Nederlandsche bellettrie 1857-1876. Deel 1
(1876)–Cd. Busken Huet–
[pagina 1]
| |
Mr. C. Vosmaer. IEene studie over het Schoone en de Kunst, door Mr. C. Vosmaer.Voor wij over dit boekje (het is niet meer dan 150 bladzijden groot, en ziet er zeer netjes en smakelijk uit), voor wij het wagen over deze Studie, over het feit van haar verschijnen, over het tijdige daarvan, over den vorm en de inrigting van het werkje, naar wij vertrouwen met bescheidenheid ons oordeel uit te spreken, deelen wij mede wat de schrijver met het uitgeven van zijn geschrift heeft bedoeld, en welke de hoofdzakelijke gang der door hem ontwikkelde denkbeelden is. Hooren wij hemzelven over hetgeen hem gedreven heeft zijne Studie in het licht te zenden: ‘De hooge belangrijkheid van het schoone en zijne uitwendige verschijning en openbaring in de kunst, den verzedelijkenden en vergeestelijkenden invloed daarvanGa naar voetnoot1 op de menschheid, zal ik hier niet betoogen, maar wil dieGa naar voetnoot2 liever als waarheden aannemen die men tegenwoordig wel niet meer zal omwerpenGa naar voetnoot3. - Belangstelling en liefde daarvoorGa naar voetnoot4 te voelen en te bevorderen is dus van hoog gewicht, en belangrijk niet slechts voor den kunstenaar of den wijsgeer, maar voor iederen mensch. - | |
[pagina 2]
| |
Maar zal die liefde levendig, duurzaam, vruchtbaar wezen, dan moet zij berusten op kennis er vanGa naar voetnoot1 en vertrouwdheid er medeGa naar voetnoot2, kennis niet alleen door oogen en ooren, maar ook door verstand en gevoel verworven. De veredelende invloed van het Schoone en de Kunst kan niet anders dan er door winnen, wanneer deze wat algemeener en niet alleen in hunne uitwendige verschijningen, maar ook in hun geest en idee gekend worden. De uitstekendste geesten, in Frankrijk, Engeland, Duitschland, hunne vermogens aan de studie daarvanGa naar voetnoot3 wijdende, hebben daartoeGa naar voetnoot4 medegewerkt.... Van den innigen wensch uitgaande om ook bij ons (te weten, bij het Nederlandsch publiek) de sympathie voor deze studie te bevorderen, heeft dit geschriftGa naar voetnoot5 minder de strekking om niets dan nieuws mede te deelen, dan wel om voorgelichtGa naar voetnoot6 door de beste resultaten reeds op dit gebied verkregen, eenige zuivere grondbegrippen over deze onderwerpen algemeener te makenGa naar voetnoot7, het Schoone en de Kunst wat meer ter sprake (gebragt) en behartigd te zien, mocht het zijn, eenige meerdere geestdrift daarvoor op te wekken.’ (Inleiding, bldz. V, VI). Derhalve: het boekje van Mr. Vosmaer, zonder dat de schrijver geacht wil worden zijn ideaal bereikt of zichzelven te hebben voldaan, biedt ons eene reeks beschouwingen aan over het Schoone en zijne openbaring in de Kunst; beschouwingen, voor het meerendeel geput uit de overrijke bron door onze naburen geopend, en die wenschen aangemerkt | |
[pagina 3]
| |
te worden als een kort begrip hunner uitgebreide litteratuur over het onderwerp. Dat onze epitomist zijne bronnen aandachtig en met liefde heeft bestudeerd, hij meer en beter weet te zijn dan eenvoudig verslaggever, hij zich niet aan het schrijven heeft gezet alvorens naar vermogen te hebben gedaan wat de Franschen noemen faire le tour de son sujet, daarvan getuigen zoowel de rijke voorraad van gevoelens en meeningen uit vroeger en later tijd, uit oude en jonger schrijvers, ons door den heer Vosmaer medegedeeld, als de menigte van ophelderende voorbeelden en kritische opmerkingen, van hemzelven afkomstig, waarmede hij zijn boekje tot eene boeijende en leerzame lektuur heeft weten te maken. In een veertiental korter en langer paragrafen handelt de eerste