Historie van den jongen geheeten Jacke
(1905)–Anoniem Jacke–
[pagina 69]
| ||||||
II. Overzicht van de litteratuur betreffende het volksboek.
__________
Ons volksboek in zijn oudsten vorm komt geheel overeen met het Engelsche gedicht: A Mery Geste of the Frere and the Boye, dat van het begin der 16de tot de 18de eeuw herhaaldelijk is gedrukt en waarvan men ook oude handschriften kent. De best bereikbare uitgave is de herdruk van W. Carew Hazlitt, in zijne Remains of the Early Popular Poetry of England III, 54 vlgg.; aan deze editie ontleen ik dus mijne aanhalingen. Nauwkeurige vergelijking van het Nederlandsche en het Engelsche volksboek leert dat het eerste aan dit laatste moet ontleend zijn en dat de Historie van den Jongen geheeten Jacke eene vertaling is van The Frere and the BoyeGa naar voetnoot1). Als kunstwerk staat de vertaling | ||||||
[pagina 70]
| ||||||
achter bij het origineel; niet omdat het Engelsche gedicht een kunstiger versbouw heeft (het rijmschema is a a b c c b), maar omdat het veel vlotter is verteld en de verzen niet zoo wemelen van onbeholpen toevoegsels en stoplappen. De vertaler heeft zijn voorbeeld op den voet gevolgd. Dikwijls vindt men regels die woordelijk gelijk zijn; op andere plaatsen echter heeft het afwijkende metrum hem gedwongen iets te wijzigen en drukt hij zich omslachtiger uit dan in het Engelsch geschiedt, of laat hij iets weg. Herhaaldelijk vindt men dus in de Engelsche verzen een trekje dat in ons volksboek wordt gemist; in sommige gevallen is echter de Nederlandsche lezing aardiger. Zoo komen b.v. de geestige regels op blz. 4: mijn stiefmoeder doet mi nu vasten al
Om mi proper te maken ende smal
in het Engelsch niet voor (althans niet in den tekst van Hazlitt). Ook is: Wel aen seyse wilt daer op slapen gaen (blz. 9) komíscher dan wat men in het Engelsch leest: Quod the wyfe: I the praye, Do hym not spare. Enkele malen schijnt de vertaler den tekst niet begrepen te hebben of met opzet anders te vertalen; zoo b.v. blz. 5, r. 23 vlgg., waar het origineel heeft: Whan he the bowe in honde felte,
And the boltes vnder his belte,
Lowde than he lough.
Steeds laat hij de in het Engelsche gedicht herhaaldelijk voorkomende vloeken: ‘by Saynt Iohn’ en ‘by our lady’ weg. Niet te verwonderen is het dus dat men in het Engelsche en het Nederlandsche werk dikwijls precies dezelfde woorden gebezigd vindt. Vergelijk b.v.: blz. 2, 7 v.o. in processe van tijde, naast: be proseys of tyme; 6, 1 v.o. datse al die plaetse doorclinct, naast: that myght rynge ouer all the place; 12, 4 v.o. int midden der hallen, naast: in the myddle of the halle; 15, 4 v.o. vrou tempert u gat, naast: dame, tempre thy tayle; 17,15 die sommener, naast: the sompnere. Sommige | ||||||
[pagina 71]
| ||||||
van die uitdrukkingen mag men waarschijnlijk voor Anglicismen houden, maar niet met alle woorden waarvan men wellicht zou meenen dat ze geen zuiver Nederlandsch zijn is dit het geval; zoo is b.v. harnas (op blz. 10, 4 v.o.), naast Eng. harneys, ook bij ons in den bedoelden zin gebruikelijk geweest. Wijzen wil ik ook nog op blz. 4, 11: hi... seyde heydo, waarvoor B heeft: hy... sanck heydo, en het Engelsch: he... sung, hey howe, awaye the mare. Dat dit laatste wel de oorspronkelijke lezing zal zijn geweest wordt zoo goed als zeker nu