| |
| |
| |
IV
Twee huizen voorbij de grossierderij van de firma Hagendoorn stond vroeger het café van Frans Zonruiter. In die tijd was de breede singel verderop nog een grauw en vettig vaarwater, één van die vele monden, waardoor de onverzadigbare stad rusteloos haar voorraden binnenslokte en loosde wat er over was. Altijd lagen er de kaden vol kisten, zakken en zeilen, altijd waaide er gruis en stof over de onbehouwen hobbelkeien, maar ook was er altijd werk en vertier.
Wel stonk de stad er benauwd uit haar adem, maar haar leven ging er met diepe teugen op en neer en elk paar wielen dat over de keien ratelde sloeg mee in de dreunende klop van haar hart.
Het werkvolk versjouwde en verspeelde hier hun leven, maar voor grof geld en daarvan kreeg Frans Zonruiter zijn deel. Voor zijn tapkast stonden altijd klanten en wat er aan huisraad en buffetgerei soms stukgeslagen werd, was bij voorbaat betaald door hetgeen er verzopen was.
Maar hoe beestachtig het er soms toe kon gaan, altijd stond het lange schrale lijf van Zonruiter koel en paraat boven de drinkende kerels. Hij liep tusschen
| |
| |
de tafeltjes en stoelen door als een dresseur in een circus, met zooveel overwicht en met evenveel oplettendheid. Onder het rossig haar en de borstelige wenkbrauwen keken nooit een paar oogen met meer verachting de beschonken en bezwadderde zuiplappen aan. Niet omdat hij er een bepaalde moraal op na hield of op de één of andere wijze schade voor zijn bedrijf vreesde, de moraal verachtte hij erger dan de bezopen kerels en hoe wilder het toeging, des te meer reclame voor zijn zaak onder de slaven, die hun enkele uren vrijheid niet anders wisten te besteden dan voor drinken en vechten. Wat Frans Zonruiter betrof, hij zou hun botten niet als kluiven voor zijn hond willen hebben, daar achtte hij zijn Duitsche Herder te goed voor, maar hij wierp ze als ammunitie in de strijd tegen kapitaal en maatschappelijke orde. Die er in onder gingen, niets aan verloren! Die er overbleven, zouden straks op zijn hoogst de puinhoopen mogen wegruimen, om daarna ook te verdwijnen. De nieuwe aarde was voor een ander slag menschen. Daar rekende hij zichzelf bij.
Frans Zonruiter was communist; hij sprak over klassen en solidariteit zooals het hem aangeleerd was en zooals het in de pamfletten en brochures stond. In werkelijkheid was hij een individualist, typisch voor zijn tijd, waarin Nietzsche beter discipelen had onder
| |
| |
degenen die nooit van hem gehoord hadden dan later onder hen die proefschriften over hem zouden schrijven en essay's.
Iedere avond nadat zijn werk gedaan was waschte Frans Zonruiter zijn lijf van kop tot teen, woest alsof hij de kramp had. Hij kroop dan als 't ware in een andere huid, hij kotste van elke dranklucht, en pikte soms de laatste tram voor middernacht, die hem naar de rand van de stad bracht. Daar huurde hij een roeibootje in een hem bekende uitspanning en dan liet hij zich uren drijven op de plassen, die rondom de stad lagen. Sentimenteel? Waarachtig niet. Hij werd er koel als een visch in het water!
Hij had een dochtertje, Anna, dat voor haar vijftiende jaar geen voet in de gelagkamer gezet had. Wanneer ze er als kind per ongeluk of uit nieuwsgierigheid binnen wilde stappen, werd ze zoo ruw en driftig naar buiten gevloekt, dat ze het in veertien dagen niet opnieuw wagen durfde.
Toen ze vijftien was, kwam haar vader haar uit bed halen. Ze moest zich aankleeden en mee maar beneden gaan.
Het was nacht. Hij zei geen woord.
Toen duwde hij de deur van de gelagkamer open en zette haar binnen. In de walmende verhitte ruimte was eerst weinig te onderscheiden. Er was ook weinig
| |
| |
geluid. Maar allengs zag Anna meer en hoorde ze beter.
Er hingen kerels versuft en week in stoelen, het kwijl lekte bij sommigen langs baard en kin en een halfslapende, die het glas bier nog in de hand had, liet het vocht over vest en broek stroomen.
In een hoek zaten wat jongeren te zingen, onzeker en met diepe keelgeluiden als ijlenden.
Eén stond er op en wilde naar Anna toe gaan. Frans Zonruiter gaf hem een stomp onder de kin dat hij terugtuimelde.
Daardoor werden de anderen opmerkzaam.
Sommigen gingen overeind staan. Het meisje wilde wegloopen, ze voelde weinig angst, want ze was een dochter van haar vader, maar haar maag scheen haar door de keel gehaald te worden. Ze hield haar hand voor de mond en hoestte.
In een nis zat een nog jonge vrouw met haar bovenlichaam over de tafel gevallen. Ze scheen te slapen, maar nu en dan sidderde haar lichaam en sloegen haar oogen open als de luiken voor een beestenkooi. Ze waren vol haat, honger en angst.
In haar hals stonden de roode plekken van al te ruwe omhelzingen.
- Geef haar es een hand, zei de vader droog.
Huiverend liep het kind op haar toe, maar toen de
| |
| |
meid lachend opwaggelde, werd Anna plotseling woest en sloeg ze onder vreeselijke verwenschingen naar de dronken vrouw....