en kleinste helft van dit geschrift over het Schoone. Voorwerpen, gedachten, daden van den meest onderscheiden aard, noemen wij schoon (§ 1). De schrijver evenwel wenscht niet te handelen over deze of gene schoone eigenschapp en dier voorwerpen enz. enz., maar over het Schoone in het gemeen (§ 2). De ontvankelijkheid voor het Schoone is eene liefde die wij nergens, ook niet bij den stompsten of verdorvensten mensch, zien ontbreken (§ 3). Van oudsher is de Schoonheidszin van den mensch het voorwerp geweest van wijsgeerig-wetenschappelijke navorsching; de Romeinen, de Grieken vooral, hebben zich met deze studie onledig gehouden; zij is voor het eerst door Plotinus, den neoplatonist (3de eeuw), op groote schaal gedreven; gedurende de middeneeuwen sluimerde zij en sliep door tot in de 16de en 17de eeuw; niet vóór de tweede helft der 18de leefde zij op: eerst in Frankrijk, inzonderheid door toedoen van Diderot; toen in Engeland, onder den invloed van William Jones, den orientalist; het krachtigst in Duitschland, onder de vanen van Kant, Mendelssohn, Herder, Lessing, Winckelmann; onder de nieuwere beoefenaars, schoon hun aantal ontelbaar isGa naar voetnoot1, blinken uit | |
[pagina 4]
| |
FrauenstädtGa naar voetnoot1 en TöpfferGa naar voetnoot2 (§ 4). Het is uiterst moeijelijk te bepalen wat eigenlijk het schoone is; al naarmate de schrijvers die men raadpleegt geleerden waren of kunstenaars van beroep, bekomt men óf een antwoord dat zich in metafysische afgetrokkenheden verliest, óf een waarbij men in de stoffelijke wereld gevangen blijft; en zelfs waar de schrijvers het omtrent de hoofdzaak eens zijn, loopen hunne bepalingen van het Schoone wijd uit elkander (§ 5). Definities van dien aard worden gegeven door Plato, Cicero, Quinctilianus, Horatius, Vitruvius, Paolo Lomazzo, Hogarth, Montesquieu, André, Sülzer, Winckelmann, Mengs, Visscher, Frans Hemsterhuis; hoeveel voortreffelijks enkele van deze bepalingen ook vereenigen, geen harer is afdoende; het gebrekkige is hierin gelegen, dat sommige schrijvers in plaats van het volstrekte Schoon te bepalen, bij het betrekkelijke bleven staan, anderen Schoonheid en zekere zinlijk waarneembare volmaaktheid met elkander verwarden, en weder anderen het wezen der Schoonheid zochten, niet in de harmonie van het geheel, maar in eenige schoone eigenschappen en hoofdkenmerken (§ 6). Het Schoone moet geacht worden voor geene juiste en afgeronde bepaling vatbaar te zijn (§ 7). De bepalingen die ieder van het Schoone heeft trachten te geven, ofschoon als bepalingen onvoldoende, behouden waarde als omschrijvingen van zekere voorname eigenschappen waaraan men het onbepaalbare iets, het Schoone, kan herkennen (§ 8). De bron van het Schoone moet buiten de schoone voorwerpen zelven gezocht worden; zij ligt noch in de Natuur, noch in de Kunst, noch in de Zedelijke Wereld, maar Hooger (§ 9). Het Schoone is geroofd Hemelvuur; in God is het volstrekte wezen der schoonheid (§ 10). Innig is het verband tusschen schoonheid en waarheid, dat wil zeggen, datgene wat waarlijk is; de schoonheid van het kunstwerk spruit hieruit voort, dat elk schoon kunstgewrocht het onder het bereik der zinnen liggend afschijnsel is van de waarheid die het voorstelt (§ 11). | |
[pagina 5]
| |
