Biekorf. Jaargang 70
(1969)– [tijdschrift] Biekorf–
[pagina 343]
| |
De religieuze overtuiging van Eduard de Dene
| |
[pagina 344]
| |
... Huwer vijfve, myn liefste lief, want ick begheert,
Die zullen der vreimder een hondert verjaeghen;
Ender huwe hondert, olouck zonder versaeghen,
Zullen der vreimder thien duusent verdrijfven.
Ick zal hu laeten machtig zyn jegens huer slaeghen,
Ende zal hu anzien lief, ende by hu blijfven,
Myn wuenynghen zal ick met hu verstyfven,
Ende ick zal hu God zyn, myn lief, ghy der binnen...
... Ende die my lief heeft in d'hemelssche staeten,
Zal van myn vader lief worden ghebleken,
En wy zullen tot hem commen, lief, thuwer baeten,
En by hem een woonstadt maecken, daer, onbezweken.
Lief blyft doch in myn liefde.
Deze tekst toont een zeer grote gelijkenis in stijl met (en is als een antwoord op): ‘Den heelen nacht hebic myn hadden uytgestreckt u soeckende, lieff; maar doen ic was ontweckt, myn sterckte, myn Godt, u en heb ic niet vonden te dien stonden’Ga naar voetnoot(7). Is deze tekst duidelijk doopsgezindGa naar voetnoot(8), een integrale doopsgezinde tekst treffen wij aan in De Dene's Refereyn Zonder my en es gheen God, zeght die heere (fol. 219 e.v.)Ga naar voetnoot(9). Aanvullende getuigenissen omtrent De Dene's religieuse ingesteldheid vinden wij doorheen zijn ganse in 1561 voltooide Testament: - Fol. 132 v: ... vercoopt hu besittynghen
... keert hu van rycdom, die ghy niet muegt verwerven;
... wacht hu vander pharizeeen deeseme zeere,
twelck gheveynstheyt es, naer tschriftuenlick preken;
... ende nyemandt wilt met ghewelt vercrachten,
want den roovers zal Gods rycke niet ghebueren...Ga naar voetnoot(10).
- Fol. 130 v: ... loochende... de evangelissche Waerheyts partie,
Vliedende huuten babylonschen percke,
Te Jeruzalem kiesende myn poorterie,
| |
[pagina 345]
| |
Verlaetende alle heydensche ceremonie...Ga naar voetnoot(11)
- Fol. 189 v: ... meest volght men tvleesch
naer zyn inclinatren;
minst naer den heesch
van baptisatien...
- Fol. 134 v: Ick gheloove rnden heleghen Gheest, zoot betame,
De helighe christenlicke ghemeente voorwaer,
De gemeenschap der heiighen duer Christus name,
Verghevenesse der zonden, hoedanich, hoe zwaer... e.a.m.
Het zou tevens interessant zijn de religieuze inspiratie van De Dene te vergelijken aan gelijkluidende teksten van Anothonis De Roovere, inbegrepen de vergelijking tussen De Rooveres Lof van den priesterlycken staet, Cornelis Everaerts Nieuwen Priester en De Denes parodieën: In doude Vaders exempelbouck vyndt men beschreven (fol. 310-311). Onlancx meer dan omtrent den bergen van Bramen (fol. 178 e.v.), en Wel myn truete, myn moncke, myn liefste, myn minne (fol. 307)Ga naar voetnoot(12).
Wat is nu de kritiek van De Dene b.v. op de Roomse Kerk. In O Heere God almachtig (fol. 149 v) schrijft hij o.m.: Veel grijpwulfveghe caecken
Nu myne vervolghers zyn
Om barnen end om blaecken.
Bloedsturters up elck termyn,
Zupers der balylonssche wyn
Hebben tzweerd upgheheven.
Al stroyen zy huerlieder venyn
Willet hemlyen vergheven.
Zy hebben my verboden
Te lesene Gods woordt.
Als ick volgd huer afgoden
| |
[pagina 346]
| |
Doe ghinc wel met my voort.
Nu zynse nydich up my ghestoort...Ga naar voetnoot(13).
Een andere frappante tekst is Naer tsterven wy gheworden al der woormen spysen (fol. 340 e.v.), met o.m.: Zy die andre verlaeden met groote packen zwaer,
Als meschverkens maeckende van hueren buuck huer god,Ga naar voetnoot(14)
Broosch, slymzondich. wroetende int babylonssche cot,
Eeghin baetzouckers, willende liefde vermyncken,
Maer wat esser of, eylaes, elck in zonden verrot.
Eylaes up tverrysen voorwaer zy niet en dyncken,
Up tverrysen eylaes niet en dyneken zy, certeyn,
Zy de ghuene zoor voorsteppende int eerdsche pleyn,
Adamiten, vruchtpluckers naer huer eeghin zinnen,
Zy die met bloedeghe handen ende voeten onreyn,
Met simonie, woecker, tgemackilkk leven winnen,
Zy die de menschen meer vreesen dan God beminnen,
Oyndt gheeme upden vleeschpot van Egypten brasten,
Zy die steurlick tarden Gods tempel binnen,
Met belazerde handen thelighe antasten...