Een half uur later was het café ontruimd, maar er waren heel wat stukken!
Gaf niet! Bij voorbaat betaald!
Diezelfde avond gingen vader en dochter samen roeien op de plassen. De kleine Anna zat in vaders jas gewikkeld te rillen in de zomernacht.
- Je wordt nu langzamerhand een groote meid, zei Frans Zonruiter tegen zijn dochter. - We kunnen nou eens meer bepraten samen.... Van nu af mag je in het café komen als je zelf wil....
- Stik, zei Anna.
De vader glimlachte en spuwde daarna langzaam en ver in het water.
Toen ze terugwandelden, liep hij zwijgend in gedachten verzonken.
Voor de drempel zei hij: Jij moet studeeren, hoe meer je weet voor later hoe beter....
Zoo kwam Anna Zonruiter op dezelfde H.B.S. als Philip Hagendoorn. Ze liepen soms samen naar huis. Ze waren eigenlijk op elkaar aangewezen. Beiden werden ze door hun klassegenooten gemeden. Philip omdat hij in zichzelf gekeerd en onhandig was, Anna
| |
| |
om haar afkomst vooral en beiden omdat ze ondanks dat een afwerende hooghartige trots hadden, die ze alleen aflegden wanneer ze samen naar huis liepen.
Voor het overige leerde Philip thuis en in de kerk dat de leer van Marx en Lenin een satanisch bedenksel was en Anna hoorde van haar vader dat het Christendom een rare kronkel in je hersenpan moest wezen en een bakerpraatje voor laffe menschen.
Vanzelfsprekend verbood de heer Hagendoorn zijn zoon de omgang met het meisje uit de kroeg, en ook de aanwezigheid van het café zelf was hem altijd een doorn in het oog. Het wierp een smet op de overigens tamelijk fatsoenlijke buurt, en Hagendoorn had grootsche plannen.
Toen de oom in Indië dood was en de grossierderij begon te bloeien, kocht hij onderhands de aan zijn zaak grenzende panden op en deed hij den caféhouder Frans Zonruiter schriftelijk aanzegging dat hij moest verdwijnen.
Die protesteerde, maar Hagendoorn bleef onvermurwbaar. Niet alleen om zijn bedrijf, ook was het hem een eer, deze kankerplek van de aardbodem te kunnen uitsnijden.
Enkele jaren later werd het vaarwater gedempt en veranderd in een breede verkeersweg. Het aanzien van de heele buurt werd erdoor gewijzigd. Er kwamen
| |
| |
groote blokken etagewoningen op de plaats van de vroegere bouwvallige pakhuizen en op ‘de acker Godts’ had men niet anders te doen dan wat meer winkeljufs achter de toonbank te zetten om de oogst binnen te halen. De organisaties van het Koninkrijk Gods voeren daar wel bij. Hagendoorn schonk meer dan de oud-Israëlietische tienden.
Frans Zonruiter probeerde in andere stadskwartieren zijn kansen, maar met weinig geluk.
Anna moest haar studie opgeven en werd leerlinge op een modeatelier.
Haar vader verspeelde met het ouder worden zijn veerkracht, zijn drift veranderde in wrok en wrevel, zijn hooghartigheid werd haat en zijn toekomst-verlangen wanhoop.
Bij een straatoproertje trof hem een schot van een politieagent. In het ziekenhuis gingen zijn vloeken over in een rochelend gesteun.
Dat was het laatste dat Anna van hem hoorde.
Ze werd naaister en achter de machine trapte ze langzamerhand de levenskracht uit het lijf. Maar haar droom en haar geest behield ze. Ze maakte japonnen als een ander schilderijen. Wanneer ze klaar waren, kon ze er moeilijk van scheiden en ze had een weerzin tegen het werken voor leelijke vrouwen. Bij sommigen hing ze de mooiste robe als een narrenpakje om het lichaam.
| |
| |
Toen ze ouder werd en mooier, hield ze de bijen, die rondom haar honing zwermden, op een afstand. Maar niet omdat ze een betere kans wachtte of omdat ze het voor een traditioneeler overdracht bewaren wilde. Ze had geen behoefte aan aanbidders en wat ze soms aan deze of gene toestond, was een geschenk van haarzelf aan haarzelf.
Ook dacht ze niet aan een gelukkig of onbekommerd leven, ze kende geen tevredenheid en geen afgunst, haar was het leven zonder meer genoeg.
Maar een naaistertje achter een trapmachine verspeelt het sneller dan ze zelf weet. Haar weerbarstige geest dwong het zwakke lichaam nog enkele jaren meer te doen dan het kon, maar ten slotte vernielde dit haar even snel als een te zware motor een wrakke boot.
De postbode Arie Leffertstra, een weduwnaar, voor wiens vrouw ze jarenlang gewerkt had, bood haar een plaatsje aan in zijn priëeltje, dat hij bezat in de volkstuintjes. Anna Zonruiter stond alleen op de wereld, ze moest het wel aannemen. Op dat kleine stukje grond, waar te veel menschen te veel uit de aarde willen halen en waar de natuur verdobbeld lijkt onder de burgers als de rok van Jezus onder de soldaten, worstelde Anna als een zieke plant om het leven.
Ze hield er de kleeren van den postbode dicht en ver- | |
| |
stelde het één en ander voor de volksvrouwen, die meer uit liefdadigheid dan uit noodzaak haar het werk toereikten.
Toen vroeg Arie Leffertstra haar ten huwelijk.
