| |
| |
| |
Eerste Byvoeghsel, ofte Eenige bysondere op-merckingen uyt de voorgaende Bevindingen van Joh. Goedaert.
HOewel alle Gods wercken wonderlijk zijn, soo ist echter waerachtigh ende aenmerkens waerdigh, dat de grootste ende meeste wonderen haer vertoonen ontrent de alder-kleenste Schepselen. Soo dat de wonderen der Natuyr sich inde kleenste dingen als verbergen, ende neerstelijk nagespeurt zijnde, aldermeest op-doen. Eminet in minimis, maximus ipse Deus. Den Aldergrootsten Godt, is inde kleenste dingen aldermeest uytsteeckende.
Tot bevestinge hier van sal ik den | |
| |
Eerw. Leser eenige exempelen uyt de voorgemelde Bevindinghen aenwijsen ende in ghedachte brenghen: op dat hy in het lesen der selver te naeuwer acht gelieve te nemen op de vreemdigheden ende wonderen welke daer in voorvallen.
Als voor eerst, oordeel ik het een wonder te zijn, dat de kleene Eyerkens (uyt welcke de Rupsen komen van welcke gemelt wort in het eerste Deel, de thiende Bevindinge) hangende bloot sonder eenigh decksel, aen de kleene tacken der boomen, aldaer de aldergrootste kouwe van den winter konnen uytstaen, sonder te sterven ofte bedorven te worden: maer in tegendeel siet men, dat soo haest den Somer aenkomt, daer dadelijck Rupsen uyt te voorschijn ko- | |
| |
men, welke daer na veranderen inde Kapellen aldaer afgebeeldt. Hoe menighe Dieren zijnder ende andere saken (in het aensien stercker, warmer ende beter versien) welke door ongelijk minder koude vergaen; daer dese soo kleyne Eyeren daer van niets en weten. Daer moet yets wonderlijcks van een taeye, dicht gesloten warmte ende vocht wesen, waer by sy in haer levendighe kracht soo lange ende tegen soo fellen koude, regen, sneeuw, ende andere veranderingen ende ongemacken konnen bewaert worden. Dit selfde is oock waerachtigh van veelderley Kruyden, welcke op de Aerde haer Zaden den gantschen Winter laten liggen, welcke nochtans met den Somer haer leven betoonen.
| |
| |
Ten tweeden, de alles wel beschickende en naeuw-besorghende Natuyr, heeft de Rupsen haer spinsel, (datse van den quyl uyt haer eygen lichaem voortbringen ende seer subtijl weten toe te maecken,) gegeven tot verscheyden seer noodige gebruyken. Want voor eerst, vele Rupsen dienen haer daer van in plaetse van vleugelen, om sich in een oogenblick tijdts van een hooge plaetse na beneden op de aerde te begeven, gelijck oock de Spinne-koppen doen. Want sy laten haer langhs dat spinsel seer sacht ende sekerlijck neder-dalen, ende klimmen oock langhs het selfde opwaerts ende na allen zijden daerse willen wesen. Ten tweeden, met dat spinsel maecken sy haer een beschuttinge tegen den nacht-locht | |
| |
ende de koude, om daer onder te rusten. Ten derden, uyt dat selfde spinsel maken sy hare woon-plaetsen, in welcke sy haer verbergen ende gerust leggen den gantschen tijdt van hare veranderinge, in welcke sy wel moeten bewaert wesen voor hare vyanden, ende ook warmte van nooden hebben, om de veranderinghe uyt te wercken.
In de elfde Bevindinghe des eersten Deel wort verhaelt, dat uyt het lijf van een ghemeene Rupse, op eenen tijdt, zijn gekomen over de vijftigh Wormen, ende nochtans bleef de selfde sonder eten noch veerthien dagen in het leven, ende spon noch een decksel voor al die Wormen. Voorwaer een wonderlijck werck, dat in soo kleenen geringen, sachten | |
| |
Dierken, soo sterken leven bespeurt wordt.