De tekst vervolgt in cauda: Zy die afgodisten naervolghen aldermeest,
Om tcouverlick slampampen Godts woordt onachtzaem zyn,
Dwelck donnoosel word onttrocken, ontpluct, ontleest,
Tongodlick brood etende onder tduechdelick schyn,
Zy die tusschen broeders s royen tweedrachts venyn,
Zy die liefde tonderhouden ende charitate,
De waerheyt loochenen om lecker beten en wyn,
Alls dolende sterren zouckende eeghin baete...
Daer zy als eerdsahe goden gheeme zouden blyncken.
Deze tekst vindt zijn tegenhanger in het in bijlage gepubliceerde Zonder my en es gheen God, en is een zeer duidelijke bevestiging van de doopsgezinde overtuiging van De Dene zelf. Het kan voor niemand vreemd zijn dat deze ganse tekst | |
[pagina 347]
| |
een verschrikkelijk oordeel uitspreekt over de kerkelijke gezagdragers, terwijl de passus Adamiten, vruchtpluckers naer huer eeghin zinnen hier een wellicht uniek verwijt is aan het adres van de katholiekenGa naar voetnoot(15). A. Dewitte | |
Bijlage IHoort al ghy ghildekens, ende veel joncwijfs hoort (fol. 308 e.v. van het Handschrift). Hoort al ghij ghildekens, ende veel joncwijfs, hoort,
Comt al in mijn kethel, elck zeght ande[re]n voort,
Roupt Medea, metharmorphoseghe goddinne,
Comt Medusa, word myn hulpe, met een inckle woordt,
5[regelnummer]
Mids den smeder Vukanitich in heeter Minne,
Comt, ghildekens, comt. Comt ten eersten beghinne,
Senijpoerken zult indrijncken meer dan een onche,
In mijn kethel moetje zitten dan totten kinne,
end hu blootshooft ontdecken dun in myn fronsse.
10[regelnummer]
Ghij zult schijnen vernischt duer Apelles ponche,
Comt al waert ghy vanden hoofde totten voeten besmet,
Comt, ghildekens, in tijds, comt doch eer ick ronsse,
In myn ketel comt, ghildekens, cuuschick net.
Comt ghildekens, comt, comt al in mijn kethele,
15[regelnummer]
Bezitten mijn brandeghe heetcoeleghe zethele,
Niet een haer zult ghij hebben, dat hu doet spijt,
Van dat ick hu voorlichame wat benethele,
Ghij wordtter gheel veraverecht in corten tijdt,
Comt ghehaerd oft alf gheschoorne, wie datje zijt,
20[regelnummer]
Of die thaerken te cruecklen pleight up stockxkens,
Van die moeijte word verlost, ghy, Comt hu zelven quijt,
Comt oock ghewinbraeude, corthieleghe mocxkens,
Comt schoeljekens vanden Neapolitaenssche brocxkens,
Al zijtje onreijn beswatert, oncuusschich onderzet,
25[regelnummer]
Comt, ick za'l hu overslooven keelcoardeghe CJlocxkens,
In myn kethele, comt ghildekens, cuuschick net.
Comt alle wiltjaeghers in Venus warandekens,
Comt ghildekens, comt jonghe lammertandekens,
| |
[pagina 348]
| |
Comt die zeer gheerne truwe schortkleedt angord,
30[regelnummer]
Comt die den dach meest huutdraeghen mert mandekens
Comt, in myn kethel word ghij ghecuuscht up en cort,
Up dat ghij mijn laeuwenesse ghewaere wordt,
Der huutcommende zult schijnen nieuboren joncxkens,
Comt oock paruuckedraegherkens, naer mijn kethel port.
35[regelnummer]
Ick zal den busch ontsteken met hootdompeghe
[voncxkens]
Comt oock schieloose ghetoyt ghepelhaerde moncxkens,
Comt comt, oock ghenoodt onder myn voijsich trompet,
Zonderlijnghe ghij, om caelwe worden bloncxkens,
In myn kethel, comt ghildekens, cuuschick net.
Prinche
40[regelnummer]
Comt oock in myn kethel, duer myn voorduerken,
Die te roodtroengich draegt een coluerken,
Twelck roosproetich bemasschelt, te oudbollich staet,
Comt ick zalt hu wel beteren, min dan in een huerken.
Zo vullicx ghij van mijn sopelorum ontfaet;
45[regelnummer]
Comt ghildekens, comt, comt, doet eens mijnen raedt;
Comt vrij grouve craeghalsen, hoe vroom ghezwanst,
Alle wie besloten cortsen hebt, hoe inghewortelt quaet,
Comt, worpt ghemoet in mijn kethel, bemommecanst,
Speilt duuckercken met tbolleken, en binnen danst.
50[regelnummer]
Comt ick zaltje dan upden cam of nijpen bet,
Hoe dickhareghe toppen ruloctich ghecranst,
In mijn kethel, comt ghildekens, cuuschick net
| |
Bijlage IIZonder my en es gheen god, zeght die heere. (fol. 219 e.v. van het Handschrift).