Ze lachte hem uit.
Hij werd er niet boos om, want volgens zijn eigen woorden hoorde ze eer in de prairie thuis dan in een volkstuintje.
- Maar, liet hij er op volgen. - Maar, Anna, ik ben maar een arme donder, dat is waar.... het is ook niet daarom, maar als vrouw zou je recht hebben op kostelooze doktershulp, een sanatorium misschien, en dan....
Toen zweeg ze, vermoeid....
Kort daarop ontmoette Philip Hagendoorn zijn vroegere schoolvriendin, voor het eerst sinds lange tijd. Na een onrustige nacht was hij vroeg opgestaan voor een wandeling.
Het was de ochtend na de receptie.
De avond tevoren was hij niet heelemaal nuchter thuis gekomen. Dat kon hem op zichzelf weinig schelen, maar de droeve verbijstering van moeder, die hem boven aan de trap opwachtte, had hem niettemin tot in zijn droomen achtervolgd.
Philip wist hoeveel een goede Zondag zijn ouders
| |
| |
waard was, misschien wilde hij daarom een nieuwe pijnlijke confrontatie met zijn ouders ontgaan of althans zoo lang mogelijk uitstellen. Indien dat zoo was, dan lag het op wonderlijke wijze verweven met een voorval uit zijn jeugd, dat hem nu en dan tot in zijn volwassenheid kwelde in de nacht.
Hij zal een jongen van ongeveer elf jaar geweest zijn toen hij twee katten zag vechten. Dat meende hij tenminste. Het was Maart. Later begreep hij dat er meer liefde dan haat in het spel geweest kon zijn. Maar dat maakte de geschiedenis voor hem nog meer luguber.
Een plotselinge woede tegen de groote kat, die de kleine had onderliggen, schoot in hem op. Hij sprong toe en trapte woest raak. Met een benauwde schreeuw liet het dier los en holde weg. Vijftig meter! Toen bleef het liggen. Dood! De schrik die den kleinen jongen sloeg, verlamde hem een oogenblik. Hij durfde niet kijken. Twaalf slagen sloeg toen de torenklok, dat weet hij precies. Wekenlang voelde hij de doffe weeke plof van zijn voet tegen de buik van het dier.
Hij kon soms zijn schoen niet aan velen.
Philip Hagendoorn, elf jaar, had gedood. Hij had niet iets verkeerds gedaan, in dat geval bestrafte vader of moeder hem en de Heer verklaarde de zaak daarmee voor gezond.
Maar dit was heel wat anders!
| |
| |
Dat besef ruïneerde zijn kleine wereldbeeld volkomen.
Van die tijd af bleef de zelfverzekerde, beloften-zwangere rust van zijn ouders en broertje en zusje hem vreemd.
En tot geluk geschapen....
leerde zijn moeder hem. Maar ze moest het van hem eens weten! Het leven had voor Philip een gevaarlijke dreiging gekregen, waartegen hij weerloos was.
Wel werd hij oud genoeg om zijn daad met allerlei argumenten goed te praten, maar groeiende, vergrootte het zich honderdmaal en vermengd met de angst en de schuld van latere daden en ervaringen doorspookte het zijn droomen.
Later begrensde het het idealisme van zijn jongelingsjaren en in zijn volwassenheid werd het een interessant incident voor zijn psychiologische aberraties, maar tot op deze Zondagmorgen bedreigde het zijn gemoedsstemming als een donderbui aan de horizon de zomerdag. In de ochtendklaarte voelde hij zich beloerd als een visch die de snoek in het lies vreest.
- Een complex, zei Philip spottend tegen zichzelf,
| |
| |
terwijl hij een steentje voor zijn voet wegschopte. Hij wist beter!
De morgen was blankgewasschen uit de regennacht gekomen. Het zonlicht wiekte de huizen over en nipte de laatste vochte schaduwen weg als donkere zijden lappen.
Philip liep.
In de huiskamer preludeerden zijn ouders en Ali nu zeker op de Zondagsche stichting en verootmoediging. De klokken begonnen te luien, kerkgangers trokken langzaam hem voorbij en voor hem uit marcheerde fluitend een wandelclub de velden in. Twee hengelaars trapten op hun fietsen, beladen met brood en drank en vischgerei, langs. Een melkjongen schelde drie huizen tegelijk wakker. De dag was omsponnen met goedheid en vroomheid, werk, spel en godsdienst. In een lucide oogenblik zag Philip plotseling dat heele spinsel van afleiding en beveiliging, maar hijzelf was een trapezespringer door het vangnet gevallen.
- Hoe er ooit uit zoo iemand een goede kruidenier moet groeien, peinsde hij gelaten en niet zonder humor, terwijl hij een sigaret opstak.
- Het zijn de decors die ik wantrouw.... Kan het zonder?....
Hij had hier als jongen ook vaak geloopen. Toen strekten de weilanden rij aan rij zich onberoerd uit tot aan
| |
| |
de kim, waar nu de volkstuintjes woekerden tusschen de uiterste huizenrijen en de nieuwe spoorbaan.
Onder de slingers roode klimroosjes boven de ingang trokken drommen volk de hagen langs. Van drie hoeken schalde gramofoonmuziek. Stokrozen en dahlia's vegeteerden tusschen groenten en exentrieke en bouwvallige hutten, houten doozen.
Nergens duidelijker dan hier toonde de mensch in hetgeen hij bezat wat hij tekortkwam. Het was er triester dan in de armste achterbuurten der stad, meende Philip.
