De Achttiende Eeuw. Jaargang 42
(2010)– [tijdschrift] Documentatieblad werkgroep Achttiende eeuw–
[pagina 159]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[2010/2]De Amsterdamse dansmuziek-collecties uit de achttiende eeuw als schuilplaats van verloren gewaande schouwburgmuziek
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 160]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
gespeeld. Daarnaast vormden op zichzelf staande balletten, divertissementen en liederen een onderdeel van veel schouwburgavonden. We kunnen vermoeden dat veel van deze muziek voor intern schouwburg-gebruik als bladmuziek bewaard werd. De vraag is of dat dan alleen voor de hoofdmelodieën gold of ook voor de begeleidingen en tegenstemmen, zoals we die kennen als onmisbaar onderdeel van de kunstmuziek in de achttiende eeuw. Zulke begeleiding werd voor een groot deel gevormd door de basso continuo, genoteerd als een basmelodie voorzien van cijfers die akkoorden aanduiden. Een luitist, klavecinist of theorbespeler liet deze akkoorden horen middels een op bas en cijfers gebaseerde partij. Een archief met bladmuziek van het schouwburgorkest had het muzikale repertoire kunnen onthullen, inclusief eventuele begeleiding en meerstemmigheid. Maar helaas: bij de grote brand van mei 1772 ging niet alleen de schouwburg aan de Keizersgracht in vlammen op maar ook een mogelijk archief met bladmuziek.... We beschikken echter over zeer omvangrijk primair muzikaal bronnenmateriaal, dat tot nu toe door musicologen slechts mondjesmaat is bestudeerd. Naar het zich laat aanzien is juist in dit bronnenmateriaal een deel van de in de schouwburg gebruikte muziek terug te vinden. Doel van dit artikel is allereerst om dit bronnenmateriaal voor te stellen en aan de hand van voorbeelden te laten zien hoezeer deze bronnen een schatkamer van schouwburgmuziek vormen. Daarbij zal echter óók blijken dat deze schatkamer vooralsnog zijn inhoud niet heel makkelijk prijsgeeft. Omdat de bedoelde bronnen zoals gezegd nog weinig bestudeerd zijn wil ik ze vervolgens uitgebreider analyseren. We zullen zien dat juist herkomst en gebruiksdoel van de collecties enerzijds debet zijn aan de hindernissen die we ontmoeten bij pogingen aan de hand van deze bronnen de verloren schouwburgmuziek volledig te reconstrueren, maar ons anderzijds bij die reconstructie een onverwachte handreiking geven. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
De collecties van dansmelodieënIn de achttiende eeuw heeft Amsterdam ons voorzien van tientallen drukwerken en handschriften die samen een corpus vormen van duizenden eenvoudige, anonieme (dans)melodieën. Dit corpus is alleen al door zijn omvang uniek in Europa. Kwantitatief vormt het een groot deel van het Nederlandse muzikale erfgoed uit deze eeuw. De meest omvangrijke verzamelingen van deze dansmelodieën zijn drie reeksen die ik aanduid als de grote Amsterdamse series. Achtereenvolgens zijn dat de Oude en Nieuwe Hollantse Boeren Lieties | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 161]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() Afb. 1. Titelpagina van deel twee van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, uitgegeven in 1751.
en Contredansen, uitgegeven in dertien delen door Roger tussen 1701-1713 en gedeeltelijk min of meer geplagieerd door diens concurrent Mortier (Oude en nieuwe Hollantse Boeren Lietjes en Contredansen Op Nieuws geheel verbetert en Doorgaans vermeerdert, 1709), de Hollantsche Schouburgh en plugge dansen vermengelt met Sangh Airen met zeven deeltjes tussen 1714-1721, begonnen door Roger en voortgezet door diens erfgenamen, en De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, in negen deeltjes uitgegeven door Johannes Smit tussen 1751 en 1771. Van de eerste twee series zijn rond 1730 nóg enkele deeltjes verschenen die helaas verloren gegaan zijn. Van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg zijn de laatste drie deeltjes niet bewaard gebleven. Inmiddels zijn deze drie series, voor zover bewaard, in heruitgaven beschikbaar gekomen. Naast deze drie grote series beschikken we over nog enkele kleinere gedrukte bronnen van vergelijkbare muziek, waaronder de drie Versamelingen van eenige danssen, in 1735 uitgegeven door Witvogel, en de drie boekjes van de hand van Domingo S. del Croebelis, Het Nieuwe Hollands Speel-Huys, in 1762 uitgegeven door Olofsen. Daarnaast bestaat er een groot aantal handschriften waarin soortgelijke muziek is opgenomen. Ook bij tenminste een deel daarvan | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 162]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
is Amsterdam de waarschijnlijke plaats van herkomst. Op het eerste gezicht leveren deze collecties ons een vormeloze, ongestructureerde voorraad van talloze kleine melodietjes. Nergens lijken de redacteuren enige ordening aangebracht te hebben of enige verwijzing te presenteren naar herkomst, componist, gebruiksdoel, choreografie of danscategorie. Veel melodieën komen, verspreid over het corpus, in vaak sterk uiteenlopende versies voor. En al verwijzen de namen van twee van de grote series naar de schouwburg, omdat in de boekjes zelf nergens onderscheid gemaakt wordt tussen eventuele muziek uit de schouwburg en uit geheel andere kringen afkomstige melodieën vergt het aanwijzen en determineren van schouwburgmuziek in de collecties specifiek onderzoek. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Reconstructie van verloren schouwburgmuziekHoe vinden we, in bronnen zoals die hierboven beschreven zijn, eventuele schouwburgmuziek uit de achttiende eeuw die, ondanks de brand van 1772, op diverse onderduikadressen de eeuwen kan hebben overleefd? Een mogelijke werkwijze was voor diverse toneelliederen uit de zeventiende eeuw al beproefd. Met name Louis Grijp heeft liederen uit de decennia vóór de schouwburgopening in 1638 met veel geduld gereconstrueerd.Ga naar voetnoot2 Veelal noteerden toneelschrijvers de muziek niet. Evenals de lieddichters in het algemeen gebruikten ze bestaande melodieën die uitvoerders geacht werden te kennen of te kunnen navragen. Wanneer nu ergens in een toneeltekst een wijsaanduiding gegeven is (‘op de wijs van....’) kan de melodie soms elders in liedboeken of instrumentale bronnen opgespoord worden. De mede door Grijp ontwikkelde Liederenbank van het Meertens Instituut is daar een uitstekend hulpmiddel voor.Ga naar voetnoot3 En zelfs waar een wijsaanduiding ontbreekt kan met behulp van een versvoeten-schema, ingevoerd in de ‘voetenbank’ van deze database, soms elders een melodie teruggevonden worden.Ga naar voetnoot4 Het corpus van gebruikte melodieën was namelijk niet oneindig groot en veel melodieën werden keer op keer gebruikt, al nam het in de loop der jaren gestaag toe.Ga naar voetnoot5 Deze onderzoeksmethode is vanzelfsprekend ook toe te passen op het repertoire uit de achttiende eeuw. Als eerste voorbeeld de klucht De Belachchelyke Serenade van Ysbrand Vincent, wellicht een bewerking | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 163]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
van een Frans origineel en uitgegeven in 1712.Ga naar voetnoot6 Wanneer de première in de schouwburg was is onbekend, maar nog in de jaren 1730 en 1740 werd dit stuk opgevoerd. Muziek speelt in dit stuk een belangrijke rol. Onder de personages vinden we drie muzikanten (met viool, bas en hakkebord), die ook op het titelblad van de uitgave te zien zijn. In de tekst worden tientallen liederen en melodieën genoemd; van de meeste wordt alleen de aanhef gezongen of gespeeld. In de Liederenbank vindt men 24 vermeldingen van liederen uit de klucht. Zo noemt het personage Broershart op pagina 28 van de oorspronkelijke uitgave het lied Wel Mieken stout. De melodie vinden we in deel 4 van de eerste grote Amsterdamse serie, de Boeren Lieties, daar getiteld Anna Mitje is stout.Ga naar voetnoot7 Een ander voorbeeld in de klucht De Booter-markt van Jacobus Rosseau (rond 1710).Ga naar voetnoot8 Al direct in het begin komt Dolkop op ‘....en zingt, Voys: goeden avond al dat Sootje’. Daarmee kunnen we de wijs (‘voys’) voor het dan volgende lied 't Maandag houwen zijt myn vaartje vinden. Allereerst voeren we in de Liederenbank in: ‘goeden avond al dat zootje’ en vinden als ‘standaardnaam melodie’: Stil uw wreedheid.Ga naar voetnoot9 Die melodie treffen we onder meer aan als nummer 264 in de Boeren Lietjes, in deel vijf van de uitgave door Mortier.Ga naar voetnoot10 De volgende liedmelodie in de genoemde klucht wordt aangeduid als Van Liereboela. Zoekt men op die melodie, dan vindt men een zeer geliefde wijs die in de Liederenbank als naamt draagt Liereboela.... die echter niet past op de liedtekst Om het kosje moes ik zwoegen in de klucht. Wat wél past is een melodie met als database-naam Lilli Burlero, als Pater Peter te vinden in de Boeren Lieties, als De gelup.... kaasboer in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg. De Liederenbank is een hulpmiddel in ontwikkeling: de bank is door toegewijde wetenschappers opgezet en wordt voortdurend uitgebreid en verbeterd, onder meer door bijdragen en ontdekkingen van gebruikers. Op dit moment vertoont de bank helaas nog een aantal aanzienlijke beperkingen; zo zijn nog lang niet alle beschikbare bronnen volledig ingevoerd en een aantal ingevoerde melodieën is nog niet als variant van een andere melodie herkend. Daarbij komt dat gedurende de achttiende eeuw bij een aanzienlijk aantal melodieën in die instrumentale bronnen stelselmatig een geheel andere | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 164]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() Afb. 2. Titelprent van De Belachchelyke Serenade, klucht van Ysbrand Vincent uit 1712.
