Biekorf. Jaargang 73
(1972)– [tijdschrift] Biekorf–
[pagina 5]
| |
[Nummer 1-2]Heiligenverering en lokale naamgeving in de kasselrij Kortrijk van 1350 tot 1400I. De lokale heiligenIn ons proefschrift over de persoonsnamen in de kasselrij Kortrijk in de tweede helft van de veertiende eeuwGa naar voetnoot(1) hebben we uitvoerige en gedetailleerde frekwentietabellen van de voornamen opgemaakt. Daarbij werd voor elke voornaam per gemeente de frekwentie aangegeven; van de minder zeldzame namen werd zelfs het percentage berekend. Bovendien werden ook de totalen voor elke roede van de kasselrij (er waren er vijf: Dertien parochies, Harelbeke, Menen, Tielt en Deinze) en voor de stad Kortrijk meegedeeld. Zo kwamen we tot een totaal van 12.998 naamdragers, waarvan er 9.103 een Latijnskristelijke naam droegen en 3.895 een Germaanse naam (70,03% tegenover 29,96%). Deze ± 13.000 naamdragers waren als volgt over de kasselrij verspreid: Stad Kortrijk: 2.269; Dertien Parochies: 1.800; Roede van Harelbeke: 2.317; Roede van Tielt: 3.241; Roede van Menen: 2.803; Roede van Deinze: 568. Dat statistisch cijfermateriaal maakte het ons mogelijk de populariteit van de verschisllende voornamen geografisch te vergelijken. Vooral door vergelijking van de percentages vielen die voornamen die hier of daar lokaal meer in trek waren, direkt op. In veel gevallen kon de populariteit van een voornaam door de verering van een lokale heilige worden verklaard. De heiligennamen die in onze bronnen als voornamen voorkomen, vinden we trouwens ook als namen van lokaal vereerde heiligen terug: | |
[pagina 6]
| |
1328 in honore beatorum Thome apostoli et Blasii episcopi el martyris in ecclesia memorata deserviendam perpetuo ad altare beati NicholaiGa naar voetnoot(2). De hier genoemde namen zijn ruim bekend en verspreid, al schuilen er onder de mansnamen geen topnamen (zoals Johannes, Pieter). Jakob b.v. was de voornaam van 3,23% van de jongens en mannen uit ons materiaal. Hij dankt zijn populariteit ongetwijfeld veeleer aan Sint-Jakob van CompostellaGa naar voetnoot(9). De procenten voor de overige boven genoemde heiligennamen zijn: Nicholaus 1,87%, Maarten 1,05%, Laurentius 1%, Thomas 0,52%, Joris (Georgius en Gregorius) 0,36%, Stepfaanus 0,35%. De naam Gislenus (Gelein, Lein) kwam slechts viermaal voor, maar we voegen eraan toe, dat de naam Gijzelbrecht - waarvan Gislenus een Latijnse afleiding is - bij 1,13% voorkomt. De naam Kerstoffel komt maar drie keer voor en Blasius vinden we als voornaam helemaal niet terug. Zijn vroegere bekendheid blijkt evenwel uit de toenaam Blase. Deze namen van algemeen bekende heiligen kunnen bijgevolg niet dienen om de invloed van de heiligenverering op de naamgeving te bewijzen. Zo is Sint-Maarten wel de patroon van de stad Kortrijk, maar de algemeen be- | |
[pagina 7]
| |
kende heilige heeft hij geen invloed op de frekwentie van de voornaam in Kortrijk zelf. De voornaam Maarten (Maertin) is daardoor in de stad Kortrijk zelf niet frekwenter dan in de andere gemeenten. De drie bovengenoemde namen van vrouwelijke heiligen zijn evenwel topfiguren onder de meisjesnamen. Magdalena (Madeleene, Mazeleene) is de voornaam van 1,95% van de vrouwen en meisjes. Margareta bereikt zelfs een frekwentie van 17,21% en Catharina (Kateline, Calle) 19,09%. We voegen er evenwel onmiddellijk aan toe dat Catharina in de stad Kortrijk, waar we toch precies de invloed van de Catharinakapel (gravenkapel) zouden kunnen vermoeden, slechts 