Het Schoone, één in wezen, openbaart zich in het drievoudig rijk der Natuur, der Kunst, en des zedelijken Levens; de vormen, waaronder op dit drieërlei gebied het Schoone optreedt, zijn van het wezen der schoonheid onafscheidelijk; lijnen en kleuren mogen niet aan de gedachte, deze niet aan de sierlijkheid van tinten en evenredigheden worden opgeofferd (§ 12). Het Schoone werkt op de menschelijke ziel; bij de vatbaarheid voor deze werking heeft zamensmelting plaats van verstand en gevoel; uit den aanleg om door het Schoone getroffen te worden, ontspruit 's menschen vermogen om op zijne beurt het Schoone voort te brengen; genoemde vatbaarheid is bij velen sluimerende; ook bij de gelukkigst begaafden moet zij worden geoefend (§ 13). Zoowel van de gewrochten der Kunst, ook van de eenvoudigste en schijnbaar meest alledaagsche, als van de schoonheden der Natuur en uit het rijk der Zedelijke daden, geldt de stelling: de uitwerking van het Schoone is de innige verheffing der ziel boven stof en zinnen, door de opwekking in haar van de idee des geestelijken levens (§ 14). Wij besluiten onze ruwe schets van den inhoud der eerste afdeeling van Mr. Vosmaers geschrift met de mededeeling eener proeve van bewerking, en kiezen daartoe 'schrijvers kritiek der bepaling door Hemsterhuis van het Schoone gegeven (bladz. 29 en 30). Onder het afschrijven veroorloven wij ons enkele vrijheden ten aanzien van den stijl, die niet zeer naauwkeurig is: ‘Volgens Hemsterhuis bestaat het Schoone in de eigenschap welke eenig voorwerp bezit om, binnen den kortst mogelijken tijd, het grootst mogelijk aantal denkbeelden bij ons op te wekken. ‘De schakel van Hemsterhuis' redenering is deze: De ziel ontvangt den sterksten indruk van wat het snelst op haar werkt, en zij bemint dus, boven andere, zoodanige voorwerpen waarvan zij in den kortsten tijd het denkbeeld vatten kan. Maar te gelijk verlangt zij dat het aantal der haar toegevoerde of in haar opgewekte denkbeelden zoo groot mogelijk zij. Zij acht dus dat voorwerp het schoonst, wat haar in den kortsten tijd het grootst mogelijk aantal denkbeelden oplevert. | |
[pagina 6]
| |
‘Wij nemen evenwel de vrijheid (gaat de schrijver voort) de bedenking te opperen, of dit maximum en minimum wel een waarachtig kenmerk is van het Schoone. Hoe? - indien wij deze woorden wel verstaan - is dan eene gedachte door één enkel beeld uitgedrukt, noodzakelijk schooner dan diezelfde gedachte uitgedrukt in een zamengestelder vorm, tot wiens ontcijfering de geest veel langer tijd noodig heeft? Is een stuk beeldhouwwerk nader aan het Schoone dan een omstandig en uitvoerig dichtstuk, de indruk van welks geheel met zooveel meer moeite tot ons komt? ‘Zoo men mogt antwoorden: neen, want hoe uitvoeriger en zamengestelder het kunstwerk is, des te meer gedachten wekt het op, des te schooner is het dus; dan krijg ik den volgenden syllogisme: hoe zamengestelder en uitgebreider het kunstwerk, des te meer denkbeelden worden er door opgewekt, dat is, des te schooner wordt het; maar hoe zamengestelder het is, of wat daarmede gelijk staat, hoe meer gedachten het opwekt, des te meer tijd heeft men noodig; dus: hoe meer tijd, hoe schooner. Dit nu strijdt tegen de oorspronkelijke stelling. ‘Voor de bevatting der opgewekte denkbeelden heeft men tijd noodig, en meer tijd naarmate het aantal dier denkbeelden grooter is; dit gaat steeds in klimmende orde voort. Volgens Hemsterhuis daarentegen moet die tijd steeds verminderen, hetgeen menschelijk onmogelijk is. De grootste grief die wij tegen de definitie hebben, is haar volkomen onbestemdheid. Vooreerst, wat wil zeggen le plus grand nombre d'idées? Geldt dit van den eersten indruk, dien een kunstwerk maakt, of ook van de vruchten eener latere, dieper indringende beschouwing? Vervolgens hebben wij nog, als maatstaf van het Schoone, twee zeer onbepaalde en onbepaalbare begrippen: de korte tijd en het aantal denkbeelden. Beide verschillen zeer bij de verschillende beschouwers: zal dan het Schoone afhankelijk zijn van de mindere of meerdere vaardigheid waarmede de beschouwer een grooter of kleiner aantal denkbeelden in zich opneemt? Buitendien zijn beide onvatbaar om geteld en gemeten te worden, | |