melodietitel gangbaar was dan die van de liedmelodie waar zo'n instrumentale melodie in feite een concordantie van is. Voor het opsporen van vocale schouwburgmuziek in de hier besproken instrumentale bronnen bevat de bank helaas een structurele onvolledigheid. Hierboven is al de voetenbank genoemd: | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 165]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
zoekt men een melodie bij een beschikbare tekst zonder exacte wijsaanduiding, dan kan men door het invoeren van rijmschema en versvoetenstructuur andere liederen met deze schematische kenmerken vinden. Is bij een van die liederen ook een melodie genoteerd, dan is die mogelijkerwijze indertijd ook voor de onderzochte tekst gebruikt. Helaas vindt men via deze ingang geen melodieën uit instrumentale bronnen, mede omdat voor die melodieën de bedoelde rijmen versvoetenschema's minder eenduidig zijn vast te stellen. Is nu binnen de Liederenbank de melodie nergens als liedmelodie op te sporen, dan kan men via de voetenbank een dergelijke concordantie binnen de instrumentale bronnen niet vinden - terwijl deze bronnen dermate omvangrijk zijn dat de melodieënvoorraad die in de achttiende eeuw voor liederen gebruikt werd (inclusief liederen uit het Nederlandstalige schouwburgrepertoire) daarin zeker voor het overgrote deel terug te vinden is. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Schouwburgmuziek in de Hollantsche Schouburgh en De Nieuwe Hollandsche SchouwburgIn de boektitels van twee van de drie grote series vinden we de aanduiding ‘schouwburg’. De keuze voor dit woord lijkt niet willekeurig. Niet alleen waren de eerste deeltjes van de Hollantsche Schouburgh volgens de titelpagina ‘opgeset’ door Servaas de Konink, een schouwburgmusicus; in een advertentie voor het tweede deel van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, die uitgever Smit op 24 december 1751 liet opnemen in de Leydsche Courant, lezen we: ‘....In dit Deeltje, bestaande in 60 Danzen, zynde alle nieuw en nooit gedrukt geweest, vind men veele Danzen en Airen, die op de Schouwburg gedanst worden, alle Vrolyk en Geestig’. De schouwburg, en met name de Amsterdamse schouwburg aan de Keizersgracht, is vele decennia lang een van de belangrijkste uitgaansdoelen geweest van brede lagen Amsterdammers en bezoekers van de stad. Het ligt daarom voor de hand juist deze bronnen te onderzoeken met de hierboven geschetste en helaas onvolmaakte hulpmiddelen. Een volledige inventarisatie van alle in deze verzamelingen verborgen schouwburgmuziek zal nog veel onderzoek vergen, gezien de omvang van het anonieme melodieëncorpus in die verzamelingen, het eveneens omvangrijke podiumrepertoire dat we in de betreffende periode in de schouwburg(en) aantreffen, en de lacunes in onze kennis van de uitvoering van dat repertoire en van het voorkomen van muziek daarin. Wel is hieronder al een voorlopig antwoord te geven op de vraag in hoeverre de samenstellers van de muziekcollecties en met name van de genoemde twee grote series voor hun | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 166]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
verzamelingen geput hebben uit in de schouwburg gebruikte muziek. Omdat ik mij in mijn onderzoek sterk geconcentreerd heb op De Nieuwe Hollandsche Schouwburg zal de lezer hieronder vooral informatie aantreffen die op die serie betrekking heeft. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
De Hollantsche SchouburghNaast de op de titelpagina's aangeduide en nog te bespreken ‘plugge dansen’ en de (niet-theatrale) ‘sangh ayren’ bevat de Hollantsche Schouburgh inderdaad veel schouwburgmuziek. Dat blijkt allereerst uit een groot aantal muziektitels. De tientallen daarin vermelde dansen van, voor of rond Moren, Polen, Zwitsers, een Vlielands meisje, een Engelsche Juffrouw, boeren en boerinnen, jagers, herders, heidenen, commedia dell'arte-figuren als Polichinellen, Scaramouches en Harlequins wijzen daar duidelijk op. Veel melodietitels lijken ons een podiumpersonage voor te stellen: we vinden reeksen dansen voor een Sterke Man, ene Vader Hans, een Pluym Graaf, een Heer van Opdam, een Moyje Jongen, een Kind van Sendingh, om een kleine greep te doen. Het feit dat aan elk personage, net als aan de nationaliteiten en commedia dell'arte-figuren, steeds meerdere achtereenvolgende dansen zijn gewijd geeft aan dat het waarschijnlijk om balletten of divertissementen gaat. Ongetwijfeld moeten we voor het plaatsen van deze dansmelodieën in het schouwburgrepertoire kijken naar deze genres, die tijdens voorstellingen veelal volgden op het eerste toneelstuk. Helaas hebben we nauwelijks de beschikking over de titels en programmering van balletten en divertissementen in de betreffende periode. Worp en De Haas hebben samengevat welke we kennen.Ga naar voetnoot11 Zelfs bij deze titels weten we betrekkelijk weinig over inhoud, choreografie en aankleding. Meer in het algemeen presenteert de Hollantsche Schouburgh een aanzienlijk aantal balletseries, die beginnen met een Entree in de stijl van de Franse theaterballetten uit de jaren rond 1700. De reeksen 92-95 en 96-99 zijn hier voorbeelden van. De in de Hollantsche Schouwburgh opgenomen schouwburgmuziek beperkt zich echter niet tot het luchtige repertoire. Als melodie 56 vinden we Bedroefde Ziel, de zangwijs van het lied dat Porcia zingt in De doodelyke minnenyd, een treurspel van Van der Hoeven uit 1714.Ga naar voetnoot12 Natascha Veldhorst heeft al gewezen op de vier liedmelodieën uit Bidloo's bewerking van Vondels Faëton in de Hollantsche Schouwburgh, te vinden als 207-210.Ga naar voetnoot13 Maar ook melodie 17, een | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 167]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Dans voor de vier Getyden, zou hieruit afkomstig kunnen zijn, evenals 178, Menuet in de Uren van Phaeton. De twee melodieën die verwijzen naar de Vier Kroonen (2 en 184), een Hekse dans en een Afdaling, verwijzen naar het poppen- en kluchttheater dat geassocieerd was met het etablissement De Vier Kroonen en dat vaak ook optrad in het kader van de septemberkermis op de Bootermarkt (het Rembrandtplein). Voor de rest laten de melodietitels ons vooralsnog in de steek bij de zoektocht naar het exacte stuk waar de melodie in gebruikt kan zijn. Opvallend voor de serie is verder dat er bijzonder weinig concordanties te vinden zijn: van de meeste melodieën vinden we geen varianten in andere bronnen uit de zeventiende en achttiende eeuw of vermeldingen van gebruik als zangwijs. Daarin verschilt de Hollantsche Schouburgh sterk van de twee andere grote series. Het is ook daarom nog niet gelukt een directe koppeling te maken tussen andere melodieën in de serie en bepaalde theaterstukken of schouwburgavonden. Meer resultaten zijn geboekt bij De Nieuwe Hollandsche Schouwburg. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Het tweede deel van De Nieuwe Hollandsche SchouwburgZoals hierboven al is aangegeven verwees Johannes Smit, de uitgever van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, in een advertentie voor deel twee expliciet naar de schouwburg als plaats van herkomst van de opgenomen muziek.Ga naar voetnoot14 Het deel verscheen eind 1751 met de melodienummers 51 tot en met 109 van de serie, die in totaal zo'n vijfhonderd melodieën bevat zal hebben (waarvan er in ieder geval 347 bewaard zijn gebleven). Hieronder is de inhoud van dit deeltje weergegeven. De melodieën Menuet van Karolina (52), Blyde aankomst van Zyn Hoogheit (53), Menuet van de graaf van Buuren (54), Marsch van Prins Willem de Vierde (55) en Menuet de Kroon Princes (56) staan in verband met het spel Blyde Aankomst van Zyn Hoogvorstelyke Doorluchtigheid, Willem Karel Hendrik Friso, Prins van Oranje en Nassau enz. enz. enz. van Op de Hooff. Ook dit divertissement werd uitgegeven door Johannes Smit en wel in 1747, slechts enkele jaren vóór de publicatie van zijn De Nieuwe Hollandsche Schouwburg.Ga naar voetnoot15 We vinden in dit spel overigens ook een Dans van Zephiers, van Maagden, van Bootsgezellen, Marsch van het gantsche gevolg, | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 168]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 169]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Dans (2x) en Sluit Ballet. Dat melodie 51, Het Haagje, in dit gezelschap opduikt kan goed met de opwinding rond het na 45 jaar aantreden van een nieuwe Oranjeprins te maken hebben: eindelijk was er weer een Oranje-prins stadhouder in Den Haag. Wat Bagchus (melodie 54) in deze kring doet is wat minder duidelijk. Maar in 1759, en waarschijnlijk al eerder, was er een ballet getiteld Herfst, of het Feest van Bacchus. De gegevens rond dit soort programma-onderdelen van de schouwburg ontbreken vóór 1759 echter bijna geheel.Ga naar voetnoot16 In een overzicht uit 1774 wordt B. le Roy, dansmeester aan de schouwburg, genoemd als auteur van dit stuk.Ga naar voetnoot17 Le Roy publiceerde in 1751 een divertissement De Zomer, of het Feest van Ceres - een melodie met deze titel vinden we als melodie 150 in het derde deel van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg - en mogelijkerwijs stamt dit ballet Herfst, of het Feest van Bacchus uit dezelfde tijd, vroeg genoeg voor Smit om muziek uit dit stuk in het tweede deel op te nemen. Maar of deze melodie ook in het spel rond Willem IV gebruikt is? Wat toonsoort betreft past het erbij. Maar de grote series groeperen de melodieën wel vaker naar toonsoort, en dit hoeft niet altijd op een gezamenlijke herkomst te wijzen. Melodie 75, Zang Air uyt het Feest der Zotten, kunnen we exact plaatsen en wel in Het feest der zotten van Op den Hooff en Le Roy uit 1749.Ga naar voetnoot18 Hierin zingt Meester Joris de muzikant samen met de Zotheid een lied dat perfect met de melodie uit De Nieuwe Hollandsche Schouwburg samengaat. Dit lied, met als refrein ‘plan plan plan, plaats den goeijen man by onze Zotten’, vormt in feite het grootste deel van het hele stuk; het wordt voorafgegaan door een woordloze | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 170]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
karikatuur van opera-zang en afgesloten met een contradans. En nummer 82, Contradans in het Onbesturve Weeuwtje, kan wellicht als contradans gebruikt zijn maar een hieronder te bespreken bron suggereert dat de melodie gezongen werd; in beide gevallen komt de muziek uit Lodewijk Meyers Het onbesturven' weeuwtje (Amsterdam, Erven Jacob Lescailje en Dirk Rank, 1718).Ga naar voetnoot19 De suites in de tabel zullen grotendeels voor zich spreken. Aanduidingen bij de tweede en volgende melodieën in de suite zoals vervolg, tweede, derde of idem maken dit de gebruiker van het boek volkomen duidelijk. Zoals gebruikelijk in een suite staan de onderdelen in principe alle in dezelfde toonsoort. Dat geldt ook voor de mogelijke suite 76-81; dat dit inderdaad een reeks bijeen horende dansmelodieën is wordt hier door de titels waarschijnlijk gemaakt. We hebben daar immers steeds met een nationaliteit en/of met een plug te doen. Ook voor de suites geldt dat de relatie met het toneel weliswaar overduidelijk is, maar dat ze nog niet aan de voor dit genre uiterst schaarse gegevens rond de schouwburg gekoppeld kunnen worden. In de korte suite 6 is melodie 97, Entree van Spanjool en Spanjolette, een melodie uit de Franse opera Issé waarvan de muziek in 1697 werd gecomponeerd door Destouches. De melodie wordt in de partituur van die opera aangegeven als sarabande en wijkt in enkele details af van de in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg gebruikte melodie; de toonsoort is gelijk. Destouches zette de melodie voor vierstemmig strijkorkest plus basso continuo. We vinden de bijbehorende dans terug in een verzameling choreografieën van de hand van dansmeester Pécourt, uitgegeven in 1713.Ga naar voetnoot20 In deze uitgave staat bij de melodie vermeld ‘Sarabande a deux dansée par M.r Dumoulin l'ainé et M.lle Chaillou a l'opera d'Yssé’. In De Nieuwe Hollandsche Schouwburg vinden we bij de titel van de daar eenstemmige muziek de aanduiding ‘Sarabanda Adagio’, en blijkens de titel dansten in de Amsterdamse schouwburg eveneens een heer en een dame. Of die de Pécourt-choreografie volgden is de vraag. De Gigue van de entree, die als melodie 98 volgt in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, vinden we noch in de opera Issé terug, noch in de betreffende verzameling choreografieën van Pécourt. Opvallend, omdat in Issé op de Sarabande eveneens een gigue volgt, ook daar in de toonsoort g mineur. We zien hier een illustratie van een eclectische werkwijze van de schouwburgmusici. Een ander voorbeeld daarvan is melodie 72, de vierde melodie in de derde suite. Die melodie komt nóg een keer voor in Nieuwe Hollandsche Schouwburg, als melodie 320 onder | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 171]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
de naam Marsch. Zowel de schouwburgmuzikanten als de redacteur van de serie sprokkelden blijkbaar hun melodieën uit allerlei bronnen bij elkaar. De als suite 5 en suite 6 aangegeven combinaties vormen mogelijk een geheel, samen met de tussenliggende Aria. Dat nummer 99 de opening is van een serie die in 100-103 wordt voortgezet weten we uit een bron die in relatie tot De Nieuwe Hollandsche Schouwburg zeker genoemd moet worden en die hieronder zal worden besproken. Melodie 99 is, zoals de titel zegt, een ballet-entree van Het Blindemannetje, een anonieme klucht die vanaf 1746 tot 1769 regelmatig werd opgevoerd in de Amsterdamse schouwburg. Volgens de bedoelde bron, een omvangrijk muziekhandschrift uit de jaren 1760, vormen de melodieën 100-103 een vervolg van dit ballet. In dit handschrift wordt melodie 109, in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg niet van een titel voorzien, aangeduid als Gigue vervolg; ook hier volgt de melodie direct op Schouwburgsdans van boere en boerinne (108). | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
De overige bewaarde delen van De Nieuwe Hollandsche SchouwburgNiet alleen deel twee van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg helpt ons aan schouwburgmuziek, al is die in dat deel wel heel sterk vertegenwoordigd. Door de hele serie heen vinden we suites uit balletten en divertissementen; ook uit toneelstukken is het een en ander opgenomen. Een van de slachtoffers van de brand was de muziek bij Kloris en Roosje, een bij de Amsterdammers zeer geliefd stuk. Bartholomeus Ruloffs componeerde later in de achttiende eeuw nieuwe muziek bij het stuk. We vinden in de verzamelingen echter diverse melodieën uit de ‘oude’ muzikale opzet. Zo zien we er niet alleen een Contredans in Cloris en Roosje (31) maar ook het Sluyt ballet van het stuk (32). Dat laatste stuk werd natuurlijk gespeeld bij de toneelaanduiding ‘Werd door de gesamentlyke Bruylofts Gasten gedanst’ die we in de uitgave van 1712 vinden. Deze melodie heet in het nog te bespreken handschrift Volksmelodieën weer een Contradans in Klorus en Roosje en dat zou voor deze slotdans ook heel passend kunnen zijn: de term contradans verwijst naar een grote categorie van vaak vrij eenvoudige groepsdansen. Het handschrift herbergt overigens nog een Menuet in Kloris en Roosje. Na enig zoeken vinden we in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg echter ook meer basale muziek uit dit ‘Boere-Operaatje’. Zo is de melodie die gebruikt werd voor het voordragen van de hele tekst in het vierde, vijfde en zesde toneel en in een deel van het zevende | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 172]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
te vinden als nummer 248: Wat is ons al vreugd gegeven. Als melodie 153 in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg vinden we Chorus uyt Leeuwendaal. Chorus in Leeuwendaal hersteld door den Vrede noemt handschrift Volksmelodieën deze wijs en geeft bij de laatste acht maten aan dat die een ritornel vormen. Dat geeft aan dat het inderdaad om een gezongen melodie gaat. In het theaterstuk Leeuwendaal hersteld door de vrede van Lucas Pater, uitgegeven in Amsterdam in 1749, het jaar na de grote beroeringen, wordt veel zang en dans aangegeven. De enige liedtekst die goed op onze melodie past vinden we aan het eind van het eerste bedrijf: ‘Dierbaare Eendracht! Heilsbeschikster!....’. Werd het couplet door het koor herhaald in de direct op de![]() Afb. 3. Chorus uyt Leeuwendaal, melodie 153 in deel vier van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, uitgegeven in 1754.