De aestheet en de sociale hervormer in hem hadden wel meer geopponeerd tegen elkaar.
En op deze plek gooide Anna Zonruiter elke morgen de glazen deur van haar tuinhuisje los als Noach eenmaal het luikje van de ark. In één nacht kon ze veertig dagen rondzwalken op een verdronken aarde, geen vierkante meter om op te staan.
Toen Philip Hagendoorn langs kwam, plukte ze paarse andoorns langs de slootkant. Ze herkende hem oogenblikkelijk.
- Hallo, ik ken jou, riep ze overeindkomend.
Gelijk gleed haar voet in de modder.
Ze lachten beiden.
- Dan weet je meer dan ik, antwoordde Philip nog grinnekend, terwijl hij naar haar toeging om ze te helpen.
| |
| |
Even later zat hij in een wankele tuinstoel voor het priëeltje.
Anna zag er ziek en armoedig uit, bemerkte hij nu. Ze moest nog ontbijten; met lange spitse vingers pakte ze het brood aan en kauwde traag. Het was niet prettig om dat aan te zien. Ze had ook een bleek en papperig gezicht met bloedlooze lippen. De strakke gespannen lichaamsvormen van vroeger waren vol en slap geworden. Dat kon haar vif en kleurig katoenen japonnetje niet verbergen.
- Jij bent ook niet meer die je geweest bent potverdikkie, dacht Philip met meer spijt dan medelijden. In hun jeugd hadden ze elkaar niet ontzien. Ze waren vriendschappelijk en vertrouwelijk geweest, maar zonder eenige aanspraak op elkaar te laten gelden. Dat verloste hen van die pijnlijke gedwongenheid, die er meestal is bij dergelijke ontmoetingen.
Ze kwamen allebei van een ander eind van de wereld, zoover lagen hun milieu's uit elkaar, maar toen ze nog kinderen waren had hun dit al onberoerd gelaten. In korte speelsche vragen en antwoorden kringen ze op elkaar toe.
- Is dit kasteel van jou?
- Van mijn weldoener.... die heeft een arm ouderloos meisje als ik noodig, begrijp je, antwoordde Anna spottend.
| |
| |
- Getrouwd?
- Nee, dat niet, dat wil zeggen, nee getrouwd zijn we niet, maar.... Ze keek hem ondeugend aan. Nou zoekt hij er wat achter dacht ze vroolijk. Maar Philip reageerde niet. Hij stond op en keek over de warboel van groen en menschen en huisjes.
- Ze moesten voor die hokken een bepaald standaardmodel voorschrijven, zei hij.
- En een uniform voor de menschen, wou je zeker?.... Ben je nog steeds schoolmeester?....
- Nee, mislukt en ontslagen. Geniet momenteel van het succes van mijn vader....
Anna zwaaide haar boterham in de hoogte:
- Hagendoorns ontbijtkoek. Gister cadeau gehad. Gefeliciteerd!....
Philip schaamde zich plotseling. Hij wist niet waarom, hij begon wat onrustig heen en weer te drentelen. Het eten brokte Anna in de mond. Hij zag hoe traag ze kauwde en hoe moeilijk ze zich tot slikken dwong. Toch was het niet omdat zijn sociale inzichten haar beter kost toegedacht hadden.
- Ik ben naaister, wist je dat? Ik heb achter de machine m'n body lens getrapt schijnt et.
Ze stond op en keek hem aan. Wanneer ze haar oogen opsloeg, leek ze uit haar eigen lichaam te kijken als uit een cel.
| |
| |
Philip bedacht hoe onbarmhartig het leven met dit meisje rondgesprongen had. Ik moet wat zeggen, dacht hij onrustig, maar hij wist niet wat.
Anna begon de tafel af te ruimen. Aan de voet waarmee ze zooeven in de sloot gegleden was, kleefde nog de modder. Ze droeg goedkoope plompe sandalen, maar de enkel erboven was smal en breekbaar als van een danseresje.
Ze keken er beiden naar. Toen sloeg ze haar rok op en maakte de jarretelle los.
- Ik zal die kous maar even afspoelen, zei ze, - haal jij even wat water bij die pomp daar, wil je?
Ze reikte hem een pan aan.
Toen hij terugkwam was het brood weggeruimd en het bouquetje andoorns op het tafeltje gezet. Een hommel bromde gonzend rond de bloemen.
Binnen in het tuinhuisje lag wat verward beddegoed op een oude ligstoel. In de andere hoek stond een naaimachine met lepel en medicijnfleschje erop. Anna zat op haar stoel en bukte zich moeizaam naar haar voet. Er liep een donkere roode kleur van benauwdheid in haar wangen. Ze steunde....
- Maar nou heb je je boterhammen nog niet op, sufferd, zei Philip ruwer dan hij bedoelde, daarmee tegelijk een onbegrijpelijke en ongemotiveerde vertrouwelijkheid bevestigend.
| |
| |
Anna kwam hijgend overend en glimlachte.
- Het valt niet mee, zei ze met een trieste scherts. - Ik begin er te welgedaan uit te zien, merk je?
Even aarzelde Philip, toen greep hij de handdoek en knielde op de grond.
- Het is Zondag, zei hij zonder eenige aanleiding. Het besef daarvan streek als een vogel in de boomen.
Hij tilde haar been in zijn handen en keek haar aan.
- Begin van t.b.c, zei Anna.