[pagina 7]
| |
en wij zullen dus bij de vergelijking van twee voorwerpen niet kunnen ontdekken wat het schoonste is. Kaulbach heeft eene heerlijke afbeelding gemaakt van het derde tooneel van den Macbeth, voorstellende het zamentreffen van Macbeth en Banquo met de drie heksen. Volgens de beschrijving van den dichter is het uitzigt der heksen ‘zóó wild, dat zij in niets gelijken op de bewoners der aarde en zich niettemin op deze bevinden.’ Neem uw horloge, en zie hoeveel tijd gij noodig hebt om ieder dezer voorstellingen te begrijpen: wie geeft u in dat tijdsverloop de meeste denkbeelden, Shakspeare of Kaulbach? ‘Wilt gij eene andere proeve, neem den Laokoon der drie Grieksche beeldhouwers en den Laokoon van Virgilius. Het zal altijd eene onmogelijkheid zijn het hoelang en hoeveel, waarvan door Hemsterhuis gesproken wordt, met juistheid te bepalen.’
De tweede en grootere helft van het boekje is gewijd aan eene reeks opmerkingen over datgene waarin het Schoone zich openbaart en als het ware vleesch en bloed wordt: te weten de Kunst. Kunst komt van kunnen; op het gebied der Kunst wordt de mensch, tot de bewustheid van het Schoone ontwaakt, zelf een voortbrenger van het Schoone; dit kunnen, dit vermogen, deze kracht tot uitspreken van het Schoone (want de Kunst is de taal van het Schoone), ontwaakt bij menschen en volken eerst dan, wanneer zij zich boven het louter dierlijk leven beginnen te verheffen (§ 15). Vruchteloos heeft men tot hiertoe gepoogd den laatsten grond van het kunstvermogen in den mensch op te delven; het moet in zijne algemeenheid als een feit worden erkend; gelijk ieder mensch schoonheidsgevoel bezit, zoo is ook ieder mensch van aanleg een kunstenaar; de betrekking van het ingeschapen kunstvermogen tot het kunstenaar-zijn is dezelfde als die van het aangeboren spraakvermogen tot de taal (§ 16). De taal is de algemeenste van alle kunstvormen; zichzelve van die eigenschap onbewust, is zij zich van haar bewust geworden in de vroegste voortbrengselen van het kunstvermogen: de zang en de hymne; taal, poëzie, muziek zijn de vormen | |
[pagina 8]
| |
waaronder niet alleen 's menschen eerste wetenschap, het vroegste kennen, maar ook het oudste kunnen, de vroegste uitingen van 's menschen kunstvermogen, in het leven zijn getreden (§ 17). Bij de aanwending der ingeschapen kunstenaarsgave wordt de mensch bijgestaan door de onwederstaanbare behoefte aan uitboezeming van zijn innigst gevoel; door het voortbrengen van kunstwerken krijgt deze behoefte lucht (§ 18). De eigenlijk gezegde kunstenaar onderscheidt zich hierdoor van den eenvoudig met aangeboren kunstvermogen begaafden mensch, dat het hem eene gewoonte en ten slotte eene innerlijke noodwendigheid wordt (zooals bij Goethe het geval was) om de ervaringen zijner ziel onder den vorm van beelden te brengen, te objektiveren (§ 19). Ofschoon in geenen deele de sleutel tot den oorsprong van alle Kunst, is toch de trek tot nabootsing een der vermogens van den mensch, die hem van oudsher behulpzaam zijn geweest bij de beoefening der fraaije kunsten (§ 20). Behalve de drie genoemde hulpmiddelen die de Kunst ter zijde staan: de behoefte aan uitstorting des gemoeds, de vormzin, de nabootsingstrek, komen nog twee andere in aanmerking: de neiging naar hooger dan de werkelijkheid, naar een leven in den geest, en de verbeelding, die het werktuig van dat leven is; bij den werkelijken kunstenaar verheft deze neiging zich tot de hoogte eener