couplet-tekst volgende dans van vier van de hoofdpersonen? Het lied Nu mag de Leeuwendaalsche Maagd, dat twee personages bijna aan het slot van het stuk zingen, zou met veel moeite ook van deze melodie gebruik kunnen maken, maar de werkelijke melodie dáarvan vinden we elders en wel op pagina 18 van het derde deel van de liedbundel De zanggodin aan 't Y, verschenen in Amsterdam rond 1750. Melodie 213 Attendez-moi sous l'Orme is op dit moment de oudst beschikbare Nederlandse bron van een op het moment van de uitgave van de serie al tientallen jaren bekende melodie. De Franse melodienaam werd hier te lande al vanaf 1695 als wijsaanduiding gebruikt.Ga naar voetnoot21 Oorspronkelijk geassocieerd met het gelijknamige stuk uit 1694 kreeg de melodie in Nederland een tweede naam, Wagt me voor dat laantje, de titel die Willem den Elger in 1698 gaf aan zijn bewerking van het Franse stuk.Ga naar voetnoot22 De première in de Amsterdamse | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 173]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
schouwburg was pas in 1708, waarbij een herdruk van Elgers stuk in druk verscheen.Ga naar voetnoot23 Daarin is een Nederlandse tekst op deze melodie opgenomen, die in de uitgave van 1698 ontbreekt. De tekst vermeldt hierbij: ‘Dit bovenstaande Gesang werd hier in gevoegt, alhoewel niet van de selve Auteur is gemaakt, omdat meesten tyd in dit Klugt spel gesonge werd.’ De liedtekst is mogelijk van Pieter Langendijk.Ga naar voetnoot24 Als melodieën 233-235 vinden we drie Vaudevilles uit de Nieuwe Waereld, afkomstig uit de drie bedrijven van het gelijknamige stuk van Nicolaas Willem op den Hooff, in 1749 gepubliceerd in Amsterdam. Oorspronkelijk behoren deze melodieën tot de muziek die Jean-Baptiste Quinault verzorgde voor Le Nouveau Monde van Simon Joseph Pellegrin, een theaterstuk dat overigens ook in Amsterdam was uitgegeven en wel in 1723. Bij La Chercheuse d'Esprit (geschreven door Charles Simon Favart in 1741) horen de melodieën 244 en 245. Dat deze twee werden opgenomen in het in 1759 verschenen vijfde deel van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg hangt samen met het verschijnen van De verstandzoekster. Verçierd met een divertissement van zang en dans. De Fransche opera-comique, La chercheuse d'esprit, meerendeels gevolgd in 1758. ‘Meerendeels gevolgd’ is door schrijver Hendrik van Elverveld zacht uitgedrukt: hij volgt het Franse origineel op de voet en zal dus ook van de bijbehorende muziek gebruik gemaakt hebben. De oorsprong van de muziek bij Favarts stuk is echter niet duidelijk. Veel wijst erop dat er gebruik gemaakt is van indertijd uit opera's en wellicht uit volksmuziek bekende melodieën. Melodie 244 komt al in de jaren 1720 voor in een musette van Rameau; in het toneelstuk wordt deze gebruikt voor een contradans. Melodie 342, La Milanide, kan in de serie opgenomen zijn in verband met het verschijnen van het stuk La Melanide van Nicolaas Willem op den Hooff in 1759, gebaseerd op het gelijknamige Franse blijspel van De la Chaussée uit 1741. Noch de Franse, noch de Nederlandse versie biedt echter plaats aan deze sarabande-melodie als lied of als dansbegeleiding. We vinden de melodie, samen met de bijbehorende Gavotte uit de serie, al in een van de in of rond 1735 door de Amsterdamse muziekuitgever Witvogel gepubliceerde Versamelingen; de gavotte heet hier bourrée.Ga naar voetnoot25 Dat Witvogel deze muziek - onder de naam La Menanie - opnam in zijn Versameling van serieuse danssen | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 174]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
(en niet in de gelijktijdig verschenen Versameling van eenige contra danssen of die met boere danssen) zegt wel iets over de bijbehorende dans. Al nam ook Witvogel in zijn drie bundels geen enkele verwijzing naar choreografie op, zijn serieuze dansen zijn voor een groot deel terug te vinden in de uitgaven met theatrale (hof)dansen die met name Feuillet kort na 1700 publiceerde.Ga naar voetnoot26 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Een verbazingwekkend handschriftHierboven is al over een handschrift gesproken dat heel sterk aan De Nieuwe Hollandsche Schouwburg verwant is. Het maakt deel uit van de Toonkunstcollectie, de bibliotheek van de in 1829 opgerichte Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst die momenteel beheerd wordt door de Universiteit van Amsterdam. In deze collectie draagt het handschrift de wat misleidende naam 758 Volksmelodieën of danswijzen.Ga naar voetnoot27 We vinden in deze zeer omvangrijke bron uit de jaren rond 1760-1770 een groot deel van de melodieën van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg terug. Gekopieerd wellicht, zoals in die tijd![]() Afb. 4. Chorus in Leeuwendaal hersteld door den Vrede, melodie 256 in het handschrift ‘758 Volksmelodieën of Danswijzen’, ± 1760-1765.