Ten anderen, schijnt het noch wonderlijcker te wesen, dat uyt een ende selfde soorte van Rupsen, op verscheyden manieren, verscheyden Dieren worden voort-geteelt, gelijk mede aldaer verhaelt is, namelijck somtijts een Witjen, ende somtijts Wormen, welcke daer na in Vliegen veranderen. Siet hier van een bysonder exempel in het tweede Deel, Bevindinge een-en-veertigh. Ende dan noch ten derden, soo seght die Bevindinge, dat oock somtijts uyt die selfde slagh van Rupsen, door den kop eenige Wormen komen, welke inden tijt van onder half uyr in Eyeren, ende daer na in Vliegen veranderen. Soo dat uyt een Dierken dry- | |
| |
derley veranderinge komen, namentlijk in Wormen, Eyeren ende Vliegen: ende dat de selfde veranderinge van een en de selfde Rupse op dryderley verscheyden manieren toegaet. Diergelijck exempel worter mede verhaelt in de een-en-seventichste Bevindinge ende in de tweede Bevindinge van het tweede Deel. Dat een Rupse eerst verandert in een Worm; daer na den Worm in een Ey, ende het Ey in een Vliege, ende dat alles in den tijdt van dry-en-twintich dagen. Oock is het niet sonder groote verwonderinghe te sien, dat de gemelde Vliege, na hare voor-komste in den tijdt van een vierendeel uyrs, noch eens soo groot wort, danse uyt de veranderinge was voortgekomen. Siet het tweede Deel, Bevindinge 22.
| |
| |
Sommige Rupsen maken van haren dagh den nacht, ende van den nacht den dagh; (daer inde Vleder-muysen ende Nacht-uylen niet onghelijck) want den geheelen dagh blijven sy stil inde aerde verborgen sonder eten; maer tegen den nacht komense eerst te voorschijn om haren kost te gaen soecken, siet eerste Deel, Bevindinge veerthien ende vijf-en-twintich. Sommighe Rupsen veranderen verscheyden mael, sommighe drymael andere viermalen haren ouden huyt, ende dat niet sonder groote pijnelijkheydt, als in de Zijde-wormen ende in het tweede Deel de vijf-en-twintichste Bevindinge te sien is: ende hier in zijnse sommige Slangen gelijk. De reden schijnt te wesen, dat den ouden huydt elcke reys, in eenen | |
| |
korten tijt soo hart en taey wort, dat hy na het groeyen der Dieren niet en kan uyt-gheset worden ende daerom moetse door grooten arbeyt der Dierkens soo verde ghebracht worden datse splijt en soo allengskens afvalt. Siet in het eerste Deel, de seven-en-seventichste Bevindinge.
In het tweede Deel de een-en-veertichste Bevindinge wort verhaelt van een Rupse-worm, die thien malen de huydt vernieuwt eer hy haer tot hervorminge begeeft, t'elckens haer suyverende van hare vuyligheyt, eerse den ouden huydt afleght.
Vele Rupsen zijn seer vreesachtig van aerdt, alsoose veel vyanden hebben van welcke sy verslonden ende ge-eten worden: ende daerom latense haer dadelijk vallen, ende hou- | |
| |
den sich gansch stil sonder eenige beweginge als ofse doodt waren, ende rollen haer lijf in een ronde als een bal, alse yets hooren ofte aengeraeckt worden: ende blijven soo een tijdt langh liggen, tot datse dencken dat het gevaer over is. Siet het eerste Deel, seventhiende ende achthiende Bevindinge ende elders meer.
Sommige Dieren en konnen naeulijcks of immers niet dan eenen kleynen tijdt leven buyten de aerde, gelijk de Visschen niet en konnen leven buyten het water; ja de veranderinge van de locht daer sommige Dieren in leven, is genoegh om haer te dooden; gelijck onder anderen aengemerckt is in de Vliegen welcke in de gemetselde Graven voort-komen uyt de Wormen, die uyt de verrottinge | |
| |
van de lichamen der Menschen haren oorspronck hebben. Siet het eerste Deel, Bevindinge vijf ende ses-en-sestigh.