vurige liefde voor het Schoone: est deus in nobis (§ 21). De liefde voor het Schoone straalt niet in de allervroegste, maar eerst in ontwikkelde kunstvoortbrengselen door (§ 22). Bij het voortbrengen van elk kunstwerk vallen twee zaken te onderscheiden: de opvatting en de uitvoering; geen valscher stelling dan deze, dat de uitvoering zou gelegen zijn in nabootsing; waar de eigenlijk gezegde nabootsing aanvangt, heeft de Kunst opgehouden te bestaan (§ 23). In de opvatting vertoont zich het scheppingsvermogen van den kunstenaar; ieder echt kunstgewrocht is eene schepping, een produkt der eigen zielsvermogens van den kunstenaar; de nabootsing der werkelijkheid, ofschoon in zich zelve eene zeer moeijelijke zaak, bekleedt in vergelijking van de scheppingsdaad, die 's kunstenaars doel is, niet meer dan de ondergeschikte plaats van middel (§ 24). Doel der Kunst is de ver- | |
[pagina 9]
| |
wezenlijking van het schoonheidsbeeld zooals de ziel van den kunstenaar dit beeld ‘ontvangen’ heeft, hij zij dichter, toonkunstenaar of schilder (§ 25). Bepaling: Kunst is het Schoone door den menschelijken geest voortgebragt, onder vormen aan de werkelijkheid ontleend, met zelfuitgedachte en veranderlijke middelen en teekenen afgebeeld (§ 26). De opvatting of ‘ontvangenis’ van het kunstwerk door den kunstenaar, is geene daad van nadenken, ontleding of redenering, maar eene intuïtie, een visioen, eene inwendige openbaring; ook waar de uitgebreidheid van het kunstwerk eene herhaalde aanwending van het scheppingsvermogen eischt, behoudt dit vermogen zijn scheppend karakter en ontaardt nimmer in lijmen of flikken (§ 27). De schepping of uitvinding is òf iets dat uit het eigen binnenste van den kunstenaar opstijgt, òf iets waartoe de aanleiding moet gezocht worden in eene opwekking van buiten; in beide gevallen is de kunstenaar oorspronkelijk, ook al hebben anderen vóór hem dezelfde stoffen behandeld (§ 28). Een klaar bewijs dat de kunstenaar niet syllogistisch, maar bij inspiratie te werk gaat, is hierin gelegen, dat zelfs de geniaalste kunstenaars zich niet altoos bewust zijn geweest van de schoonheid hunner werken (§ 29). Ofschoon innig aan elkander verbonden, hebben natuurschoon, kunstschoon, en zedelijk schoon, elk een zelfstandig karakter; de Kunst philosopheert, doceert, noch moraliseert; zij is geen fabel wier slotwoord zijn zou: deez' fabel leert; nuttig is goed, maar het ligt niet in de zending der Kunst nuttig te zijn; moraal en Kunst zijn twee; het Schoone moet aanschouwd, de moraal betracht worden; de vraag naar de zedelijkheid of onzedelijkheid van eenig kunstgewrocht moet beantwoord worden met de wedervraag naar de bedoeling des kunstenaars; wie de Kunst utiliseert met onzedelijke oogmerken, houdt op kunstenaar te zijn, en kan zich niet verontschuldigen met een beroep op het objektief karakter der Kunst (§ 30). Welke onderwerpen leenen zich tot geschikte kunstvoorstellingen? alle, mits de voorstelling een waar kunstwerk zij (§ 31). Moet de voorstelling idealistisch of realistisch zijn? men zij het vooraf eens over hetgeen men door ideaal verstaat (§ 32). De grieksche Kunst heeft het ideale gezocht in | |
[pagina 10]
| |