vaker gebeurde - maar dan op een verbluffende manier. De volgorde van de melodieën wijkt af, soms slechts weinig, soms extreem, al zijn de hierboven aangegeven suites intact. Ook de melodieën zelf laten onderlinge verschillen zien tussen de twee bronnen, wederom soms kleine, soms extreem grote. Als voorbeeld de handschrift-versie van de reeds besproken en weergegeven melodie uit Leeuwendaal hersteld door de vrede: De verschillen tussen deze melodie en de eerder weergegeven variant uit De Nieuwe Hollandsche Schouwburg zijn opvallend. Verder verschillen ook de melodietitels regelmatig. De melodie die in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg de naam contredans in Cloris en Roosje draagt heet in het handschrift Cottilon de la | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 175]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ginguette.Ga naar voetnoot28 Soms verschaffen de titels in het handschrift heel nuttige extra informatie. Contradans in het Onbesturve Weeuwtje (nummer 82 in de tabel hierboven) heet in het handschrift Chorus in het Onbesturven Weeuwtje. Melodie 99 van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg heet hier Pas Deux in Het Blindemannetje en verwijst daarmee duidelijk naar een dans. De nummers 100-103 uit De Nieuwe Hollandsche Schouwburg worden in het handschrift als vervolg op deze Pas Deux aangeduid; de toevoeging van 't schouwburg bij de sarabande ontbreekt. De al genoemde melodie 108 van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg heet in het handschrift Pas Deux van boeren en boerinnen; 109 heet er gigue of vervolg. Ook bij de schouwburgmelodieën die we in de andere bewaarde deeltjes van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg vinden geeft het handschrift via titels of aantekeningen soms aanvullende informatie. De werkwijze en de bedoelingen van de samensteller van dit handschrift verdienen nader onderzoek. Een vergelijking van het handschrift met De Nieuwe Hollandsche Schouwburg maakt een combinatie van kopiëren met uit het hoofd spelen waarschijnlijk - anders zouden de verschillen tussen varianten van individuele melodieën in beide bronnen niet zo talrijk zijn en in een aantal gevallen ook niet zo groot. Dit verschijnsel zal nog besproken worden. De pagina-indeling laat zien dat de schrijver zijn werk met het oog op (eigen) musiceren verricht heeft. De schrijver constateerde overigens niet dat hij een behoorlijk aantal melodieën meerdere keren noteerde, soms in iets uiteenlopende versies. Zelfs als merkwaardige en nog niet geheel begrepen kopie van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg kan dit manuscript van groot belang blijken te zijn. Het lijkt niet onaannemelijk dat we hierin, met name in het gedeelte met de melodienummering 400-700, een deel van de inhoud van de ‘verloren’ laatste drie deeltjes van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg aantreffen, die werden uitgegeven tussen 1761 en 1771. In elk geval vinden we hier heel wat muziek uit in de schouwburg opgevoerde spelen uit de laatste jaren vóór de brand van 1772, meer nog dan in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg. Zo treffen we onder meer een aantal niet in De Nieuwe Hollandsche Schouwburg opgenomen ‘coupletten’ aan - overigens zonder tekst - die naar stukken verwijzen die in die jaren in de schouwburg werden gespeeld. We vinden deze coupletten in een cluster bij elkaar, en wel in gezelschap van de hierboven besproken melodieën | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 176]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
75 en 82 uit De Nieuwe Hollandsche Schouwburg. Zo is er een Couplet uit De Minderjarige, zonder twijfel uit het gelijknamige blijspel dat vanaf 1760 werd opgevoerd.Ga naar voetnoot29 In dit toneelstuk vinden we inderdaad veel muziekmogelijkheden. De persoon Valerius barst in het dertiende toneel in zang uit (‘Devin Bachus la....la....’) en aan het eind van het twintigste toneel lezen we: ‘Men hoort hier eenige Fioolen speelen’. Maar belangrijker: zoals vaker vinden we aan het eind van het stuk een hele serie dansen en liederen: een Entree, een lied, nog een dans (wellicht dezelfde Entree), een gezongen duet, een Veaudevilles (sic) en een Sluitballet. De handschriftmelodie is uitermate geschikt als zangwijs voor de Veaudevilles. We vinden zo ook coupletten uit het ballet De gestoorde VischvangstGa naar voetnoot30 en uit het eeuwen lang opgevoerde Beleg en Ontzet der stadt LeydenGa naar voetnoot31. Een Couplet in de Pelgrimagie na Citrea moet deel uitgemaakt hebben van het divertissement De pellegrimagie na het eiland Citherea.Ga naar voetnoot32 Een ander hoort bij het populaire blijspel De Hovenier door Liefde dat E. van der Hoeven in 1717 publiceerde naar Frans voorbeeld en dat jarenlang geliefd bleef.Ga naar voetnoot33 Een volgend couplet kunnen we plaatsen in het divertissement Heracliet en Democriet.Ga naar voetnoot34 Dan vinden we er nog een uit Het Verliefde huysgezinGa naar voetnoot35 en tenslotte een uit De schipbreuk, of de lykstaatsie van Krispyn.Ga naar voetnoot36 Voor praktisch al deze onderdelen van het programma van de schouwburg geldt dat ze vroeg in de jaren 1760 heel regelmatig werden opgevoerd, ook al dateren sommige uit een vroegere periode. Dit zijn de jaren waarin we ook het handschrift zelf moeten plaatsen. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Schouwburgmuziek in de Boeren LietiesIn het kort kan hier vermeld worden dat ook al in de eerste grote serie, de door Roger en diens concurrent Mortier uitgegeven Boeren Lieties, her en der schouwburgmuziek te vinden lijkt, zij het mondjesmaat. In de eerste deeltjes van de omvangrijke reeks is dit nog niet duidelijk, al vinden we hier onder meer een Herders ballet (177 en 260), een Ballet Gravesand (467), een Trompetters ballet (480) en het Viswyven haar Ballet (518). Later in de reeks verandert dit. Zo zijn als 659-664 de melodieën van de aloude Balletten der | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 177]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
vijf Sinnen opgenomen (waarbij de melodie van Het Gehoor een totaal andere is dan die welke uit oudere bronnen bekend was). Als 816-818 vinden we een serie van (Eerste, tweede en derde) Musquetiers Balet, zoals te verwachten in één toonsoort. Ook de reeks 970-973 zou een suite kunnen zijn en wel van menuetten ‘uit diverse landen’ maar de toonsoorten zijn hier niet helemaal gelijk. Iets later komen Moffe Balet en Vervolg vant' Moffe Balet (990-991) en een serie rond boeren en boerinnen (993-995), maar in die laatste reeks verspringen de toonsoorten weer iets. De Hollantsche Schouwburg is in veel opzichten een directe voortzetting van deze uitgave: Roger sloot de Boeren Lieties in 1714 af en begon direct met de Hollantsche Schouburgh. Zowel in het laatste deeltje van de Boeren Lieties als in de hele Hollantsche Schouburgh vinden we een zeer groot aantal dansen voor de coort.Ga naar voetnoot37 Wellicht was Servaas de Konink niet alleen redacteur van de eerste deeltjes van de Hollantsche Schouwburg maar ook van dit laatste deel van de Boeren Lieties. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Achtergronden van de verzamelingenDe verzamelingen hebben een musicologisch en cultuurhistorisch belang dat verder gaat dan dat van schuilplaats van schouwburgmuziek. De hier besproken bronnen uit de achttiende eeuw zijn zo uniek dat ze een nadere presentatie verdienen. Helaas hebben ze tot nu toe weinig belangstelling bij musicologen gewekt. Het oordeel van de musicologie rond de eerste helft van de twintigste eeuw was ronduit negatief. Zo schreef Enschedé in 1898 over de Boeren Lieties: ‘melodieën,....verspreid onder de basse canaille....uit de heffe des volks’ en: ‘Onder de bevolking der achterbuurten en op het platte land waren dergelijke melodieën bekend, niet daarbuiten.’Ga naar voetnoot38 Balfoort voegde in 1938 toe: In de zeer voorname herbergen, deftige hotels, werd de muziek geheel en al geweerd, maar in de minder voorname vonden de speellieden een gretig gehoor. In de herbergen van zeer gering gehalte, waar ‘boeven quamen, die daer by dage ende nachte, droncken ende cloncken, raesden ende domineerden met andere luytruftigheyt, oneerlycke handel ende quaet regiment’, werd van 's morgens vroeg tot 's avonds laat muziek gemaakt. .... In den regel eindigden zulke avonden in baldadigheden en schandalen. Niet zelden kwamen jonge meisjes | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 178]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