Beildemaeckers, schilders, en die maecken afgoden,
daer bij de simple mochten te verre betrauwen,
jon ick oock een refereynken huut mijn dichtcustoden;
tpincheelwerck es cause van veel ijdel anschauwen.
Refereyn
Zonder mij en es gheen god, zeght die heere,
wie zijnse dan die nu eennen god maecken,
end een beilde ghieten zullen, neerstelick zeere,
die te gheenen proffijte en zal gheraecken:
5[regelnummer]
ziet alle haer ghezinne duer dese zaecken
meest tot schande commen warachtelick, want
tzijn meesters huuten mensschen, vul der lueghenen
[spraecke]
| |
[pagina 349]
| |
Die beildesnijder die neimt een hout in dhant;
hij metet met een rechtsnoer an elcken cant,
10[regelnummer]
en met rooder eerde zo teeckent hij;
hij behauwet end hij metet naer zijn verstand,
naer die wijnckelmaet, metten passer der bij,
hij conterfeijttet naer een mansbeilde vrij,
naer een schoon menssche, die wuendt inden tempel ziet
15[regelnummer]
en hoe de smet een ijsergoijken smedende zij.
Die beildemaeckers zijn al te gadere niet.
Die beildesnijdere ghaet daer naer huut
onder de boamen in twoudt ghestaen,
up dat hij cederboomen ofhauwe vindt,
20[regelnummer]
jae die hij zelve plantte, om proffijt ontfaen,
ende van den reije zijn upghewassen zaen,
die oock den andren dienen, om te barnen der naer,
daer men bij mach waermen, end, als meer ghedaen,
datmen stooct, ende broot mede bact voorwaer;
25[regelnummer]
van tzelve hout maect hij eennen god openbaer,
ende andbidt hem, zijn tselfs handghewerck;
hij maect daer een beild of warachtelick claer,
end knielt daer vooren nedere int ooghenmerck;
deen helt verbrandt hij int vier soe sterck,
30[regelnummer]
en bij die ander helt, dits vreimdt bediet,
cooct hij zijn vleesch end etet in tsweerelts perck.
Die beildemaeckers zijn al te gadere niet
Hij braedter zijn ghebraedt bij zoo ick verstaen,
ende hij verzaet hem van dien zeer snel;
35[regelnummer]
hij waermt hem derbij oock, ende zecht eijdaer,
ick hebbe mij der bij ghewaermt zowel,
bij tvier hebick gheweest vrij, zonder ghequell;
ende van tdander deel, datter es overbleven,
maect hij eennen god met zijnder handen voortstel
40[regelnummer]
up dattet zij zijn godeken of beilde verheven;
hij knielt daervooren nedere dus in zijn leven
ende doetter zijn ghebed vooren, zonder respijt,
ende spreect metter herten daer toe ghedreven:
verlost mij, want claerlik mijn god ghij zijt.
45[regelnummer]
Zij en weten noch verstaen niet te gheender tijdt,
want zij zijn dus verblendt, daert zoo geschiedt,
dat haer ooghen niet en zien naer god ghebenedijdt.
Die beildemaeckers zijn al te gadere niet.
Prinche
Zij en ghaen in haer herten niet claerlick binnen;
| |
[pagina 350]
| |
50[regelnummer]
daer en es gheen verstandt in noch wetenthede.
Dat zij wel overzochten met voorzieneghe zinnen
ick hebbe deen helt verbrandt tmijnder berede,
en broodt ghebacken, over de coolen mede
vleesch ghebraeden, ende zoud ick dart overschot fijn
55[regelnummer]
mij tot gruwel maecken in deerdsche stede,
ende ick voor eennen block zoude knielende zijn;
het zijn asschen, ghij bedriegher up elck termijn,
therte van den ghuenen die hem derwaerts spoet
zijn gheltgoijkens, met dan een duechdelick schijn,
60[regelnummer]
duer welcke Babels buuck werden upghevoedt;
de beste huerer alder gheen verlossinghe doet;
wildse dan niet anbeden, maer daer of vliedt.
Keert hu tot mij, seght Christus, die bem teeuwich goed
De beildemaeckers zijn al te gadere niet
| |
Bijlage IIIIn zijn Testament bekent de Dene zelf (fol. 143v): ‘Geen of lettel boucken heb ick in schriftuere /
die ick mochte junnen in eenich couvent. /
Een deel van tleven esser van Bonaventuere /
Dien goeden ghemackelick Vriendt bekent. /
De reste zyn meest ongheschreven gheprent...
Dinstitutie van sinte Franciscus oordene, /
Gheprent zonder privilege...
Wie weet oft zulck hilde voor heresie ofte fantasie...’
Zegt De Dene hier dat hij auteur was, van pamfletten, als er voorkomen in Cornelis Adriaensz. a.w., o.m. deel II, p. 75-76, een bijzonder taalvaardig voortbeeld; of auteur van het ganse werk (Sermonen)? Katholieken, Luther en Calvin worden hier bespot, Wederdopers nergens. |
|