ligchaamsschoonheid en jeugd; deed haar de werkelijkheid vormen aan de hand met dit ideaal in strijd, zij werden òf niet afgebeeld òf verzacht en vermomd; haar zinnebeeld des Doods was geen huiveringwekkend geraamte, maar een jonge genius met een uitgebluschten fakkel in de hand, tweelingbroeder van den slaap (§ 33). De grieksche Kunst is niet uitsluitend eklektisch en evenmin uitsluitend scheppend of fantastisch geweest; getuige de zamenvloeijing van mannelijke en vrouwelijke vormen in één en hetzelfde beeld, b.v. in den Bacchus-type; dit verschijnsel verraadt zamenwerking van eklekticisme en fantasie (§ 34). De regel der antieke Kunst, of anders het grieksche ideaal, kan niet tot maatstaf dienen van het moderne; en zulks om tweederlei redenen: 1⁰. de grieksche Kunst is bij uitnemendheid beeldhouwkunst; in de moderne daarentegen heerscht oneindige verscheidenheid van vorm; 2⁰. de antieke Kunst is religieus, mythologisch, symbolisch, monumentaal, nationaal, generaal; de nieuwere daarentegen kiest hare vormen uit alle levenstoestanden zonder onderscheid, ook uit de huiselijkste (§ 35). In tegenoverstelling der ideaal-antieke Kunst, heet de moderne realistisch; de sleutel tot dit bijzonder karakter van laatstgenoemde ligt hierin dat, bij de toenemende vergeestelijking van het menschelijk geslacht, het individu meer en meer wordt geïdealiseerd, en dien ten gevolge het individuële leven, in al zijne uitingen, meer en meer wordt het waardig voorwerp der reproduktie door de Kunst (§ 36). Nog in den boezem der moderne Kunst blijft de idealistische rigting voor een deel voortleven: zij keert natuurlijkerwijze terug, zoo menigmaal de Kunst afgetrokkenheden of algemeenheden tot doelwit heeft; zij wordt natuurlijkerwijze tegen de realistische ingeruild en voor deze verlaten, daar waar het de voorstelling geldt van feiten, werkelijkheden, realiteiten; de idealistische type onderscheidt zich door reinheid van lijnen, de realistische door de aanwending van licht en kleur; koude, kilheid, stijfheid, is de klip waarop de eerste dreigt te verzeilen; de laatste loopt meer gevaar van op die der trivialiteit te stooten (§ 37). De Hollandsche schilderschool heet in den regel realistisch; evenwel, het voorbeeld van Rem- | |
[pagina 11]
| |
brandt toont hoe het waarachtig ideale, schoon in de vormen en lijnen verwaarloosd, in licht en bruin wordt weergevonden; beide rigtingen zijn hier op eigenaardige wijze en op het heerlijkst vereenigd (§ 38). Ten besluite: uit de onafscheidelijkheid van wezen en vorm, van geest en stof, van ‘engel en dier’ in al het geschapene, ontspruit de mogelijkheid dat de Kunst, al naardat zij zich meer aan den vorm of meer aan het wezen hecht, zich in tweederlei rigting bewege: in eene naar het zinnelijke, of in eene naar het geestelijke overhellende; men doe regt wedervaren aan het zinnelijk element als onontbeerlijk middel ter voorstelling, ja als bestanddeel-zelf van de schoonheid des kunstgewrochts; doch men zij tevens, in den etymologischen zin van het woord, niet in dien der duitsche Nieuw-Katholieke school, spiritualist; dreigt het spiritualisme te ontaarden in een ziekelijk mysticisme, men worde weder gezond in de natuur (§ 39). Ook dit gedeelte van ons overzigt besluiten wij met eene aanhaling. Onze keuze valt op § 18, waar sprake is van de behoefte aan gemoedsuitstorting als hulpmiddel bij het voortbrengen van kunstwerken: ‘Bij den kunstenaar is die uitingsdrift sterk en dikwijls overheerschend, en gewoonlijk is het kunstwerk zijn oorsprong verschuldigd aan de behoefte om die woelende en onstuimige inwoners des geestes van zich los te maken en te objectiveren. Somtijds is het de eene of andere ziekelijkheid waarvan zich de geest door eene dergelijke uiting ontdoet. De Werther is daarvan een opmerkelijk voorbeeld. Goethe verhaalt ons de zonderlinge morele ziekte die vele jongelingen te zijner tijde, en hem zelven ook, door een ingebeeld lijden, tot een afkeer des levens en lust tot zelfmoord bracht, een algemeen spleen. Van die morele ziekte werd Werther de type, de incorporatie, en door de algemeenheid er van ontstond de ontzettende opgang dien hij maakte. Het gelukte aan Goethe's krachtigen geest, al die hypokondrischen Fratzen hinweg zu werfen. Maar om dit volkomen te kunnen doen, moest hij zich in een kunstwerk uiten; en eerst nadat hij op dien Werther, als op een zondenbok, al zijn duistere geesteskwellingen had geladen, en zich daardoor uit dat | |