en vrouwen, aan wie de toegang tot zulke danshuizen door de Overheid werd verboden, als mannen verkleed den boel op stelten zetten ‘drinckende, rasende, springende, dansende en andere moedwillicheyt bedryvende met allerley kyvazie’.... Het spreekt vanzelf dat de muziek die in deze omgeving gemaakt werd, op zeer laag peil moet hebben gestaan. Deunen als ‘Bredaes biertje’ en ‘Een posje met een Pieterselitje’ ‘de Oost-Indische Roseboom’ en ‘de Haagsche Kermis’, die voor ons bewaard zijn gebleven in de bundels Boerenliedjes, omstreeks 1700 door Roger en anderen te Amsterdam uitgegeven, behoorden tot de sieraden van het repertoire.Ga naar voetnoot39 En Thijsse in 1947, over dezelfde Boeren Lieties en de Hollantsche Schouburgh: ‘Ook wat de inhoud betreft is men beneden zouteloze Burgermans-aardigheid terechtgekomen, o.a. met onderwerpen als ‘Johannaatje heeft in bed gekakt’ en meer zulks fraais.’Ga naar voetnoot40 Ter informatie van de lezer: melodie 863 heet in de Boeren Lieties inderdaad Johannatje heeft in bedt gekakt; onder deze titel vinden we echter....de melodie van de IIme Rigaudon uit de in 1707 uitgegeven Suite en D voor melodie-instrument en basso continuo van de in 1697 overleden Franse componist Pierre Gaultier. Maar met deze ideeën leek de musicologische toon gezet, en sindsdien hebben noch de inleiding van Marie Veldhuyzen bij haar uitgave van de Boeren Lieties in 1972, noch de artikelen van Rudolf Rasch over die serie en de uitgevers ervan geleid tot een werkelijk diepergaand onderzoek van dit enorme en unieke corpus.Ga naar voetnoot41 Dat is te betreuren. Inderdaad, op het eerste gezicht schijnt het nut van de verzamelingen uit cultuurhistorisch oogpunt beperkt. Uit onze zoektocht naar schouwburgmuziek bleek al dat de melodieën door de redacteuren zeer eclectisch schijnen te zijn opgenomen, zonder veel rangschikking of verwijzingen naar de herkomst. Daarbij ontbreekt ook nog elke aanduiding van meerstemmigheid of arrangement, elementen die in elk geval in de toenmalige kunstmuziek (en mogelijk ook in de schouwburgmuziek) juist een grote rol speelden. Hieronder wil ik echter laten zien hoe juist de herkomst van de in de bronnen opgenomen muziek en het gebruiksdoel dat de samenstellers voor ogen stond geleid hebben tot een heel chaotisch allegaartje van betrekkelijk eenvoudige melodieën en een eenstemmige notatie, en dat studie van de herkomst van het materiaal en van het gebruiksdoel van de samenstellers ons juist een veel beter begrip zal geven van toenmalige muziekpraktijken. Dat | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 179]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
begrip zou ons kunnen helpen deze muziek, ondanks de schijnbaar onvolledige notatie, enigszins authentiek te doen herleven. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Beroeps- en amateurmusiciDe bladmuziek in de verzamelingen moet afkomstig zijn van en bedoeld zijn voor musici, beroeps of amateur. Om vast te stellen van welke musici de muziek afkomstig was en voor welke deze bedoeld was kunnen we het beste kijken naar de groeperingen van musici die in de achttiende eeuw in Amsterdam actief waren. Daarbij moeten we wel beseffen dat de herkomst en de door de uitgevers beoogde gebruikersgroep buiten Amsterdam kunnen liggen. Voor een klein deel van het repertoire en een mogelijk groter deel van de gebruikersgroep van de verzamelingen lijkt dat het geval. De Amsterdamse drukkerswereld was internationaal gericht; Roger had zelfs een uitgebreid netwerk agenten in heel Europa. Maar men had met de besproken verzamelingen een Nederlandse gebruikersgroep op het oog: terwijl de uitgevers hun muziekuitgaven plachten te voorzien van Franse of Italiaanse titels - zelfs bij muziek van Nederlandse of Duitse componisten - hebben alle hier bedoelde verzamelingen Nederlandse titels. Veel van de boektitels verwijzen expliciet naar Hollandse muziek. Wel vinden we in een aantal verzamelingen enkele melodieën van buitenlandse componisten; op een enkele uitzondering na zijn die echter anoniem opgenomen. Voor sommige uitgaven - met name voor Croebelis' Nieuwe Hollands Speel-Huys, De Nieuwe Hollandsche Schouwburg en meer sporadisch voor de beide Boeren Lieties-edities, verschenen advertenties in kranten, niet alleen in Amsterdam maar met name ook in Den Haag en af en toe in Haarlem en Leiden. Men had zeker een Nederlandse gebruikersgroep voor ogen die zich niet tot Amsterdam beperkte.Ga naar voetnoot42 Toch lijkt de focus op Amsterdamse musici zinvol. Talrijke melodietitels verwijzen naar Amsterdam, naar straten, etablissementen, markten, gebeurtenissen of personen. Het is noodzakelijk allereerst een onderscheid te maken tussen beroeps- en amateurmusici. De amateurs waren in het algemeen leden van de wat meer gegoede klasse: men diende te beschikken over geld, ontwikkeling en vrije tijd. Beroepsmusici daarentegen hadden een lage sociale status en verrichtten hun meestal slecht betaalde werk full time of in deeltijd om ermee in hun levensonderhoud te voorzien.Ga naar voetnoot43 Qua werkgelegenheid bood Amsterdam hun | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 180]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
een specifieke situatie. De mogelijkheden voor het spelen van kunstmuziek waren gering; de stad herbergde geen adellijke of vorstelijke hoven waar componisten en musici in dienst waren en ook voor een uitgebreid religieus muziekleven bestond geen voedingsbodem. Er werden soms ad hoc concerten met kunstmuziek georganiseerd; pas laat in de eeuw ontwikkelde zich een regulier concertleven. De beste muziekloopbanen vond men in het kleine orkest van de Amsterdamse Schouwburg of in de grote kerken waar orgelmuziek ten gehore moest worden gebracht. Ook was er werk voor diverse beiaardiers. Veelal was dit deeltijdwerk. Het spelen in het schouwburgorkest was een vorm van onregelmatige seizoensarbeid tegen een laag salaris.Ga naar voetnoot44 De meeste beroepsmusici waren aangewezen op een soort schnabbelcircuit, waarin de rond de twintig speelhuizen een belangrijk aandeel leverden.Ga naar voetnoot45 Ook de markten en kermissen leverden wat werkgelegenheid, al was hier de concurrentie van muzikanten van buiten de stad groot. Ook werd men geboekt voor privéfeesten.Ga naar voetnoot46 Veel musici vulden hun inkomen aan met aan het muziekleven gerelateerd werk zoals muziek- en dansonderwijs of het uitgeven van muziek. Dat er een uitgebreid arsenaal amateurmusici in de stad bestond blijkt onder meer uit het feit dat het relatief grote orkest dat vanaf de opening van Felix Meritis in de muziekzaal speelde voor een aanzienlijk deel uit amateurs bestond. Al eerder bestonden er amateurgezelschappen in een meer besloten vorm.Ga naar voetnoot47 Of er ook sprake was van een echte sociale bovenlaag van gegoede amateurs, zoals in diverse andere steden, is de vraag, mede gezien de blijkbaar gebrekkige ontwikkeling van het verschijnsel Collegium Musicum in het Amsterdam van de zeventiende eeuw.Ga naar voetnoot48 In elk geval zullen we de kopers van de uitgaven onder de Nederlandse amateurs moeten zoeken. Diverse uitgaven werden enkele keren herdrukt. De categorie beroepsmusici was veel te klein om dit succes te verklaren en gebruikte, zoals we zullen zien, waarschijnlijk weinig bladmuziek. Ook is de vraag of deze musici kapitaalkrachtig genoeg waren om de boekjes aan te schaffen. Dat geldt met name de latere uitgaven zoals het Nieuwe Hollands Speel-Huys en De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, die in de tijd na 1750, met dalende inkomsten aan de onderkant van de samenleving, toch per deeltje ongeveer een gulden kostten. Of de betreffende melodietjes mogelijk ook geliefd waren bij welgestelden is momenteel onderwerp van | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 181]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