die woorden: ‘hey howe, awaye the mare’ een regel uit een bekend Engelsch liedje blijken te zijn, die meermalen in oude tooneelstukken en gedichten werd aangehaald. Op het titelblad van verschillende uitgaven van The Frere and the Boy vindt men houtsneden die een treffende gelijkenis vertoonen met die in onze Historie van Jacke. Drie afbeeldingen daarvan kan men vinden bij John Ashton, Chap-books of the eighteenth century, 237 vlg. en 242. Het vervolg van het verhaal, dat wij in de latere uitgaven van ons volksboek aantreffen, komt in het Engelsche voorbeeld niet voor. Wel heeft men in later tijd ook aan het Engelsche volksboek een vervolg toegevoegd, doch wat ik dienaangaande vermeld vind doet zien dat de inhoud niets heeft uit te staan met dien van het Nederlandsche aanhangsel. Dit zal dus wel oorspronkelijk zijn. Het ligt voor de hand om aan te nemen dat onze Historie van den Jongen geheeten Jacke vertaald zal zijn naar een gedrukten Engelschen tekst. Misschien is het de Londensche uitgave van Wynkyn de Worde geweest waarnaar de vertaling geschiedde; immers in dezen druk begint het verhaal met de woorden: There dwelled an husbonde in my countrè, die meer overeenkomen met die van den Nederlandschen tekst dan de lezing in het 15de-eeuwsche handschrift van het gedicht te Cambridge (in 1836 uitgegeven door Th. Wright in zijne herdrukken van Early English Poems): Ther was a man in my countre. Ook op andere plaatsen waar de gedrukte tekst van dien in handschrift afwijkt vindt men overeenstemming met het Nederlandsche volksboek; vergelijk b.v. met blz. 7, reg. 2 vlgg. van onzen herdruk de volgende aanhaling uit Hazlitt: | ||||||
[pagina 72]
| ||||||
Whan she loketh on the so,
She shall begyn te blowe;
All that euer it may here
Shall not themselfe stere,
But dans on a rowe.
Farewell, quod the olde man.
In plaats van de lezing ‘dans’ in den voorlaatsten regel vindt men bij Wynkyn de Worde: ‘laugh’, evenals in de vertaling: ‘lachen’. Wynkyn was een tijdgenoot van Michiel Hillen. Het is echter zeer wel mogelijk dat zijne uitgave evenmin de eerste druk van The Frere and the Boye is geweest als de Antwerpsche druk van 1528 de eerste editie van de Nederlandsche vertaling. In geval dus een oudere Engelsche druk het voorbeeld was van Wynkyn de Worde, dan kan deze editie ook het voorbeeld van den vertaler zijn geweest. Omtrent de betrekkingen tusschen de Antwerpsche en de Londensche uitgevers uit het einde der 15de en het begin der 16de eeuw bezitten wij nog geenszins voldoende gegevens. Tot dusverre kennen wij slechts zeer weinig voorbeelden van volksboeken die uit het Engelsch in het Nederlandsch zijn vertaald (het omgekeerde geval is veel gewoner); ook daarom is dus de Historie van den Jongen geheeten Jacke interessant. Op één bijzonderheid onzer Nederlandsche vertaling moet ik nog wijzen. De Engelsche tekst is geheel verhalend; de Nederlandsche slechts gedeeltelijk. De bewerker van ons volksboek heeft namelijk zijn tekst zooveel mogelijk dramatisch ingekleed. Leest men in het voorbeeld voor of na hetgeen gezegd wordt steeds; ‘quod he’ of ‘he sayd’ en dergelijke, in de vertaling wordt dit meermalen nagelaten, terwijl boven het gesprokene de naam van den spreker wordt gezet. Toch is het verhaal daardoor niet tot een tooneelstuk geworden. Vele gedeelten, ook zulke waarboven de naam van een spreker staat, zijn verhalend gebleven. Men zou dus geneigd zijn deze gedeeltelijke dramatiseering voor iets toevalligs te houden, indien niet op twee plaatsen boven een verhalend gedeelte te lezen stond: ‘Actor’. De bewerker heeft dus willen aanduiden dat op die plaatsen de ‘actor’ | ||||||