[pagina 12]
| |
stürmische Element gerettet, kon hij zeggen: Ich fühlte mich, wie nach einer Generalbeichte wieder froh und frei, und zu einem neuen Leben berechtet. ‘Een voorbeeld van een anderen aard, maar dat mede toont hoe sterk die behoefte is om de eene of andere kunstidee uitwendig daar te stellen, vinden wij in het leven van den genialen Florentijn, Benvenuto Cellini. De geestrijke kunstenaar was zoo geheel beheerscht door eene idee, een schoon Perzeusbeeld waarvan de konceptie hem inspande, door al wat tot de daarstelling van dat beeld behoorde, dat belangrijk zou zijn door zijn ongewone grootte en een bijzondere wijze van gieten, hij was in zulk een ingespannen verlangen om zijn ideaal uitwendig verwezenlijkt te zien, dat hij alles ter zijde stelt, zijn gelukkige en eervolle plaats bij zijn begunstiger Frans I, zijn voorgenomen plannen en begonnen werken, de vervolgingen waaraan hij in Italie had blootgestaan, en op eens op een goeden morgen zijn uitgebreide werkplaats en half voltooide stukken achterlaat en alleen wegreist in stilte: het hoofd vol van zijn Perzeus en anders niets. Te Florence verduurt hij de beuzelarijen en vitterijen van den kleingeestigen Groothertog - alléén om in staat gesteld te worden zijn Perzeus te voltooijen. Die Perzeus met Medusa's kop in de hand, had ook hem bij 't hoofd: hij was hem een monomanie geworden, en hij rustte niet voordat hij de ontelbare en herhaalde bezwaren overwonnen had en het beeld dat hem zoo lang beheerscht had nu zelf beheerschte, tot hij het daar vóór zich zag zooals hij het, als een treffend meesterstuk, uit den kuil van den gietvorm ontblootte.’
Niemand zal Mr. Vosmaers boekje, uit het oogpunt der gedachten en van haren rijkdom, onvoldaan ter zijde leggen. Het is een hoogst belangrijk, wel overdacht, goed doorwerkt, onderhoudend geschrift. Gewis, niet alle zaken worden afgehandeld, doch zeer vele worden behandeld, geen enkele mishandeld. Mishandeld wordt alleen, de schrijver houde ons dit harde woord ten goede, onze goede Nederlandsche taal. Over- | |
[pagina 13]
| |
gemeenzaam met zijne bronnen, duitsche en fransche, maakt zijne spraak de afkomst zijner denkbeelden over het Schoone en de Kunst slechts al te openbaar. Relever de quelque chose moge goed fransch zijn, ergens van verheffen (blz. 10) is ongetwijfeld slecht hollandsch. Kant en Baumgarten mogen met het woord ‘aesthethiek’ aangeduid hebben wat zij willen, zoodra zij er iets mede beteekenden (bldz. 18), is het ons niet mogelijk hen te verstaan. Ik heb de hoogste achting voor Plato, doch wanneer hij mij door allerlei tegenstanden (bldz. 36) aantoont, dat ik dit of dat wel in het oog moet houden, gevoel ik lust te vragen: Wat blieft u? Ook ben ik zeer begeerig te weten, hoe ik de aandoeningen die het Schoone in mij opwekt, in al hun gevolgen zal doorvoeren en daarin opklimmen (bladz. 