17,60% haalt; dit procent zal in de periode 1392-1428 nog tot 13,02% zakkenGa naar voetnoot(10). Ook hier is de lokale heiligenverering zonder nawijsbare invloed. De invloed van de lokale heiligen op de naamgeving wordt trouwens betwist. Zo getuigt BachGa naar voetnoot(11), dat ‘Lokalheilige dabei meist und vor allem zunächst nur eine unbedeutende Rolle spielen’. Zelfs voor Vlaanderen beweert LeysGa naar voetnoot(12): ‘En Flandre comme ailleurs, les saints locaux n'ont d'abord joué aucun rôle dans l'anthroponymie. Les noms des saints évêques et des missionnaires, qui ont évangélisé nos régions, y font complètement défaut avant 1225. Seul du plus grand d'entre eux, Saint Amand, le nom apparaît-il une fois vers la fin du 12e siècle. Encore s'agit-il d'un supérieur de l'abbaye fondée par Saint Amand à Gand, qui a probablement choisi le nom à son entrée au couvent’. Ons materiaal - kasselrij Kortrijk in de tweede helft van de 14de eeuw - levert evenwel ondubbelzinnige bewijzen, | |
[pagina 8]
| |
dat de heiligenverering zich wel degelijk in de keuze van de voornaam liet voelen. | |
AmandusSint-Amand wordt vereerd in Kortrijk (Sint-Amandsproosdij), Bavikhove (patroonheilige), Bellegem, Gullegem, Ingelmunster, Lowingen (Luingne), Markegem, Meulebeke, Oostrozebeke, Otegem, Spiere, Waregem, Wingene, ZwevegemGa naar voetnoot(15). De Vn. Amand komt voor in Kortrijk (3x in 1350-1400; 8x in 1392-1428), Bavikhove (1x), Bellegem (2x), Gullegem (1x), Ingelmunster (1x), Meulebeke (2x), Wingene (1x), Zwevegem (5x); bovendien nog in Dottenijs (1x, grenst aan Bellegem, Lowingen en Spiere), Harelbeke en Deerlijk (elk 1x; liggen tussen Waregem, Bavikhove, Kortrijk en Zwevegem), Lendelede (1x; ligt tussen Gullegem, Bavikhove en Ingelmunster), Wakken (1x; grenst aan Markegem), Tielt (1x; ligt tussen Wingene en Meulebeke). De toenaam Amand of Mantin komt voor in Kortrijk, Rollegem (ligt tussen Kortrijk, Bellegem en Lowingen), Bavikhove en Ingelmunster. | |
BrixisDe H. Brixius (Bricius, Britius, Brictius) wordt als titelheilige vereerd in Marke en Ooigem. De Vn. komt wel niet voor in Marke, maar toch in sommige gemeenten in de buurt, nl. Kortrijk, Gullegem, Geluwe, Wervik. De Tn. (ook Brike, Brickel, Brits) vinden we bovendien in Kortrijk, Wevelgem en Wervik. De Vn. komt nog voor in Ooigem (verering!) en Tielt. We wijzen er ook op, dat de Vn. in Wervik en Geluwe samen alleen zesmaal voorkomt, tegenover viermaal in de rest van de kasselrij. | |
DenijsDe H. Dionysius (Sint-Denijs) wordt vereerd in Geluwe en Sint-Denijs. De Vn. Denijs komt in de hele kasselrij maar 25 maal voor (= 0,24%), in Geluwe echter elfmaal (= 6,47%!), | |
[pagina 9]
| |
![]()
De kasselrij Kortrijk
Verering van de H. Dionysius en naamgeving (de)nijs | |
[pagina 10]
| |
in Wervik, dat eraan grenst, viermaal (= 0,75%) en in Menen éénmaal. Dat maakt voor de gemeentengroep Geluwe, Menen en Wervik samen 16 maal (op 25x in de kasselrij) of 0,71% (tegenover 0,24% in de kasselrij). De Vn. vonden we niet in Sint-Denijs, maar wel in de buurt, nl. in Moen en Heestert. De Tn. Denijs of Nijs komt voor in Geluwe, Wervik, Rekkem, Aalbeke, Rollegem, Kortrijk, enz. (zie kaart). | |