De Natuyre speelt allesins seer wonderlijk in de gewassen der Aerde, Beesten, Menschen, ende alderley Schepselen; maer insonderheydt oock in ende ontrent de kleene gheringe Dierkens, ende aldermeest in de maniere van voorteelinge, welke ontrent de Rupsen, Wormen, Maden, ende diergelijke op seer vremde ende verscheyden manieren toe-gaet. Onder anderen is de maniere van voortelinge mede aenmerckens waerdigh welke verhaelt wort in het eerste Deel, Bevindinghe twee en-sestigh. Namelijck dat uyt eenighe droppelen water of sweet dat uyt | |
| |
het Lichaem der Rupse ghedreven wordt, in den tijt van twaelf uyren soo veel Rupsen te voorschijn komen. In dese voortelinge ende vele andere welcke hier en daer verhaelt zijn, en komen de Mannekens niet te passe, hoewel nochtans in menige andere Rupsen, de Eyeren ofte Zaet niet vruchtbaer en is sonder het toedoen der Mannekens, gelijck meer-malen is aengewesen.
Sommige van de ghemelde Dierkens, hoewelse leven, schijnen nochtans geen leven te genieten, aenghesien sy niets en doen dan wat eten, ende voorts altoos stil ende onbeweghelijck als ofse doodt waren in een gestalte verblijven. Gelijk insonderheyt aengewesen wordt in het eerste Deel, Bevindinge vier-en-sestigh, in | |
| |
een Worm welcke twee Jaren ende vier-en-twintig dagen in een gestalte des Lichaems sonder eenighe spijse ende sonder de minste beweginge in het leven is gebleven: In het derde Deel hebben wy ghetoont, dat de Rupse den Olyphant genaemt, nu al by de dry Jaren sonder spijse ofte eenige beweginge in sijn veranderinge gelegen heeft, welcke nu heden den twintighsten Junii 1668. noch leeft, ende met lijdtsaemheydt verwacht wordt wat daer van eyndelijck sal voortkomen.
Ende hoewel het wonder is dat de ghemelde Dierkens soo lange sonder voedsel konnen leven, soo ist echter noch meer te verwonderen 't ghene verhaelt wordt in het eerste Deel, aen de seventighste Bevindinge, van | |
| |
een Worm welcke noyt eenigh eten of drincken ghebruyckt, oock geen openinge des lichaems heeft om yets te konnen nemen, ofte eenighe vuyligheyt af-werpen, hebbende oock noch ooghen noch pooten, alsoose niet en behoeft de selfde te gebruycken om eenigh voedtsel te soecken. Gelijk dan ook die kleene Dierkens, noch minder als een ghemeen sandeken van grootte, welcke sich altoos ontrent desen Worm onthouden tot datse sterft, noyt gheen voedtsel en nutten.
Het en kan sonder groote verwonderinge niet aenghemerckt worden; hoe dat sommighe kleene Dierkens soo onvergelijkelijk sterck van leven zijn ende hart tegen de doodt; gelijk insonderheyt aen-gewesen wordt in | |
| |
het eerste Deel, ses-en-seventighste Bevindinghe van de Vee-mollen. Ende in het derde Deel de twintigste Bevindinge verhaelt hy van een gheringe Rupse welcke somtijdts twee gantsche daghen achter malkanderen kruypt sonder te rusten ofte eten. De Wormen al zijnse in verscheyden stucken verdeelt, blijven noch een tijdt lanck leven.
Item, dat de sorghvuldige Natuyre, die Dieren welcke of selfs, ofte hare Eyeren ende Zaedt daerse uyt voortkomen, tot spijse dienen moeten, waer by andere Dieren leven; (gelijck sulks onder dese Dieren, als oock in de Zee seer ghemeen is:) in een groote menighte te gelijcke laet voort-gheteelt worden, op dat hare soorte niet en soude gheheel verslon- | |
| |
den worden, ende alsoo noodigh voedtsel voor de andere Dieren ontbreken. Gelijk inde gemelde Bevindinge ende in vele andere gelegentheyt de ervarentheydt leert: want daer zijn vele Dieren, soo kleene als meerder, welcke niet dan by het aes van andere Dieren in het leven konnen blijven: Sommighe oock eten malkanderen by ghebreck van ander voedtsel. Siet het tweede Deel, Bevindinge twee-en-dertigh, ende aen de twee-en-veertighste verhaelt hy van een Dierken, dat over de vierduysent Wormen voortbringht.