En toen, ineens woest:
- Hier bivakkeer ik nou de godganschelijke dag. Ik lig als een lekke schuit op de helling. Ik heb maar goed te vinden dat ze om me en aan me flikvlooien en vervelen.... Maar dood gaan is afgrijselijk, weet je. afgrijselijk....
Toen barstte ze los in zulk een wanhopige en ruwe blasphemie, dat Philip ontstelde.
In de verte luidden de klokken.
In de kerkbank bezette de familie Hagendoorn vier van de vijf toebehoorende plaatsen. Vandaag had de oude heer erop gerekend ze allemaal vol te hebben. Die teleurstelling had hij te overwinnen aleer hij zich met hoop op zegen onder de preek schikken kon.
Sedert zijn verloving met Ali Hagendoorn nam Piet Verbeeke de vierde plaats in, demonstratief en met
| |
| |
graagte. Niemand belette hem het in stilte te genieten als een voorteeken van zijn toekomstige opname in de firma. Dat genot mengde zich nadrukkelijk met zijn tevredenheid over de woorden van den prediker. Daardoor kon hij zich verzoenen met de gedachte hoe een stokkerige stelten de meisjesbeenen waren die soms even de zijne raakten.
De rest van de bank werd ingenomen door de familie De Clerck, notaris en Lagerwey, advocaat. De verhouding tusschen hen was uitstekend, want ze hadden heel wat aan elkaar te danken, en op de dagen dat Conrad Hagendoorn in officiertenue de rij volmaakte, was de symboliek van het gedijende volk der kleine luyden voor ieder duidelijk: handelsman, militair, notaris, advocaat.
Maar vandaag trof de afwezigheid van dien één, Philip, den ouden Hagendoorn meer dan de aanwezigheid van alle anderen. Het vergalde voor een goed deel de blijdschap waarmee hij zijn offerande der dankbaarheid in de kerkezak deed. En ongewild moeide hij zich met de vraag welke ruïneuze gevolgen de opname van een zoon, die zich zoo weinig aan de heiligste goederen van het christelijk volksdeel gelegen liet liggen, voor de zaak hebben kon.
Hij draaide onrustig in de groene kussens van zijn bank. Klein en versleten zat hij er als een oud man- | |
| |
netje in weggedoken. Met een bezorgde blik sloeg moeder Hagendoorn haar man gade en onder haar handschoenen en taschje had ze zijn hand in de hare genomen en streelde die voorzichtig.
- Hij is vanmorgen uit wandelen gegaan, de jongen is natuurlijk te ver van huis getrokken en zoodoende te laat, troostte ze fluisterend naar hem overgebogen.
- Een dag als vandaag, juist vandaag hadden we gezamenlijk....
Hij maakte de zin niet af....
- Het is meer, dacht hij verward. Al had ik hem hier naast me gehad, hij zou verder van me afstaan dan alle aanwezigen hier....
Met een moedeloos gebaar zette hij zich tot luisteren.
Het eerste deel van de preek had hij al gemist.
Die van de wereld zijn begrijpen niet de dingen des geestes. In wezen zijn zij ons vreemder dan de tot God bekeerde inwoner van Celebes' oneindige wouden of de eilanden van de Pacific.
Want het is dezelfde geest die ons bindt, en dezelfde kennis van God den Vader en dezelfde gehoorzaamheid aan Zijn wetten, die meer is dan natuurlijke verwantschap.
Laat U niet verschrikken door de vijandschap van deze wereld, het is de eeuwige worsteling tusschen het licht en de duisternis.... Maar wij zijn
| |
| |
in dit alles meer dan overwinnaars....
De rechtvaardige zal wassen als een cederboom.
Die in het huis des Heeren zijn geplant, die zullen groeien....
Laat ons daarvan zingen....
De oude Hagendoorn zweeg. In zulke woorden had hij jarenlang troost gevonden, nu sidderde hij alsof men aan zijn eigen wortels rukte.
Moeder Hagendoorn streelde zijn hand.
Piet Verbeeke zong. Zijn krullende haardos danste op en neer. Een krijgszang! Voor de grossierderij of voor het koninkrijk Gods?
Wie zal het uitmaken?
Piet Verbeeke voelde geen behoefte ze uit elkaar te houden.
En wat Philip betrof: een concentratiekamp voor alle decadente zwakkelingen. De kroeggeschiedenis van gister, waar hij de onbesmette naam van zijn ouders te grabbel gegooid had, was hem ter oore gekomen.
Hij zou het verzwijgen terwille van den vader.
Maar mocht hij ooit een lastige medefirmant aan hem krijgen, dan lag het gereed in zijn arsenaal.
Ali Hagendoorn steunde.
Zelfs in de kussens had ze rugpijn.
- De koffie is klaar, riep iemand voor het tuinhekje,
| |
| |
een kleine donkere kerel met rood schillerhemd en grijze broek. - Mien is jarig, kom even, anders is het weer duvelen....!
- Visite? antwoordde Anna Zonruiter van achter de uitgebloeide jasmijnstruiken.
Over het grintpaadje kwam de vreemde al aangestapt.
- 'n Mooie dag voor 'n scharreltje, zei hij spottend, terwijl hij Philip brutaal van het hoofd tot de voeten opnam. Toen zweeg hij. Blijkbaar herkende hij in Hagendoorn den man, die hier eigenlijk niet thuis hoorde. Zijn oogen vroegen Anna om een verklaring, maar die lachte. Terwijl Philip opstond om zich voor te stellen, had de ander hem de rug al toegekeerd.