ElooiDe H. Eligius (Sint-Elooi) wordt vereerd in Kortrijk (Sint-Elooiskapel, Sint-Elooishospitaal, nu Sint-Elooiskerk)Ga naar voetnoot(16), Moen en Sint-Eloois-Vijve. Vgl. ook 1367 in hospitali beati Eligii in dicta villa Curtracensi = 1392 voer sente Loys = 1399 Iospitael saint EloyGa naar voetnoot(17). De Vn. Elooi komt achtmaal voor in Kortrijk en tweemaal in Kortrijk-Buiten, samen tienmaal, tegenover slechts 28 maal in de hele kasselrij. De Vn. komt niet voor in Moen, maar in Sint-Denijs; ook niet in Sint-Eloois-Vijve, maar in Sint-Baafs-Vijve. We stellen ook vast dat de voornaam in een groep vrij goed aaneensluitende gemeenten voorkomt: Kortrijk, Kortrijk-Buiten, Rollegem, Lauwe, Menen, Wervik, Geluwe, Dadizele, Moorsele, Wevelgem, Bissegem, Heule, Bavikhove, Izegem. Is dit misschien de invloedssfeer van de Kortrijkse Sint-Elooi? In Kortrijk kwam de Vn. Elooi in 1392-1428 17 maal voor. | |
HilariusDe H. Hilarius is de titelheilige van Wevelgem; de Vn. komt voor in Gullegem (1x Laris) en in Kortrijk (2x). | |
HiloniusAangezien Sint-Hilonius de beschermheilige van Izegem is, mogen we wellicht veronderstellen dat de Vn. Lords, die precies in Izegem éénmaal en in Emelgem éénmaal voorkomt, | |
[pagina 11]
| |
hier een verkorting zou zijn van Hilonius. Dit is trouwens de enige plaats in de roede van Menen waar de vn. Lonis aangetroffen wordtGa naar voetnoot(18). | |
CornelisDe H. Cornelius wordt vereerd o.m. in Kortrijk (hospitaal) en MeulebekeGa naar voetnoot(19). Defraeye en Simoens 70 noemen ook Wingene, maar zonder datering (jongere verering?). De Vn. komt in de kasselrij slechts tienmaal voor, w.o. tweemaal in Kortrijk en achtmaal in de roede van Tielt (Tielt 4x, Aarsele 1x, Dentergem 1x, Kanegem 1x, Zwevezele 1x), in een groep gemeenten die bij Meulebeke aansluit. De Tn. is vooral verspreid in het Kortrijkse (Kortrijk, Gullegem, Zwevegem, Harelbeke, Deerlijk). | |
MaartenSint-Maarten is de patroonheilige van Kortrijk, Aarsele en Moorsele. De Vn. Maertin kwam in Kortrijk 21 maal voor, d.i. 1,13% of heel eventjes meer dan het gemiddelde voor de kasselrij (1,05%); voor Kortrijk mogen we dus niet spreken van invloed van de lokale heilige. In Aarsele zijn er echter vijf mannen die Maertin heten (= 4,3%); ook enkele omliggende gemeenten delen in deze populariteit. In Moorsele treffen we Maertin viermaal aan (= 3,1%); ook in de buurt van Moorsele is de Vn. vrij frekwent (Geluwe 2 = 4,1%), zodat het gemiddelde voor de roede van Menen 1,43% bedraagt. Ook de Tn. Maertin komt in Moorsele, Geluwe, Wervik en Wevelgem voor. | |
MichielSint-Michiel is de patroonheilige van Kuurne en Machelen. In Kuurne komt de naam amper éénmaal voor; er is hier dus geen sprake van invloed van de beschermheilige. In Machelen echter zijn er drie Michiels (2,6%). | |
MedardusSint-Medard is de patroonheilige van Wervik. De Vn. | |
[pagina 12]
| |
Moddaerd/Medaerd/MadaerdGa naar voetnoot(20) kwam maar zevenmaal voor in de hele kasselrij, nl. driemaal in Wervik, éénmaal in Dadizele en driemaal in Kortrijk. We hebben er in een afzonderlijke bijdrageGa naar voetnoot(21) aan de hand van nog meer voorbeelden op gewezen dat de voornaam werkelijk beperkt is tot Wervik en omgeving (Wervik, Dadizele, Moorsele en Kortrijk). Invloed van de lokale heilige valt niet te ontkennen. | |
PieterDe H. Petrus is patroon van Emelgem; de voornaam Pieter bereikt er 8,82% (tegen 6,44 in de kasselrij). Ook van Tielt is Sint-Pieter de patroon, maar daar blijft het percentage (3,85%) ver beneden het gemiddelde. | |
StevenDe Vn. Stevin (Stephanus) komt 36 maal (= 0,35%) voor in de kasselrij, waarvan 18 maal in de roede van Tielt (0,75%), nl. in Tielt, Aarsele, Dentergem, Oostrozebeke, Pittem, Ruiselede. De H. Stefanus wordt nl. vereerd in Dentergem.