Niet min waerdig om aen te mercken is het, dat oock in de slechste, minste ende geringhste Dierkens, de Natuyre sulcken vernuft, sorge ende wonderlick beleyt ende neerstigheyt | |
| |
ghegheven heeft (hoewel in d'eene meer als in de andere) om haer voetsel na te jagen, ende alles dat haer dienstigh is; sich te wachten voor hare vyanden, ende wel aldermeest om haer Geslachte door voortelinge te onderhouden, voort te zetten ende te vermenighvuldigen: gelijk dan in de Mieren, Byen, Vee-mollen ende alderley andere Dierkens te bespeuren is. Waer by noch komt, dat van een ende het selfde Dierken verscheyden andere soorten voort-komen ende op verscheyden wijsen gelijk wy te voor getoont hebben ende in het eerste Deel, Bevindinghe seven-en-seventigh verhaelt wort, dat uyt een Rupse een schoone wel-gekoleurde Boter-kapelle met vier vleugelen; en uyt een andere van | |
| |
de selfde soorte, twee-ende-tachentigh Vliegen voort-gebracht worden. Ende in het tweede Deel, Bevindinghe negen-en-twintigh ende dertigh wort verhaelt, dat van dry Rupsen van een soorte; uyt de eene een Vliege, uyt de tweede een schoone Kapelle, ende uyt de derde een ander vremt Gedierte aldaer af-getekent, zijn voort-gekomen. Ende aen de een-en-dertighste Bevindinghe, dat uyt een en de selfde Rupse een Dierken als een kleene Molenaer, ende daer na een Kapelle ghesproten is. 't Welck schijnt te gaen tegen de gemeene ordre der Natuyre, door welke yder Dier ende Gewas der aerde een bequaemheyt is ingeleyt om sijns gelijcke voort te bringen, doch een yder na sijnen eygen aerdt Genes, i. | |
| |
Staet oock noch voorder aen te mercken, dat niet alleen de Dierkens die van andere worden voort-gheteelt, hare wonderlicke veranderinge in een andere soorte krijgen, maer oock de gene die enckelijk uyt eenige verrottinge ofte vochtige ende warme stoffe, sonder eenighe voortelinge, haren oorspronck nemen; gelijk onder andere de Rupsen ofte Wormen den Wolf genaemt welcke de bloeyselen der Appel, Peer ende Keerse-boomen ganschelijk bederven, ende voort-komen uyt een vochtige mist, welke door de hitte van de Zonne en de warmte die in de boomen is, gekoestert zijnde, in levendige Wormen verandert. Insgelijkx de Wormen die uyt de doode Menschen ende andere bedorven stoffe der Die- | |
| |
ren ofte Gewassen te voorschijn komen, hebben soo wel hare veranderingen als die van haers gelijcke worden voort-geteelt.
De veranderinghe ende verscheydentheyt der koleuren is oock in dese Dierkens aen te mercken: want sommige veranderen meermalen haer koleuren; gelijck van het kruydt Ixias ende den Chamaeleon gelooft wordt, waer van siet het tweede Deel, negenthiende Bevindinge.
Daer zijnder onder de bloed-loose Dierkens verscheydene seer wonderlijk kleen, soo datmense qualijk sonder vergroot-glas kan sien bewegen; hoe kleen moeten dan alle die menigvuldige leden zijn uyt welcke hare lichamen te samen gestelt zijn. Want ick hebbe gesien dat sommige onder | |
| |
haer met malkanderen tot voortelinge van haer geslacht, vereenigt werden. Ten tweeden, datter vele onder zijn die seer rap van d'een plaets tot d'ander bewogen worden, ja met veel grooter snelheyt (na proportie) als groote Dieren. Ten derden, sy hebben vele deelen ende leden van nooden tot haer voedinge, uyt-suyveringhe der onreynigheden, ghehoor, gesichte, gevoelen, &c. want sommighe zijn daer ontrent seer subtijl, gelijk ik bevonden hebbe. Ten vierden, alse volwassen zijn, kanmense in haer gheheel nauwelijcks sien, hoeveel kleender moeten dan de jongskens zijn welcke van de selfde eerst voort-komen. Onder dese kleene Dierkens wordt mede gevonden een seer wonderlijcke ende on- | |
| |
naspeurelijcke verscheydentheyt van fatsoenen, gedaente, koleuren ende soo voorts. Sommige zijn ront, andere langh; sommighe smal andere breedt; eenige ovael, &c.