[pagina 73]
| ||||||
(of ‘dacteur’, zooals B heeft) aan het woord was. Latere uitgevers hebben de bedoeling daarvan niet begrepen en er voor in de plaats gezet: ‘de auteur’. Toch is ‘actor’ natuurlijk juist. Ware het gedicht een tooneelspel, bestemd om op het tooneel door verschillende personen gespeeld te worden - wat blijkens den tekst van ons volksboek natuurlijk niet het geval kan zijn - dan ware het onbegrijpelijk hoe naast de andere ‘personen’ er één bepaaldelijk als ‘de acteur’ kon worden aangeduid. Beschouwt men echter dezen ‘actor’ als den vertooner van het stuk en denkt men daarbij aan het reeds in de middeleeuwen zoo geliefde ‘dokkenspel’, waarbij marionetten de handelende personen waren in drama's van allerlei aard, dan wordt het vrij waarschijnlijk dat - gelijk ook reeds door Dr. Kalff is gegistGa naar voetnoot1) - de Historie van den Jongen geheeten Jacke is gebruikt als tekst voor vertooningen met marionetten. Dat die tekst voor een groot gedeelte verhalend is levert in dat geval volstrekt geen bezwaar meer op, en alsdan zou verklaarbaar zijn waarom in ons volksboek, gelijk in een tooneelstuk, telkens de namen der sprekende personen worden aangegeven. Behalve deze namen heb ik echter in den Jongen Jacke niets gevonden dat op deze bestemming wijst. Het is dan ook allerminst zeker, of zelfs maar waarschijnlijk, dat de vertaler bij zijn werk aan eene vertooning heeft gedacht; en zijn voorbeeld A Mery Geste of the Frere and the Boye bevat dan ook nietsGa naar voetnoot2) dat kan doen denken aan den tekst van een ‘dokkenspel’. De hier bedoelde aanwijzingen kunnen zeer goed later, door een ander dan de vertaler, zijn ingevoegd. Wellicht heeft het afschrift dat door den drukker is ter perse gelegd aan een vertooner van marionetten toebehoord en is het dus slechts toevallig dat wij in ons volksboek die aanwijzingen vinden. Dat de bovenschriften op vele plaatsen (vooral in het laatste gedeelte) ontbreken, zal wel een gevolg zijn van slordigheid van den drukker; gelijk wij zagen zijn ook geheele versregels uitgevallen. De latere | ||||||
[pagina 74]
| ||||||
drukkers hebben den tekst dien ze voor zich hadden natuurlijk juist zoo overgenomen; dit is bij onze volksboeken het gewone. Ook de bewerker van de met een vervolg vermeerderde uitgave van het verhaal heeft de tooneelaanwijzingen in het oorspronkelijke gedicht laten staan: hij zal waarschijnlijk een exemplaar van een ouderen druk op de drukkerij gegeven hebben, na daarin met inkt enkele door hem gewenschte veranderingen te hebben aangebracht, en het schrappen van het woord ‘actor’ en de namen der sprekers niet noodig hebben geacht. Dat hij echter niet meer aan een tekst voor het tooneel heeft gedacht, blijkt duidelijk uit het door hem gedichte vervolg der historie; dit is zelfs voor eene vertooning met marionetten geheel ongeschikt. In dit aanhangsel zijn dan ook op slechts twee plaatsen de sprekende personen in een bovenschrift aangewezen.
