ||||||||
[pagina 30]
| ||||||||
Zwart=Inlander=minderwaardigDan was er nog het voorval in de ‘Blauwe Driehoek’. In mijn Buitenzorgtijd, van mijn tiende tot mijn twaalfde jaar, werd ik op aansporing van mijn Indische vriendinnetjes ook lid van de Blauwe Driehoek - een soort padvinderij-achtige club voor christelijk protestantse meisjes waar je behalve de christelijke moraal ook allerlei nuttige vaardigheden leerde. De leidsters heetten offie (van officier, dus een beetje als bij het Leger des Heils). De hoofdoffie was de vrouw van de dominee van de voornaamste kerk in Buitenzorg, en mevrouw Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, de vrouw van de Gouverneur-Generaal, was beschermvrouwe. We kwamen net als de padvinderij meestal eens in de week naar de club voor allerlei activiteiten. Op één zo'n middag werden we op zeker moment bij elkaar geroepen, want de leiding wilde gaan tellen hoeveel Europese, Indische en Inlandse meisjes er onder de leden waren. Mijn twee vriendinnetjes - van het zwembadincident - voegden zich, hoewel ze er heel Hollands uitzagen, vrolijk bij de Indische groep en wenkten naar mij: ‘kom er nou ook bij ...’, enthousiast en trots als ze waren dat deze groep lekker veel groter was dan die van de Belanda's. En ze vonden net als ik dat ik er helemaal bijhoorde. Ik heb me toen heel erg verward en rot gevoeld, maar me na enig aarzelen toch maar bij het kleine groepje inlanders gevoegd, bestaande uit drie Molukse en twee Menadonese meisjes ... Liever ‘minderwaardigheid’ zelf aanvaarden, dan er voor de correcte statistiek nadrukkelijk naar verwezen worden! Dat doet me nu denken aan een paar passages uit de Herinneringen van Achmad Djajadiningrat. Deze vertelt hoe hij dankzij Snouck Hurgronje in Batavia op de school van de heer Kruseman terechtkwam. Dat was de zesde Europese Lagere School op Kebon Sirih, volgens de schrijver de beste van die soort in die tijd. Hij vervolgt dan: ‘Niet zonder tegenzin nam de heer Kruseman mij als leerling aan. Hij vreesde n.l., dat wanneer een Inlander op zijn school kwam, het gehalte van zijn leerlingen langzamerhand zou dalen, omdat de gegoede ouders zich er door zouden kunnen laten afschrikken [...]. De heer Kruseman zou niet graag zien dat het ruchtbaar werd, dat er zich onder zijn leerlingen een Inlander bevond. Den eersten dag dat ik bij hem op school kwam zei hij dan ook: “Voortaan heet je niet meer Achmad, maar Willem van Bantam”.’Ga naar eind4 Voor het afleggen van het toelatingsexamen voor de HBS moest hij wel zijn echte naam opgeven. Zo werd hij op de HBS weer Achmad genoemd: ‘Nauwelijks had ik mijn vermomming afgelegd, of mijn Europeesche vrienden, vooral vriendinnen, keerden mij den rug toe.’Ga naar eind5 In 1900 werd Achmad Djajadiningrat benoemd tot assistent-wedana van Bodjonegara. Daarover vertelt hij: ‘Mijn tweede Europeesche | ||||||||
[pagina 31]
| ||||||||
![]()
Cisca met haar oude baboe en haar broertje voor het buitenhuis van de familie, nabij de Poentjak-pas. Geheel links haar moeder. Omstreeks 1932.