- Moeder de gans zit al een half uur te wachten achter d'r tafellakentje. Ze moet en ze zal picnikken.... Drink je koffie op en kwek even met d'r, dan heeft ze d'r zin, zei hij op een toon die verried hoe weinig het hem schelen kon.
- Je ziet ik ben in gesprek, of.... eigenlijk zijn we net uitgepraat, antwoordde Anna, terwijl ze rustig zitten bleef. Dan, met een achteloos gebaar van den één naar den ander:
- Kees Lamoen, werkeloos metaalarbeider.... de heer Philippus Hagendoorn, leeraar op nonactiviteit.
- Dat lijkt net eender, zei Lamoen droog, zonder zich naar Philip te keeren.
| |
| |
- Net als Stalin en Hitler, antwoordde Anna plagend. - Die meneer wilde straks ook al alle keetjes gelijk hebben en mij een uniform aantrekken.... Dat zal naar je zin zijn, is 't niet?
Een paar tuintjes verder gilde een vrouwestem. Even later stonden vier vuile kinderhoofdjes boven de ligusterhaag. - Komme! riepen ze in koor, brutaal en ongeduldig.
Anna wuifde ze toe. Philip had nog geen woord gesproken.
Hij stond daar zoo verrast en timide, niet om den vreemde die plotseling binnengestapt was, maar veeleer om Anna, die na de benauwenis van daareven, koeler en uitdagender scheen dan tevoren.
Philip Hagendoorn was Christelijk opgevoed, het viel hem moeilijk over de dood te spreken, zonder zich gelijktijdig met de verzekering van het eeuwige leven te bemoeien.
Dat had hij dan toch van huis meegekregen.
Wanneer dit hem zoo rauwelings overviel, was hij doleerender dan men verwachten zou. De roekeloosheid van Anna Zonruiter verschrikte hem. Hij zou warempel even de zedenmeester zijn gaan spelen, als niet tegelijk een vormeloos besef van sociaal onrecht en schuld hem overmeesterd had.
- Ze had mijn naam niet moeten noemen tegenover
| |
| |
dien kerel, dacht hij verward, hoewel hij zichzelf eerst voorstellen wilde. - Ik weet ook wel dat het schandalig is, ik ben heusch van plan te doen wat ik kan....
Maar in werkelijkheid wist hij niet wat hij doen moest en ook niet waarom. Anna zou van hem zeker geen aalmoes willen ontvangen, ook uit vriendschap niet en Kees Lamoen ademde vrijer en behandelde hem met meer minachting dan hij ooit, zelfs maar in gedachten iemand zou durven doen.
- De stemmingen wisselen een beetje al te snel, zei hij tegen Anna met een poging tot zelfspot. - Je weet ik ben van huis uit gewend het een beetje geleidelijker te doen.
Rond zijn hoofd fladderden twee witte vlinders om elkaar. Anna keek hem aan zonder een woord te spreken. In de Zondagsche zomerdag had Philip plotseling het gevoel op een wentelende aardschol te staan. Net kantelde zij naar de dood, nu steigerde ze weer trillend omhoog. Het spel van de vlinders was als vuurwerk rond zijn kop. Hij kon het niet verdragen. Hij voelde de wereld opgelaten als een vlieger, maar tegelijk de looden zwaarte waarmee aan het touw gerukt werd.
Anna....! Beginstadium van t.b.c.....!
Philip Hagendoorn wenschte wel dat hij terwille van
| |
| |
het één het ander bedrog kon noemen. Hij zou zich dan met min of meer moeite tot één waarheid hebben kunnen bekeeren. Maar nooit feller dan hier tegenover Anna Zonruiter ervoer hij hoe angst en vreugde, dood en leven, haat en liefde, hoop en vertwijfeling opgenomen en neergesmakt werden in één en dezelfde levensgolf.
En daartusschen hadden zijn ouders en hun vrienden een eilandje betrokken, waar kerkklokken luiden en grossiers jubileeren.
Ze hadden de oogen van Kees Lamoen moeten zien, om te weten hoeveel ontrechte levenshonger en tot haat verwrongen liefde door de hagen van hun beschermd domein loerde.
Philip Hagendoorn wilde wel partij kiezen, maar hij voelde zich op een onnaspeurlijke en onredelijke wijze betrokken bij het één zoowel als bij het ander. Schuldig naar alle kanten en toch deelgenoot.
Hoe lang stond hij daar? Hij zag hoe de oogen van beiden op hem gericht waren, die van de één opmerkzaam en verwonderd, die van den ander ongeduldig en hatelijk.
- Ik ga maar, zei hij, terwijl hij zijn hoed greep. - Amuseer je verder....
Hij wilde wegloopen, maar Anna ging mee. Het pad was één en al geur waar ze liepen en vol Zondagsche
| |
| |
wandelaars. Achter hen zongen ondeugend de kinderen:
Anna van de postbode heb een vrijert je gekregen falderalderiere....
Sommigen bleven staan en lachten.
Op de houten brug bij de uitgang greep Anna hem bij de schouder.
- Als je me nog eens op wil zoeken, je vindt me hier iedere dag, zei ze, en ondanks de hardheid klonk het toch onzeker.
Philip keek haar aan.
Wat zei hij?
- En toch is er een mogelijkheid waardoor men leven kan.... een mensch kan toch leven, leven zonder verantwoordelijkheid en toch deelgenoot van aller schuld en aller vreugde, zei hij, meer tegen zichzelf dan tot Anna.
