De Gids. Jaargang 148
(1985)– [tijdschrift] Gids, De–Ton Ceelen
| |
[pagina 516]
| |
het geweld, steeds weer het geweld: het bakent discreet de weg voor je af: overtuigend en plotseling: annuleert in één klap de gefingeerde orde, onthult de waarheid onder het masker, katalyseert je verspreide krachten en de donjulianeske invasieplannen: grandioos verraad, ruïne van eeuwen: wreed leger van Tariq, vernietiging van het gewijde Spanje Het abstracte, minder feitelijke karakter van een dergelijk thema komt tot uiting in de gebruikte technieken. De identiteit heeft een concrete verteller, duidelijke plaatsen van handeling, en de structuur van opeenvolgende episodes. In Reivindicación hebben we alleen de gedachten en fantasieën van de verteller ter beschikking, de plaats is niet belangrijk, en de tijd maakt een cirkelgang door. De aangevallen dogma's zijn vooral de eeuwenlange seksuele repressie, de literatuur die het land en de volksgeest verheerlijkt, en de onderdrukkende kerk. De aanval wordt uitgevoerd door de Moorse legers die in 711 vanuit Afrika onder leiding van Tariq Spanje binnenvielen, nadat het verraad van graaf don Julián - uit wraak omdat koning Rodrigo zijn dochter Caba geroofd had - een bres in de verdediging had geopend: hierheen, krijgers van de Islam, Bedouïnen uit de woestijn, instinctieve, bruuske Arabieren!: ik bied jullie mijn land, treed binnen en plunder het: zijn velden, zijn steden, zijn schatten, zijn maagden behoren jullie toe: ontmantel het bouwvallige bastion van zijn persoonlijkheid, veeg de puinhopen van de metafysica aan de kant: het is tijd voor de fauneske collectieve agressie: we moeten de messen slijpen en onze tanden ontbloten: laat jullie dorstige slang zich in haar volle lengte oprichten en als een pronkende koningsscepter de tirannieke macht uitoefenen met geruisloos, raadselachtig geweld De gevolgde strategie is niet eenvoudig, en vereist illustratie. Het beste voorbeeld van zijn werkwijze is de manier waarop Juan Goytisolo de maagdelijkheidsmythe doorbreekt, die overigens ook met de Mariaverering te maken heeft. Hij symboliseert deze doorbreking met een toeristische rondleiding in het geslacht van Isabel la Católica. Een extra betekenislaag in deze episode is de freudiaanse terugkeer naar de moederschoot, en daar vinden we een parallel met De identiteit: Het bed van Dolores naderen, haar adem horen, haar lichaam aanraken, je lippen over haar buik laten glijden, naar het geslacht afdalen, daarin vertoeven, een schuilplaats zoeken, in de diepte verloren gaan, je eigen prehistorie van moeder en foetus herstellen.
Het vrouwelijk geslacht krijgt in Reivindicación vele namen, waaronder de volgende met een religieus geurtje: gewijde grot, sancta sanctorum, Theologisch Bastion, duizendjarige tempel, heiligdom. Deze laatste treffen we reeds aan in De identiteit, maar hij wordt er niet uitgewerkt: De meisjes liepen gearmd, goedlachs en vrolijk, vluchtten zogenaamd voor de complimentjes van de mannen, wiegden het lichaam met hun ingetogen, kostbare maagdelijkheid, verdedigd als een heiligdom.
Vooral de benaming ‘grot’ speelt een structurerende rol. Hij krijgt achtereenvolgens de betekenissen urinoir, oceaan (de onderwaterscènes in Thunderball, een film van James Bond, held in het verhaal), badhuis, grot van de Sybille (Aeneas bij zijn afdaling in de Avernus is een tweede belangrijke held), geslacht van | |
[pagina 517]
| |
Mrs. Putifar (de Amerikaanse proto-toerist), geslacht van Isabel la Católica. Zo ontstaan er dwarsverbanden: Mrs. Putifar wordt gelijk aan Isabel la Católica, terwijl deze via een andere weg gelijkgesteld wordt aan de sensuele mulattin uit de Bond-film. Al deze nuances en lagen worden zorgvuldig opgebouwd, en de ontknoping komt als een bevrijdende verrassing:Ga naar eindnoot5. a favorite excursion to Hercules' Caves where the hero-god lived
De afrekening met een bekrompen jeugd - zo belangrijk in de eerste hoofdstukken van De identiteit - geschiedt in Reivindicación door de verkrachting van Roodkapje/Alvarito: ‘het kind?: welk kind?: jijzelf een kwarteeuw geleden.’ Don Julián wordt daarin bijgestaan door weer zo'n terugkerend en daardoor structurerend element: de slang, bijbels symbool van het kwaad, Arabisch beest, fallus. jij en je sterke gezellin, de slang: onmisbaar verlengstuk van jezelf en van je zijnswijze: opstandig, glibberig, klaar om rechtop te gaan staan en het slachtoffer te bespringen en daarin het dodelijke vocht te spuiten dat zich langzaam maar zeker door het lichaam zal verspreiden en onherroepelijk de dood zal veroorzaken Na langdurige seksuele misbruiking dwingt hij het kind tot zelfmoord, waarna zijn doel is bereikt. terwijl het kind, staande op een stoel, zorgvuldig de strop: overbemeten en gulzig: om zijn hals knoopt en zich laat vallen: ingehouden drift die losbarst als een pompeuze vuurpijl: wiegelend In De identiteit zijn voorlopers van deze sodomie aan te wijzen: de homo-erotische ervaringen met een Arabier en met Jerónimo: ‘Meer dan eens strekte je tijdens zijn slaap je arm uit en vermoedde dankbaar de weldadige bobbel van de revolver in zijn gordel.’ Maar ook in Festiviteiten (1958, Nederlandse vertaling 1961) speelt een pederast een marginale rol, en sinds Coto vedado weten we dat de onderdrukte neigingen van Juan Goytisolo's grootvader hiervoor model hebben gestaan. Een beschrijving van Reivindicación is niet compleet zonder het intertekstuele karakter ervan te vermelden. In De identiteit werd al gebruik gemaakt van kranten om de gebeurtenissen in Yeste (hoofdstuk III) weer te geven, en het politierapport in hoofdstuk IV alsmede de getuigenissen van José Bernabeu in hoofdstuk VII zijn echt. Ook in Reivindicación treffen we zulke zakelijke teksten aan: schoolboeken, falangistische pamfletten, biografieën en kranteartikelen, maar nieuw - en een essentieel kenmerk - is het gebruik van de Spaanse literaire traditie. Dit lijkt paradoxaal gezien Goytisolo's verwerping van zijn cultuur, maar zijn afkeer is dan ook meer gericht tegen het misbruik dat opvoeders en leiders van hun geestelijke erfgoed maken dan tegen de teksten zelf. In Coto vedado blijkt de weerzin die hij tot in de jaren zestig heeft gehad tegen de Spaanse literatuur, op grond van het beeld dat hij daarvan op school en uit de officiële kritiek had gekregen. Pas ver van huis en jaren later volgde de hernieuwde kennismaking, de verbazing en bewondering, de spijt om de verloren tijd en zijn verwoede inhaalpoging. In Reivindicación zorgen Vergilius en fray Luis de León voor hoofdlijnen in het plot, Góngora beïnvloedt de stijl, het don Julián-thema is af- | |
[pagina 518]
| |
komstig van Alfons X de Wijze, persiflagemateriaal wordt gevonden bij de Generatie van '98 en bij de dramaturgen van de Gouden Eeuw, herschepping vindt plaats op fundamenten van Cervantes, en Quevedo fungeert als leermeester voor kritiek en ironie.Ga naar eindnoot6. De ironie ontstaat door contrastwerking, bijvoorbeeld dit anachronisme, waarbij Seneca staat voor het stoïcijnse volkskarakter: ... terwijl hij met zijn zoon telefoneert en zijn stem verheft en de hoogste toppen van de welsprekendheid en van de retoriek bestijgt.
Of de registerbotsing in de urineerscène: ‘stort krachtig, rijkelijk zijn goudgeel vloeiende verachting uit.’
Op dezelfde wijze wordt het nationale symbool van zijn paard gelicht: jullie vaderland was, is en blijft een bonentuin: en jullie symbool, held met zijn wortels diep in het Iberische, geënt op de aloude, ranzige stam van Seneca, de Bonestaak van La Mancha
De oude meesters zijn het uitgangspunt voor ontketening van de fantasie en verregaande eigen creativiteit. Aanpassing aan zijn visie is meteen literaire kritiek op de gebruikte teksten (een methode die Cervantes al toepast in Don Quijote), en verwerking in de verwijzingenstructuur van Reivindicación, waar zo veel elementen een gelaagde betekenis hebben, maakt directe herkenning dikwijls moeilijk. Maar in het volgende fragment zijn de veranderingen zo subtiel en tevens zo doeltreffend, dat zij een uitstekend beeld geven van deze techniek: yo, señor, soy gramático, y miro por la pureza del idioma mucho más que por mi vida, estudiando de noche y de día y tanteando la complexión del carpeto para acertar a curarle cuando cayere enfermo: y lo principal que hago es asistir a sus comidas y cenas, y dejarle comer de lo que me parece castizo y quitarle cuanto etimologicamente es extraño: y así mando quitarle estos entremeses porque contienen arroz y aceitunas, y aquellos guisos por ver en ellos alubias, berenjenas y zanahorias
Het fragment maakt deel uit van don Juliáns bevrijding van de taal. De medicus wordt grammaticus, de gouverneur van het eiland wordt de typische Castiliaan, en de gerechten op tafel worden vervangen door voedsel dat qua etimologie van Arabische afkomst is. Dat is voldoende om de puristen belachelijk te maken: hun taal is Arabisch! Het zal duidelijk zijn dat kennis van dergelijke bronnen een voorwaarde is om optimaal van deze roman te genieten, en het verdient overweging de voornaamste ervan als bijlage in de Nederlandse vertaling op te nemen. |
|