In veel gevallen moeten we echter toegeven dat de lokale heilige helemaal geen invloed schijnt te hebben uitgeoefend. De H. Brixius is de patroon van Marke, maar de Vn. komt er niet voor. Voor Sint-Denijs kunnen we nog laten gelden dat de Vn. Denijs in de naburige dorpen voorkomt, maar de andere patroonheilige van dit dorp (Fr. Saint-Genois), nl. de H. GenesiusGa naar voetnoot(22), liet geen spoor na in de naamgeving. Vgl. 1358 in parochia et territorio santi GenesiiGa naar voetnoot(23). | |
[pagina 13]
| |
Elooi komt niet voor in Sint-Eloois-Vijve, maar in Sint-Baafs-Vijve. In Aalbeke vinden we geen enkele Cornelis, hoewel de kerkpatroon er de H. Cornelius is. Sint-Michiel is de patroon van Kuurne, maar de voornaam van Michiel troffen we er maar één keer aan (0,90% tegen 1,36% voor de kasselrij); Rumbeke, eveneens met één Michiel, schijnt niet de minste invloed ondergaan te hebben van de patroonheilige van het naburige Roeselare. De naam Pieter wordt door 6,44% van de inwoners van de kasselrij gedragen, maar in twee gemeenten die precies onder de bescherming van de H. Petrus staan, blijft het percentage ver beneden het gemiddelde, nl. Tielt (3,85%) en Hulste (4,04%). De titelheilige van de hoofdkerk van Menen is de H. Vedastus, maar evenmin als in de hele kasselrij was er in Menen een Vaast te bespeuren. Zo is er in Heule ook geen EutropiusGa naar voetnoot(24) of Job te vinden. Het ‘nomen est omen’ indachtig, zal wel niemand aan een kind de naam Job geven. De invloed van de lokale heiligen op de naamgeving is dus wel geen algemeen geldend feit, maar onze voorbeelden hebben toch duidelijk aangetoond, dat de populariteit of de hogere frekwentie van een bepaalde naam in een bepaalde gemeente door niets anders te verklaren is dan door de heiligenverering. Bovendien hebben we kunnen vaststellen, dat zo een lokale voornaam vaak naar de omliggende gemeenten kon overslaan. De meeste van bovengenoemde heiligen werden trouwens vereerd, omdat hun de macht om een bepaalde ziekte te genezen werd toegeschreven. We kunnen ons goed voorstellen, dat er uit de naburige dorpen op bedevaart getrokken werd, om voor die heilige te ‘gaan dienen’. Het is ook aan te nemen dat de naam van de heilige vaak gegeven werd uit dank voor een gunst of vermeende wonderbare genezing. | |
II. Geografisch beperkte voornamenHet valt op, dat sommige voornamen alleen in een bepaalde gemeente of in een bepaalde streek voorkomen, of op een bepaalde plaats veel frekwenter zijn dan elders. | |
[pagina 14]
| |
JongensnamenAlexander komt 16 maal voor in de kasselrij, maar in de roede van Tielt alleen al 14 maal (Tielt 7 x, Oostrozebeke 3 x, Wakken 3 x, Zwevezele 1 x). | |
[pagina 15]
| |
den en het zuiden van de kasselrij waar te nemen. Het gemiddelde voor de kasselrij bedraagt 0,67%. In de roede van Tielt zijn er maar twee Ostes (in Tielt zelf), wat amper 0,08% vertegenwoordigt; roede van Menen 7 = 0,31%; roede van Harelbeke 12 = 0,66%; stad Kortrijk 26 = 1,41%; roede van de XIII parochies 21 = 1,53%. In Kortrijk 1392-1428 kwam Oste 45 maal voor, of 1,49%. In de roede van Deinze is er helemaal geen Oste te bespeuren. Deze vaststelling komt goed overeen met die van LeysGa naar voetnoot(29), dat de Vn. Oste in Maritiem-Vlaanderen in de tweede helft van de dertiende eeuw in onbruik raakte. Vander SchaarGa naar voetnoot(30) trof de naam Ost voor het laatst in 1203 aan. | |
MeisjesnamenDe meisjesnaam Base (5 x) komt alleen in de streek van Tielt voor (Tielt 2 x, Kanegem 1 x, Wingene 2). | |
[pagina 16]
| |
Baselie (4) vinden we alleen in Ingelmunster (1 x) en Meulebeke (3 x). Aan de geografische vergelijking van de namenschat zijn nog heel wat interessante aspekten verbunden. Ze komen later nog wel eens aan de beurt. F. Debrabandere |
|