Onder de brandende zon was de dag klam en stoffig geworden.
Een klein uur later zat hij met gekreukeld zomerpak, vuile schoenen en een door de lange wandeling bezweet gezicht tusschen de Zondagsche gasten van zijn vader. Rondom hem was nog de frissche geur van groen en bloemen, zijn bewegingen misten de strak- | |
| |
heid die hier noodig was. Van een andere planeet scheen hij aangewaaid.
De ontvangst in de kring was niet bijster welwillend. De vrienden van den jubilaris behoorden tot het hechtst georganiseerde deel der natie. Daar waren ze trotsch op. Ze hadden het leven tot een soort carousselnummer gedresseerd. Elke beweging had haar voorgeschreven piste, wat daar buiten ging kon vergeven worden, nooit goedgekeurd.
Bij sommige gelegenheden trok alles op om front te maken voor de één of andere eeretribune.
Daar zetelde nu de jubileerende broeder Hagendoorn.
In een spanne van twee uren defileerden de dominee, enkele broeders van de kerkeraad, één of meer bestuursleden van de bijzondere school, van de kiesvereeniging, de zendingscommissie, evangelisatiecomité, orgelfonds en de diverse jeugdbewegingen, waarvan Hagendoorn metterdaad begunstiger was.
- Ik ontmoette vanmorgen een oude schoolvriendin van me, zei Philip tot zijn vader, om zich te verontschuldigen. - U kent haar wel, Anna Zonruiter, dat meisje uit het café....
Hij was zeker niet van plan voor spelbreker te spelen, hij kon het niet helpen dat ieder woord als een uitdaging klonk.
| |
| |
De vader zweeg nerveus. Elk antwoord in dit gezelschap zou de toestand erger maken. Hij probeerde een verwijtend grapje, maar ondertusschen voelde hij hoe de onrust al wilder zijn hart bespeelde. Hij had last van kleine, snel weerkeerende duizelingen en een pijnlijk gevoel beklemde zijn borst. Vermoeid lag hij in zijn stoel weggegleden, soms met de oogen dicht.
- Ik had vanmorgen thuis moeten blijven, dacht hij, maar tegelijk wist hij dat het daar niet aan lag. Philip! In gedachten monsterde hij in de aanwezigen de maatschappelijke en kerkelijke formaties, zoekend naar één, waarin hij zijn zoon thuisbrengen kon. Hij wist er geen.
- Mijn eigen bloed is mij vreemder dan zij allen hier, peinsde de oude man smartelijk. - En nog heb ik geen gelegenheid gehad om een woord van hart tot hart met hem te spreken, dacht hij met een mengeling van verlangen, wrok en schuldbesef, onderwijl geplaagd door een duister halfbewust voorgevoel van haast te moeten maken.
De gesprekken van de gasten verliepen dreunend boven zijn hoofd. Hij nam er geen deel aan. Nieuwe bezoekers stoorden hem eigenlijk. Lusteloos nam hij hun gelukwenschen in ontvangst:
- Broeder, van harte....
- Dank u, dank u, excuseer dat ik je zittend....
| |
| |
- Natuurlijk, na gedane arbeid, nietwaar,.... een kleine variatie op Jacobus: een arbeider is zijn rust waardig.... met eerbied gesproken, ik bedenk daar zoo dat dát heel wat minder misverstand en aanleiding tot opstandigheid zou hebben gegeven dan het origineel, nou?
- Typisch, dat de wereld zich altijd juist van dergelijke uitspraken meester maakt, mengde een tweede zich in het gesprek.
En dan een derde: - Met negatie van de rest, helaas.... Het was als een koor. Er behoefde er maar één te zijn die de toon aangaf en oogenblikkelijk begonnen allen het motief uit te werken.
Van terzijde verbaasde Philip zich over de bijna speelsche gemakkelijkheid waarmee ze dat deden. Toch was het niet de eerste keer van zijn leven dat hij dit meemaakte. Hetzelfde had hij op vergaderingen, bij theologische gesprekken en zelfs bij ministers opgemerkt. Er was maar één soort menschen bij wie hij hetzelfde waargenomen had: de doctrinaire communist.
Philip Hagendoorn was na de emoties van vanmorgen zeker niet in de stemming, zich van deze menschen of van wie ook moedwillig afzijdig te houden. Toch begon hij zich allengs vreemder te voelen. Hij probeerde met een eerlijke belangstelling hun gesprekken
| |
| |
te volgen, maar hoewel de woorden hem sedert zijn jeugd vertrouwd waren, bleef het levensgevoel hem onbegrijpelijker dan ooit. En onderwijl zag hij de critische en achterdochtige blikken, die heimelijk op hem gericht werden.
Hij kon het niemand kwalijk nemen. Heel de gemeente wist welk een tragedie zich in het huis van broeder Hagendoorn afspeelde. Ten slotte was het ook een zaak van heel de kerk, waarin Philippus Hagendoorn junior eenmaal ten doop gehouden werd.
Alleen dominee Hardenberg oefende tegenover Philip een zekere gulle tegemoetkomendheid. Niet omdat hij het met hem eens was, maar omdat hij hem meer als slachtoffer van zijn chaotische tijd zag dan als dader des kwaads. Hij was nog betrekkelijk jong, gevoelig en uitteraard wat geavanceerd. In tegenstelling met zijn confrater van vanmorgen (die deze middag nog een dienst in een naburige gemeente te vervullen had en met kennisgeving afwezig dus) was hij als zooveel jonge dominee's van zijn kerk de theologische geniepigheden ontvlucht in een soort idealistische evangelisatie.