De vermakelijke Historie van den Jongen geheeten Jacke is blijkbaar zeer populair geweest. Niet alleen is dit op te maken uit het betrekkelijk groot aantal drukken dat wij er van kennen, maar vooral ook uit het feit dat het verhaal in den volksmond is blijven voortleven, althans in Vlaanderen. Die onder het volk verspreide lezingen zijn ongetwijfeld aan het volksboek ontleend; zij hebben het verhaal echter meestal zeer onvolledig bewaard. Men zie b.v. die welke opgeteekend zijn in het tijdschrift Volk en Taal II (1889), 133 v., en in A. Joos, Vertelsels van het Vlaamsche Volk III (1891), 65 v. Eene berijming van het volksboek naar mondelinge overlevering gaf Prudens van Duyse in zijne Nieuwe Kinderdichtjes (Gent, 1849), 84 vv. Verder verscheen een blijspel in twee bedrijven, getiteld: Jaakske met zijn fluitje, door A. Schepens (Gent, 1869). - De lezing van het verhaal bij J.W. Wolf, Deutsche Märchen und Sagen (1845), 115 (no. 24), is een uittreksel uit het gedrukte volksboek. - Eindelijk vindt men toespelingen op de historie van Jacke in een versje van Th. Coopman, in diens Kinderlust, Gedichten voor de jeugd (Gent, 1897), 39, getiteld: Van het geestig guitje, Jaakje met zijn fluitje, en in den titel van een te Brussel uitgegeven jaarboekje: Kluchtige Almanak van Jaakske met zijn Fluitje. | ||||||
[pagina 75]
| ||||||
Opmerkelijk is dat hetzelfde verhaal, met betrekkelijk geringe afwijkingen, ook aangetroffen wordt onder de sprookjes die uit den volksmond opgeteekend zijn in verschillende deelen van Frankrijk en Noord-Italië. Lezingen uit Bretagne (P. Sébillot, Contes populaires de la Haute-Bretagne (1880), 49 vv., en Littérature orale de la Haute-Bretagne (1881), 147 vv.), Normandië (vermeld bij E. du Méril, Études sur quelques points d'archéologie et d'histoire littéraire (1862), 472 vv.), Poitou (L. Pineau, Contes populaires du Poitou (1891), 145 vv.) en Mantua (I. Visentini, Fiabe mantovane (1879), 23 vv.) komen er in hoofdzaak mede overeen; onvolledige of meer afwijkende lezingen vindt men in vele andere streken. Of men mag aannemen dat die overeenkomende sprookjes rechtstreeks met onze Historie van den Jongen geheeten Jacke of met A Mery Geste of the Frere and the Boye samenhangen en daaraan ontleend zijn, is natuurlijk zeer twijfelachtig, al is het niet geheel onmogelijk dat het verhaal door eene vertaling (b.v. in een of ander kluchtboek) naar elders is overgebracht. Liever zou ik het voorkomen van zooveel verwante vertelsels in verschillende streken willen verklaren door aan te nemen dat een reeds lang onder het volk levend sprookje, dat den vorm waarin wij het hier aantreffen wellicht in Frankrijk heeft gekregen (voor zoover ik weet komt het echter onder de ons overgeleverde ‘fabliaux’ niet voor), door den dichter van The Frere and the Boye in het Engelsch is berijmd. Dan wordt het bestaan van die vele varianten begrijpelijk. Een deel ervan berust op mondelinge overlevering van oude verhalen die dikwijls slechts in de verte verwant zijn aan dat waaruit onze Historie van Jacke ontstond; andere thans in den volksmond levende lezingen stammen daarentegen rechtstreeks af van schriftelijke redacties van het vertelsel. The Frere and the Boye en de Historie van den Jongen geheeten Jacke hebben ook aanleiding gegeven tot andere litteraire bewerkingen, o.a. een gedicht van Dieterich Albrechten, getiteld: Eine kurtzweilige Historia, welche sich hat zu getragen mit einem Bawrenknecht und einem Münche (in 1599 te Erfurt gedrukt) en een paar daarmee samenhangende tooneelstukken: Historia, Von einem Bawrenknecht vnd München, welcher in der Dornhecken hat | ||||||
[pagina 76]
| ||||||
müssen tantzen, Durch Albrecht Dietrichen (1618) en Jakob Ayrer's vastenavondspel van Fritz Dülla (gedrukt in Deel II van diens Opus thæatricum, Neurenberg 1618); van deze Duitsche bewerkingen stammen weder andere af, terwijl zij ook de bron zijn van Duitsche, Deensche en Noorsche sprookjes, b.v. van het uit Grimm's verzameling bekende vertelsel: Der Jud im Dorn. Over al deze meer of minder verwante vertelsels wordt uitvoerig gesproken door Dr. Bolte in zijne belangrijke verhandeling: Das Märchen vom Tanze des Mönches im Dornbusch, in Festschrift zum 5. Neuphilologentage (1892), 1 vv., en Archiv für das Studium der neueren Sprachen u. Litterat. XC, 289 vv. Dat de oorsprong van ons volksboek werkelijk gelegen is in oude volksverhalen blijkt ook hieruit dat wij den boog die nooit mist en het blaasinstrument dat alle hoorders doet dansen-welke in de Historie van Jacke zulk eene voorname rol spelen - terugvinden in den boog en den bekenden tooverhoren van Koning Auberon, in het Fransche riddergedicht van Huon de Bordeaux. Zie ook daarover het door Bolte t.a.p. medegedeelde. |
|