chef was de Adspirant-Controleur. Deze was ongeveer van mijn leeftijd, zoodat ik een stille hoop had, dat hij mij min of meer vriendschappelijk zou behandelen, al was het slechts om daardoor in de gelegenheid te zijn mijn kennnis van de Nederlandsche taal te onderhouden. Ik werd daarin echter teleurgesteld; nooit heeft hij mij b.v. gevraagd om bij hem op een stoel plaats te nemen. Als ik een dienstzaak met hem te behandelen had, moest ik steeds voor hem op de grond zitten.’Ga naar eind6 Dat was in 1900. Toen ik echter in 1939 slaagde voor het toelatingsexamen HBS, kwam in Batavia het grootste zwembad Manggarai met een nieuwe regeling, die bepaalde dat middelbare scholieren, ook Inlanders, lid mochten worden van het zwembad. Een jaar daarna werd Nederland door Duitsland bezet. In maart 1942 waren het de Europeanen die in Indië nergens meer werden toegelaten. | ||||||||
[pagina 32]
| ||||||||
Gedecultureerde jeugdDe kleine groep Inlandse Indische-jongeren (of zou je het autochtone Indische jeugd moeten noemen?) die dezelfde scholing en opvoeding kreeg als de Europees-Indische, groeide dus op in gezinnen waar men de kranten als de Java-Bode, het Nieuws van de dag, het Algemeen handelsblad las, en tijdschriften als Wereldnieuws, Sport in beeld en de Lach enzovoorts. We lazen boeken over Klaasje Zevenster, de scheepsjongens van Bontekoe, de avonturen van Joop ter Heul enzovoorts. Maar om de Nederlandse taal, het ABN, goed te kunnen beheersen, moest je je deze wereld, (de ‘hunne’), (hun) cultuur, normen, waarden en de geschiedenis, de basiselementen van ieder taal, eigen maken. Je was maar een surrogaat Nederlander. De Inlandse Indische elite, die de kans kreeg om Europees opgevoed en geschoold te worden, bleef toch met een ingekankerd inferieuriteitsbewustzijn zitten, welk hoog niveau je ook bereikt had, hoe keurig je Nederlands ook wezen mocht. Een positie in overeenstemming met de kennis, bekwaamheid en intelligentie die je bezat, of zelfs maar waardering daarvoor, kreeg je niet. Inlanders waren daar toch nog niet rijp voor! Dit doet me denken aan enkele passages in Indonesische overpeinzingen van Sutan Sjahrir. Zo schrijft hij: ‘Het is wel eigenaardig bij de Hollanders, dat ze zich zo heel erg storen aan een hun vreemde uitspraak van het Nederlands. Zij lachen er om, spotten er mee en ergeren er zich over’Ga naar eind7. En: ‘de voedingsbodem voor alle nationalistisch extremisme is de minderwaardige positie, maatschappelijk en geestelijk, van de Indonesiërs, de wrok tegen dat op hen, de onderliggende miljoenen, neerkijkende ras. Dat feit is met geen enkele welvaartspolitiek, met geen enkele ethische politiek weg te krijgen. [...] De grond van hun wrok tegen de overheersers kan alleen maar verdwijnen door de Indonesiërs meer zelfrespect te gunnen.’Ga naar eind8 Deze inferieuriteit werd overigens ook bevestigd in de jeugdliteratuur over Indië, want als er ‘Inlanders’ of ‘halfbloedjes’ in voorkwamen, wat heel zelden gebeurde, werden ze beschreven op basis van het stigma dat van de (inferieure) Inlander bestond, en zo gedroegen ze zich ook. Niet iemand die je bewonderen kon, maar waarvan je meewarig moest toegeven: ‘Zie je wel, het kon ook niet anders, het blijft toch een ... Inlander.’Ga naar eind9 Veelzeggend is in dit opzicht de situatie bij het gouvernement, vlak vóór de oorlog. N.G.B. Gouka schrijft: ‘In oktober 1938 was van het lagere gouvernementspersoneel 98,9% Indonesiër en voor het middelbare personeel was dat cijfer 98,6%. Echter, bij de hoogste groep ambtenaren, die der academici, toonden de cijfers juist | ||||||||
[pagina 33]
| ||||||||
het tegenovergestelde beeld: 92,2% was Europeaan en slechts 6,9% Indonesiër.’Ga naar eind10 Inlanders, ze waren eigenlijk migrant in eigen land. Aanpassen aan de Nederlandse normen en waarden, het leren van de Nederlandse taal, aanvaarden van de (christelijke) Europese kunst en cultuur als dominerend in het land. Het gebruik van de nationale taal, de taal van de miljoenen Inlanders, voor onderwijs of pers, was zeer beperkt toegestaan. Scholing voor Inlanders vanuit de overheid kwam pas in het begin van de 20e eeuw heel langzaam op gang, en was van een veel lager niveau dan het Europees onderwijs. Beheersing van de Nederlandse taal (ABN) was cruciaal voor de ontwikkeling van een Inlander en het kunnen bestijgen van de maatschappelijke ladder. En de Inlandse jeugd ...? Die had geen jeugd. Die groeide op zonder school en zonder boeken. Die moest al heel jong meehelpen in het gezin, door te passen op jongere broers en zusjes, of op geiten, eenden, en andere dieren, of door het verkopen van eetwaren, kranten, enzovoorts. Een grote achtergestelde groep: onderontwikkelde ‘migranten’. | ||||||||
Bibliografie
| ||||||||
[pagina 34]
| ||||||||
Cisca Pattipilohy (Makassar 1926) heeft tot 1968 in Indonesië gewoond, waar zij werkzaam was als ambtenaar op het Departement van Verkeer en Openbare Werken. Nadien verbonden aan de Universitet van Amsterdam, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde en het Koninklijk Instituut voor de Tropen, als bibliothecaris en documentalist. Als eerste bibliograaf van zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen in Nederland (ZMV) ontving zij in 2002 De Triomf-prijs. Op het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging wordt thans gewerkt aan het ‘Pattipilohy-project’, de collectievorming met betrekking tot ZMV-vrouwen. Cisca Pattipilohy vertelde haar persoonlijke geschiedenis aan Pamela Pattynama, die het publiceerde als: ‘Migrant in eigen land. Kolonialisme, nationaliteit en levensverhaal.’ In: Gaan & Staan. Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis 21 (2001), p. 36-59. |