- Hij is artistiek en dus wat weerbarstig en overgevoelig, het is geen gemakkelijke tijd voor zulke menschen, had hij den vader vaak getroost. - Op een
| |
| |
goeie dag zal hij thuiskomen en bemerken welk een zegen het is, de vastigheden te bezitten die onze vaderen ons nagelaten hebben....
De oude Hagendoorn hoopte het, maar vandaag putte hij er weinig troost uit nu hij sterker dan ooit besefte dat niet alleen de opvattingen, maar de mensch zelf hem vreemd geworden was.
En daarin stemden deze keer vader en zoon wonderwel overeen, want ook Philip bepeinsde op dat oogenblik hoe het toch mogelijk was dat hij zich met deze menschen minder verbonden voelde dan met een vreemde vogel als Anna Zonruiter.
Het zijn de meeningen niet die ons scheiden, de zon die ons beschijnt, de lucht die wij ademen, hetgeen wij ervaren en de dingen die we zien zijn anders....
Beter? Mooier?
Philip Hagendoorn wachtte zich ervoor, de verworvenheden te verachten, waarin hij gisteren nog heil zocht.
Maar waar anderen zich een heel leven in konden nestelen, daaruit werd hij in één nacht opgejaagd.
Hij keek de kring rond. Hij kon het zonder vijandigheid en zonder wrok.
Zijn vader lag in zijn stoel als een gestrand schip. Die kiest nooit meer zee, zou men zoo zeggen.
Waarom zag Philip dat niet?
| |
| |
- De jubilaris, dacht hij. - Veertig jaren voorspoed en zegen. Maar ik heb vandaag Anna Zonruiter gezien, die door onze voorspoed uit haar huis gezet is, en van school gehaald.... Zal ik hem vertellen hoe slecht haar vanmorgen de ontbijtkoek smaakte? Hij zou het niet begrijpen....
Het zonlicht in de kamer had een gele broeiende gloed. Philip werd plotseling de wanden gewaar die deze muffe holte omsloten hielden, en de slappe loome stilte buiten, een luchtledig tusschen hen en daar ergens in de verte Anna Zonruiter op haar armzalige graspol. Hier glorieerend op de buit en daar azend naar de kruimels.
En waar was Tine?....
Ali heeft opnieuw koffie ingeschonken.
- Een glas bier smaakt beter, fluistert Piet Verbeeke met een hatelijke glimlach.
Philip hoort het niet, want tegelijk ziet hij zijn vader ruggelings opzijglijden, de armen opzwaaiend en neervallend als aangeschoten vogels.
Philip is het eerst van allen toegesprongen.
De oude man hoest een bloederig slijm over zijn blauw geworden lippen. Hij kreunt....
- Ik zou je.... nog.... gesproken hebben, stamelt hij hijgend, terwijl hij wijd de oogen opslaat.
Dan klapt het onweer, dat van de ochtend dreigde,
| |
| |
los over Philip en schiet de roofvisch uit het lies....
- Vader, fluistert hij, maar hij meent zelf dat hij het roept.
Niemand dan zij beiden weten ook van hoe ver het komen moet.
En moeder!
Wanneer Philip even opkijkt, ziet hij door de nevel van rook en de wirwar van menschen haar ingetogen en van alles vrijgemaakte glimlach.
Ze heeft hem gehoord.
Dan verdwijnt ze in de angst en zorgen voor haar man.
Ali is naar de keuken gevlogen om heete doeken, en cognac.
- Een collaps, zegt ze, - ik dacht het wel....
Ze snuffelt graag in populair geneeskundige werken. Als ze Piet Verbeeke niet gehad had, was ze verpleegster geworden.
Op een bolle heuvelhelling ligt Tine in de schaduw van een kleine appelboomgaard. Van alles kan men genoeg krijgen op den duur, zelfs van de zon.
Eén van de vrienden verzorgt behoedzaam haar doorgebrande hals en armen met hudnutcraem. Er zijn leelijke plekken op gekomen!
| |
| |
Vanmorgen zijn ze gezamenlijk naar de kleine kapel geweest in het dal.
Er stonden bloemen voor de preekstoel, en Herr pfarrer heeft een vers van Rilke geciteerd. En dan heeft er ook nog een meisjeskoor gezongen in nationale kleederdracht.
Hoe anders dan in Holland!
Toen Tine daareven naar de blauwe rook keek, die hier en daar opkronkelt uit de donkerbruine huisjes beneden haar, heeft ze een wonderlijke gedachte gehad.
Het is hier alles zoo vredig en rein, men zou zich voor kunnen stellen, zoo licht te worden dat je omhoog kon stijgen als de blauwe rook....
Maar voor het oogenblik is haar bloed te dik en haar huid te pijnlijk.
En dan.... Philip! Haar plaagt een geheime angst dat ze haar taak verraden heeft voor wat zon en poëzie.
- Hij zal het moeilijk hebben.... juist daar had ik naast hem moeten staan, peinst ze.
Dan zegt ze hardop: Ik denk toch maar vroeger naar huis te gaan dan afgesproken was....
- Waarom?
- Philip!
| |
| |
De lange knaap achter haar kust haar in de hals. Ze vliegt met een gilletje overeind.
- Ondeugd, zegt ze boos....
- Als ik maar wist dat hij me daar noodig had, zucht ze dan, weer terugvallend.
|
|