onderzoek door Marieke Lefeber naar de belspeelklokken uit de achttiende eeuw. Een groot deel van het repertoire dat deze kostbare uurwerken konden laten horen is in de hier besproken bronnen terug te vinden. De belangstelling voor de cultuur van de lagere klassen bij de ‘betere burgers’ vinden we wellicht ook muzikaal terug in de vraag naar muziek uit allerlei sectoren van het uitgaansleven, waaronder die waarin die lagere klassen de toon aangaven. Het is daarbij mogelijk dat veel burger-amateurs juist in melodieën zonder begeleiding geïnteresseerd waren, omdat ze juist die vrij eenvoudig zelf konden spelen. Maar daarnaast hangt die eenstemmige presentatie samen met de werkwijze van beroepsmuzikanten in de kringen waaruit veel van de muziek afkomstig was. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
De herkomst van de muziek in de verzamelingenDe samenstellers van de collecties moeten hun muziek voor een deel ontleend hebben aan een muziekpraktijk waarin bladmuziek geen belangrijke plaats innam. Dat blijkt uit een opvallend verschijnsel binnen het corpus. In die enorme voorraad vinden we van een groot aantal melodieën allerlei verschillende versies, die vaak aanzienlijk uiteen lopen. Dit wijst op een ‘orale’ werkwijze waarbij geroutineerde musici frequent uit het hoofd spelen en vaak de muziek ook met hun oren aanleren. In een dergelijke praktijk veranderen melodieën voortdurend, meestal onopzettelijk.Ga naar voetnoot49 Zo'n praktijk was in Amsterdam onder meer terug te vinden in de al genoemde speelhuizen, waar de professionele muzikanten vooral dansmuziek moesten spelen. Onder de vaak hectische werkomstandigheden met lawaaierige en veeleisende gasten was van blad spelen uiterst onpraktisch en voor het eenvoudige repertoire ook niet noodzakelijk. Op afbeeldingen van speelhuistaferelen ziet men dan ook geen bladmuziek. In de collecties vinden we veel speelhuismuziek terug. Zo zien we alle speelhuismelodieën die genoemd worden in het in 1681 verschenen boekje Het Amsterdamsch Hoerdom zo'n 25 jaar later in de vroege deeltjes van de Boeren Lieties. Een citaat, waarin een aantal melodieën benoemd worden en tegelijk duidelijk wordt dat men uit het hoofd speelde: | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 182]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
....'k Stond hier noch na te kyken, wanneer ik een jongman, die als een Arbeids-gesel gekleed was, en die noch drie zulke Confraters by hem had, tegen de Fiolist hoorde zeggen, dat hy eens een Bredaas Biertje op zou pieren. Dat kan ik niet kameraad, zei den Muzikant, Een Posje met een pieterselijtje dan, of d' Oostindische Roozeboom, of van Janneman en Aalemoer, hernam den ander. Die dingen kan ik ook al niet, zei den Speelman. Speel dan eens een Koolslaatje of de Haagsche kermis, vervolgde hy. Die twee heb ik altyd myn leeven niet hooren noemen, berichte hem den Fioolist. Loop dan voor den duivel, sei deese kwant met een gram gelaat; wat vervloekt kint is dit, men kan'er niet eens migchelen.Ga naar voetnoot50 Wellicht werden die gangbare melodieën pas door de samenstellers van de Boeren Lieties voor het eerst schriftelijk vastgelegd. Ook heel wat melodietitels in de drie grote series verwijzen naar Amsterdamse speelhuizen. Wat meer is: de plugge dansen die met nadruk vermeld worden op de titelpagina van de deeltjes van de Hollantsche Schouburgh en van een aantal deeltjes van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg horen thuis in de wereld van een groot aantal speelhuizen. Van oorsprong waren pluggen mannelijke leden van enkele groeperingen aan de onderkant van de Amsterdamse samenleving, met name losse arbeiders, de armste matrozen van VOC, WIC en de marine, en ook de zogenaamde labourlotten, de na de successie-oorlog ontslagen huurlingen die in groepen door het land zwierven.Ga naar voetnoot51 Deze pluggen stonden slecht bekend, zo lezen we in 1681 al in Het Amsterdamsch Hoerdom: Gelyk nu den Hospes dit volk niet gaarne op sijn vloer siet, vermits het altemaal onverlaten en deugnieten zyn, die hun grooste vermaak scheppen in eerlyke luiden kwaad te doen, heeft hy zyn Muzikanten verbooden, ooit voor hen te speelen....Ga naar voetnoot52 Vechtersbazen waren het, uitschot - met een eigen taal, eigen cultuur én eigen dansgewoonten.Ga naar voetnoot53 Toch waren de goede burgers van de stad, en zeker ook de elite, behoorlijk door deze pluggen gefascineerd. Men bezocht graag speelhuizen en volksfeesten om die zelfkant te kunnen observeren. Gedurende de achttiende eeuw krijgt de term plug steeds meer de betekenis van ‘wij gewone Hollanders’ zonder verfijnde (Franse) manieren. Daarnaast wordt de term steeds meer een dansaanduiding. In De Amsteldamse speelhuizen, een anoniem boekje van rond 1790, horen we een oostinjevaarder - een plug dus - zeggen: | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 183]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
‘....het is zulk een plaisir als men een Hollandsche plug of zwierbol op een gierend schip een Pas de Deux, een Menuetje of een Plugje op de Wevelingen ziet maken....’Ga naar voetnoot54 In de schouwburg waren plugge dansen bekend, getuige onder meer Rosseaus titel Medea, boertig berymd door Jacobus Rosseau Met verscheide Kunst, en Vliegwerken, Plugge Dans, Zang en Vertooningen.Ga naar voetnoot55 Kermissen en boerenfeesten - waar óók uit het hoofd werd gemusiceerd - zouden een tweede bron van dansmuziek voor de uitgevers geweest kunnen zijn. De aanduiding Boeren Lieties doet zo'n herkomst natuurlijk vermoeden.Ga naar voetnoot56 Hier is echter voorzichtigheid geboden. Weliswaar werden in Amsterdamse toneelstukken uit de betreffende periode veel boeren op het podium gezet en regelmatig noemen die daarin allerlei ‘boerendansen’. De titels daarvan vinden we meestal ook in de Boeren Lieties of de latere muziekbronnen terug. Maar die toneelstukken dateren alle pas van na de eerste uitgaven van de Boeren Lieties. We moeten dus rekening houden met de mogelijkheid dat de toneelschrijvers graag ‘boeren’ wilden presenteren en daarbij melodietitels gebruikten die ze in uitgaven als de Boeren Lieties hadden aangetroffen. Ze maakten daarbij dan gretig gebruik van een spraakverwarring die Roger veroorzaakte. Rogers aanduiding Boeren Lieties was een poging de term country dances te verhollandsen. De uitgever wilde meeliften op de populariteit van country dance-verzamelingen van Playford en Walsh en het Franse derivaat van deze dansen: contradanses.Ga naar voetnoot57 In 1735 publiceerde Witvogel in Amsterdam drie verzamelingen dansen, waaronder een Versameling van eenige Boere Danssen met een Bas Continuo vermeerdert en onder malkander gedrukt, om voor de Clavi-Cembalo, Viool, Dwars-fluit, en andere Instrumenten te gebruiken. Het belangrijkste kenmerk van deze boerendansen lijkt te zijn dat ze (in tegenstelling tot de Serieuse Danssen en Contra Danssen) niet uit buitenlandse bronnen afkomstig waren. En de joodse kroniekschrijver Chaim Braatbard noemt de inwoners van Groningen en Friesland voortdurend boeren, ook al doelt hij soms op stedelingen.Ga naar voetnoot58 Wellicht had ook deze term een bijbetekenis van ‘gewone Nederlanders’.Ga naar voetnoot59 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 184]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Maar natuurlijk waren Amsterdam en de omringende plattelandsdorpen uitstekend van elkaars cultuur op de hoogte. Dorpelingen verkochten vaak hun producten in de stad, met name op de stedelijke markten. Voor stedelingen was een bezoek aan een van de dorpen een geliefd dagje uit. Ook bezochten ze de dorpskermissen terwijl bij de dorpelingen de Amsterdamse kermissen populair waren. De stedelingen hoorden dus vaak plattelandsmuziek. En ook deze muziek werd op markten, bij kermissen en vertoningen uit het hoofd gespeeld. Dat we met name in de eerste deeltjes Boeren Lieties inderdaad ook een hoeveelheid boerenmuziek kunnen vinden is dus niet onwaarschijnlijk. Ook in de latere verzamelingen vinden we muziek van speelhuizen en platteland. Er treedt echter een verschuiving op. Rond 1708 lijkt de vraag naar deze muziekboekjes toe te nemen. Deeltjes van Rogers Boeren Lieties volgden elkaar in hoog tempo op en Rogers concurrent Mortier begon een gelijknamige uitgave die praktisch neerkwam op plagiaat van de eerste vier deeltjes van Roger. Het vijfde deel van Mortier was echter wel origineel en Roger nam dit na Mortiers dood als het veertiende en laatste deel in zijn serie op in 1713 of 1714. Een gevolg van de niet aflatende vraag van kopers lijkt een zekere uitputting van de tot dan gebruikte muziekbronnen te zijn geweest. Vanaf dit moment zien we schouwburgmuziek haar intrede in de Boeren Lieties doen terwijl de serie na de afsluiting in 1713 direct door de Hollantsche Schouburgh gevolgd wordt. Ook zang airen, liedmelodieën dus, vinden we in de drie series. In de twee laatste series nemen ze een bescheiden plaats in en de vermelding ervan op de titelpagina's van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg vinden we alleen bij de eerste drie deeltjes. De liedmelodieën zijn altijd zonder liedtekst opgenomen. Ze zijn als dansmelodie genoteerd in de AABB-vorm, dat wil zeggen twee regels die ieder herhaald worden, ook wanneer het betreffende lied oorspronkelijk (als lied gebruikt) een AB-vorm had. Overigens zijn alle dansmelodieën in de grote series - en in de meeste andere bronnen - genoteerd zonder choreografie, hetgeen in Europees perspectief opvallend is. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Muzikale relaties tussen speelhuis en schouwburgSpeelhuizen en schouwburg vormden geen gescheiden muziekwerelden. De muziekpraktijk in de Amsterdamse speelhuizen van de periode geeft mogelijk een idee van de muzikale gang van zaken zoals die ook in de schouwburg | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 185]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
te vinden was.Ga naar voetnoot60 In de meeste speelhuizen - combinaties van dans- en dranklokalen met handel in erotische diensten - speelden een violist en een bassist samen. In de betere speelhuizen kon men een derde muzikant vinden, die hakkebord of klavecimbel speelde. Wat we hier zien moet een ‘instant’ basso continuo-praktijk zijn geweest.Ga naar voetnoot61 Enkele verzamelingen illustreren dit. Terwijl we in de genoemde Versamelingen van Witvogel een voorbeeld van een klassieke basso continuo-begeleiding vinden, ontbreken in het Nieuwe Hollands Speel-Huys bij de bas de cijfers: de muziek is dermate eenvoudig dat een geroutineerd akkoordspeler aan bas en melodie voldoende had om zijn partij al improviserend vorm te geven. Deze twee bronnen zijn min of meer de enige waarin de melodie enigermate van begeleiding is voorzien; in de grote series én in de handschriften ontbreekt alle begeleiding. We kunnen er echter van uitgaan dat de beroepsmusici die in speelhuizen en dergelijke actief waren een begeleiding voor deze eenvoudige melodieën via improvisatie ‘uit hun mouw schudden’. De viool speelt de min of meer vaststaande melodie (uit het hoofd, waarbij individuele versies kunnen ontstaan) terwijl de begeleiding van bas en eventueel akkoordinstrument ontstaat als resultaat van improvisatie. Ook in de schouwburg waren viool en bas de belangrijkste instrumenten; verder treffen we altviool, cello, hobo, trompet, fluit, fagot en hoorn aan.Ga naar voetnoot62 Sommige van deze laatste instrumenten waren echter slechts incidenteel te horen; diverse musici waren multi-instrumentalisten. Er zijn diverse aanwijzingen voor een overlap tussen het netwerk van speelhuismuzikanten en de kring van musici die onder meer in de schouwburg speelden.Ga naar voetnoot63 Al rond 1700 had schouwburgmusicus Pointel een bundel uitgegeven met muziek van gezelschapsdansen van het type dat ook in de speelhuizen gangbaar was.Ga naar voetnoot64 Rond 1715 was schouwburgmusicus Servaas de Konink (junior) muziekredacteur van de eerste deeltjes van de muziekserie Hollantsche Schouburgh, werk dat hij mogelijk al voor een deel van de Boeren Lieties had verricht. In al die deeltjes vinden we veel speelhuismuziek, die opgetekend moet zijn aan de hand van het spel van collega's uit het speelhuiscircuit, of van eigen ervaring in dat circuit. Ook Siegfried Markordt, rond 1770 contrabassist in de schouwburg, hield zich met muziek van het type speelhuis-dansmelodieën | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 186]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
bezig: als muziekuitgever publiceerde hij enkele bundels met deze muziek.Ga naar voetnoot65 Rond 1750 stelde Domingo S. del Croebelis zijn Nieuwe Hollands Speel-Huys met (meestal nieuw gecomponeerde) dansmelodieën samen. De titel die hij het werk meegaf is veelbetekenend. Croebelis was mogelijk ook betrokken bij De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, waarin veel muziek te vinden was die direct aan de speelhuispraktijk is ontleend.Ga naar voetnoot66 Ook was hij enige tijd groot-cantor van de vrijmetselaarsloge Concordio vincit Animos, waartoe ook diverse muzikanten van de schouwburg behoorden.Ga naar voetnoot67 Voor de kringen waar de schouwburgmuzikanten uit gerekruteerd werden kunnen de speelhuizen een belangrijke bron van werk zijn geweest. Zijn deze veronderstellingen juist, dan waren de schouwburgmusici vertrouwd met het geïmproviseerd arrangeren. Natascha Veldhorst schrijft over de schouwburgpraktijk: ‘Ter plekke werden door de musici instrumentale begeleidingen bij gegeven melodieën gemaakt’.Ga naar voetnoot68 Het ontbreken van begeleidingen en meerstemmigheid in de meeste besproken bronnen hoeft ons in dat geval niet al te zeer te verdrieten: het zou voor hedendaagse vertolkers van de oude schouwburgmuziek zinvol kunnen zijn zich op dergelijk improviseren toe te leggen. Ga naar voetnoot69 Of de musici in de schouwburg in deze periode ook uit het hoofd speelden weten we niet. Overigens zal niet alle toneelmuziek geïmproviseerd zijn. Vanaf de inwijding van de nieuwe schouwburg in 1774 en het muziekbewind van Bartholomeus Ruloffs lag de te spelen muziek praktisch gesproken vast, inclusief het totale arrangement. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ConclusiesIn de achttiende eeuw is in Amsterdam een omvangrijk corpus eenvoudige (dans)melodieën opgetekend in tal van geschreven en gedrukte verzamelingen, meestal eenstemmig. Dit corpus is ten onrechte weinig onderzocht. De herkomst van de muziek is zeer verscheiden. Een groot deel is afkomstig uit diverse sectoren van het Amsterdamse uitgaansleven: speelhuis, kermis, schouwburg. Veel verloren gewaande muziek van de Amsterdamse Schouwburg uit de periode van 1700 tot de brand van 1772 is er in terug te vinden, met name in de Hollantsche Schouburgh, De Nieuwe Hollandsche Schouwburg en in | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 187]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
het Toonkunst-handschrift 758 Volksmelodieën of danswijzen. Het volledig opsporen van alle schouwburgmuziek in deze bronnen en in de talrijke soortgelijke gedrukte en geschreven collecties vergt nog veel werk. Dat werk wordt bemoeilijkt door het ontbreken van enige categorisering in de bronnen, door aangebrachte veranderingen in titels en door de leemten in onze kennis van het in de periode vertoonde schouwburgrepertoire. Wellicht beschouwt men het als een gemis dat de muziek in deze bronnen slechts eenstemmig is weergegeven; de arrangementen die de schouwburgmusici bij deze melodieën gebruikten waren echter mogelijk goeddeels op improvisatie gebaseerd, een praktijk die in de speelhuizen regel moet zijn geweest. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Over de auteurJos Koning (1950) is musicus, musicoloog en antropoloog. In 1983 promoveerde hij met zijn proefschrift De Folkbeweging in Nederland, analyse van een hedendaagse muzikale subcultuur tot doctor in de Sociale Wetenschappen. Hij bestudeerde de sociale rol van verschillende soorten traditionele muziek in Oost-Clare (Ierland) en redigeerde diverse uitgaven van muziekhandschriften uit de lange achttiende eeuw. Als musicus speelt hij al jarenlang in diverse ensembles Nederlandse muziek uit de achttiende eeuw, waarbij de nadruk ligt op muziek uit de hier besproken bronnen. Eind 2009 verscheen zijn studie naar de achtergronden van de grote Amsterdamse series en in het bijzonder van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg. E-mail: jos@joskoning.nl. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Geraadpleegde literatuur
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 188]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 189]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 190]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[pagina 191]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|