De Boekenwereld. Jaargang 23
(2006-2007)– [tijdschrift] Boekenwereld, De–
[pagina 84]
| |
Letterspijs
| |
[pagina 85]
| |
![]() | |
[pagina 86]
| |
In 1998 hield ik in de universiteitsbibliotheek van Amsterdam een voordracht die door de antiquaar werd bijgewoond. Het verslagje in zijn boek van het daar voorgevallene is correct; ik heb inderdaad handelaren in oude boeken een beetje geplaagd door te suggereren dat ‘antiquaren als ergens een blad aan ontbreekt of juist extra aanwezig is, altijd wel een verhaal hebben om er iets bijzonders van te maken om daarmee een hoge prijs te rechtvaardigen’ (p. 250-1). Het onderwerp van die voordracht was - en dat vermeldt Gerits niet - het imposante product van de renaissancetypografie, de eerste druk van de Poliphilus, in 1499 door Aldus Manutius in Venetië gedrukt: in een groot aantal exemplaren van dit frequent verhandelde boek ontbreekt de aan het eind afgedrukte lijst van errata. Nu komt het inderdaad wel eens voor dat zo'n errata-opgave enige tijd ná het voltooien van de druk van het boek gezet en gedrukt werd. Exemplaren zonder die lijst vertegenwoordigen in deze gevallen een eerste ‘staat’ (vers van de pers dus), terwijl exemplaren met die lijst tot een tweede ‘staat’ gerekend worden. Hierop had mijn zojuist geciteerde opmerking betrekking. In principe was hier geen sprake van een ‘kwaadwillend’ verwijt aan de antiquarische wereld: beide varianten kunnen als presentatiewijzen binnen een en dezelfde druk beschouwd worden. Ik kan nu melden dat recent onderzoek naar de productiewijze van dit beroemde boek enerzijds een ander beeld van deze twee ‘staten’ heeft opgeleverd, maar anderzijds bevestigt dat er inderdaad twee door de drukker gewilde presentatiewijzen binnen een en dezelfde druk te onderscheiden zijn. Het was een ijverig onderzoeker behorende tot een nieuwe generatie boekhistorici, Neil Harris, die vaststelde dat er in de Poliphilus niet minder dan negen vellen in twee ‘staten’ in de nog bewaarde exemplaren verborgen zijn.Ga naar eind1 De verklaring van het herzetten en herdrukken van deze vellen is eenvoudig: het kwam wel vaker voor dat de drukker na het voltooien van de druk tot de ontdekking kwam, dat er van sommige vellen veel te weinig goede exemplaren gedrukt waren; door de tekst van de vellen waarvan minder afdrukken beschikbaar waren opnieuw te zetten en te drukken kon hij nieuwe complete exemplaren samenstellen. Het erratablad in de Poliphilus maakte deel uit van zo'n vel en de drukkerij herzette hier wel de betreffende tekst van de roman, maar nam niet meer de moeite de bewerkelijke (in een klein korps gezette) erratabladzijde opnieuw in de zethaak te nemen (zie afbeelding). Er blijft dus sprake van twee ‘staten’ maar de volgorde is nu omgekeerd: die exemplaren waaraan de errata ontbreken, vormen de latere presentatiewijze binnen een en dezelfde druk. Elke goede antiquaar heeft nu zowel bij het aanwezig zijn van dit blad in zijn te koop aangeboden exemplaar als bij het ontbreken ervan een verhaal! En daarin houdt hij rekening met het verschijnsel dat sommige bezitters van exemplaren van de tweede ‘staat’ het blanco blad hebben vervangen door een bedrukt blad uit een ander exemplaar of door een facsimile daarvan. |
|