51). Stem toe, zoo gij wilt, wat sommigen beweren, dat reeds de taal, de gesproken taal, Kunst is; doch maak mij niet wijs dat deze stelling van uwe zijde wordt bejaat (bldz. 60). En al liet ik mij door u overreden, wat zal ik in 's hemelsnaam met uwe oervormen en oertypen (bldz. 66, 87) aanvangen? Of meent gij mij een rad voor de oogen te draaijen met behulp uwer belichting (bldz. 118, 137 bis, 142)? Niets van dat alles kan in uwe bedoeling liggen: waarom dan den schijn er van aangenomen? Van de eindelooze onnaauwkeurigheden van stijl en diktie waardoor dit boekje zich onderscheidt, spreken wij niet; of liever, wij verwijzen, als proeve, naar onze korte aanteekeningen aan den voet der eerste bladzijden dezer beoordeeling. Geen bedilzucht doet ons een oogenblik bij deze smetten, ubi plura nitent, stilstaan. Een boek over het Schoone en de Kunst behoort schoon geschreven, behoort zelf een kunstwerk te zijn. Zoo zegt ook de schrijver in eigen persoon, waar hij in de Inleiding spreekt over het doel waarnaar hij streefde: ‘Dit is mijn ideaal geweest; maar het onderscheid dat bestaat tusschen elk kunstwerk (dit boekje) en het ideaal daarvan dat den kunstenaar (Mr. C. Vosmaer) in de ziel woonde, bestaat ook hier.’ - Werkelijk bestaat het onderscheid ook hier. Eene andere aanmerking, doch waardoor niets wordt afgedaan noch van de waarheid en waarde der gezigtspunten die | |
[pagina 14]
| |
door den schrijver bijna op iedere bladzijde worden geopend, noch van den bijzonderen lof die hem toekomt wegens zijne belezenheid en vertrouwdheid met het onderwerp, noch van de juistheid der kritiek door hem geleverd van afwijkende of tegenovergestelde zienswijzen. Zijne hoogst prijzenswaardige bedoeling is namelijk geweest, de min of meer spekulatieve kunst- en schoonheidsbegrippen waarmede hij is vervuld, en die voor hemzelven ongetwijfeld eene bron van dagelijks wederkeerend aesthetisch genot opleveren, meer algemeen te verspreiden; hij wilde de kennis van het Schoone en de Kunst ‘uit de school in het leven’ helpen brengen. Dat de schrijver met alle gaven is toegerust, die tot bereiking van dit loffelijk oogmerk worden vereischt, betwijfelen wij geen oogenblik; zijn geschrift predikt voor en na zijne bevoegdheid. Doch wij ontkennen, vooreerst, dat dit boekje zelf, zamengesteld als het is uit eene reeks afgetrokken beschouwingen, in de halve schemering eener schoolsche terminologie gehuld, en slechts hier en daar als ter loops met voorbeelden ter opheldering gestoffeerd, zou mogen geacht worden ‘uit de school in het leven’ te zijn overgegaan; en ten anderen, dat het schrijven van een werk als dit, indien de uitgave niet door eene andere soort van geschriften over hetzelfde onderwerp wordt gevolgd, het geschikte middel wezen zou om ons publiek, ‘dat geenszins op de hoogte is,’ die hoogte te doen bereiken. Er zijn te veel hoofdstukjes in deze studie, die even goed in het hebreeuwsch konden geschreven zijn, zonder dat de groote meerderheid van onze beschaafde lezers en lezeressen ze minder goed begrijpen zouden. Al wat in § 7 te lezen staat over de verschillende bepalingen in vroeger of later tijd van het Schoone gegeven, hoe wetenswaardig ook, gaat verloren voor den nog oningewijde, en is meer geschikt hem bang te maken dan aan te trekken. Waarom niet uitgegaan van de gemeenschappelijke bekentenis van Van Heusde en Töpffer, door den schrijver zelf daarenboven mede-onderteekend, dat het Schoone voor geene afgeronde bepaling vatbaar is? Waarom zooveel andere beschouwingen niet achterwege gelaten, ja waarom niet een gansch ander boek geleverd en, toegerust met al de theoretische bekwaam- | |
[pagina 15]
| |
heden van den auteur, in één enkel levensbeeld (om iets te noemen, in den persoon van Rembrandt, ‘dien Shakspeare der schilderkunst,’ bldz. 142) aanschouwelijk gemaakt dezelfde gedachten, van wier popularisering de schrijver teregt veel goeds meent te mogen hopen, doch die ons in haar tegenwoordigen vorm nog steeds uiterst impopulair en daardoor onverteerbaar schijnen?
Februarij 1857. |
|