Het is opmerckens waerdigh 't gene verhaelt wort in het tweede Deel, aen de vier-en-veertighste Bevindinghe, dat de Rob-wormen die in de Hoven seer schadelick zijn, door de Natuyr verhindert worden seer te vermenighvuldigen. Want behalven datse voor de dry Jaren niet en konnen voortsetten, soo vindt men onder haer seer weynigh Wijfkens, sulks datter wel thien Mannekens tegens een Wijfken zijn. Het Manneken komende by het Wijfken, blijft daer twee heele dagen aen vast, ende los wordende sterft het korts daer | |
| |
aen, maer de Wijfkens blijven in het leven. Soo dat in dese Dierkens gelijck als een voorbeelt is der ontuchtighe Menschen, die haer selven door onmatige geyligheyt een ontijdige doodt ende ellendigh leven veroorsaken.
Het is wonderlijck 't gene in het tweede Deel, aende ses-en-veertigste Bevindinghe verhaelt wordt van den Koning ende Opper-hooft der Byen, datse daer toe verkiesen eene van hare soorte die seer oudt is. Ten tweeden, sonder vlercken ende hayr. Ten derden, dat hy als een Opper-baes overal het werck gaet besichtigen ende opnemen. Ten vierden, van de eere die de jonghe Byen aen hem bewijsen. Ten vijfden, datse trommelaers ende opweckers heb- | |
| |
ben, welcke haer ter bequamer tijdt opwecken om tot het werck te gaen. Ten sesden, hoe nauwe wacht sy stellen tegen de Byen die om den Honingh en Was te stelen, soecken van buyte in te dringhen: nemen oock acht op de leuyaerts die niet en wercken en dooden die. Ten sevenden, als den Koning doot is, verstroyense alle van een, raken onder malkanderen in verwerringe, daer wort niet meer gewaekt, noch gewrocht, &c.
Voorts, ghelijck de sorghvuldige Natuyre die Dierkens in groote menighte tseffens laet vermenighvuldighen welcke van andere als een aes ende spijse verslonden worden; (gelijk te voor aengewesen is) soo oock die Dieren welke voor de Menschen groote nuttigheyt voortbrengen, als | |
| |
Honingh ende Was: want een Bye van de voor-gemelde soorte, (al is hy schoon al seer oudt) brenght hondert ende twintigh ofte meer Wormkens voort, welke daer na de gedaente aen doen van Eyeren, in welke de wormkens in Byen verandert worden.
Het is seer aenmerckens waerdigh 't gene de Natuyr-beschrijvers aenmercken van de Koningen der Byen: Sy en worden niet verkoren gelijk by de Menschen, met meerderheyt van stemmen, noch door het lot, noch by successie dat de Jonge in plaetse van haer Vader aengenomen wordt: want de ervarentheyt leert, dat dickmael door alle die middelen de onbequaemste tot Opper-hoofden verkoren ende ghestelt worden. Maer de Natuyre selve wijst haren Koningh | |
| |
aen: want hy is grooter ende schoonder van lichaem dan alle de andere; so dat hy gelijk van natuyren toont tot wat uitnemenders als de reste geschict te zijn. Daer en boven segt men ook dat haren aert sachtsinniger is dan der andere Byen, om dat die deught insonderheydt in de Opper-hoofden ende Regenten noodtsakelick is, gelijck ook Seneca aenwijst ende met dat exempel alle Regenten de sachtmoedigheydt seer aenprijst. Lib. i. de Clementia. Daer wordt tot versterckinge by gevoeght datse geen strale en hebben om daer mede te konnen steken. Ofte indiense die hebben (ghelijck Aristoteles geschreven heeft) datse die echter noyt en ghebruycken om yemandt te beschadigen. Indiender sich meer dan eenen Koning opdoet, | |
| |
soo doodense alle de andere, alleen dien behoudende diese achten den bequaemsten, om alle oneenigheydt ende disordre te voorkomen.
Het is seker dat oock die lichamen welcke in het aensien eenvoudigh ende van eenderley aerdt schijnen te wesen, nochtans bestaen uyt deelen die seer verscheyden van ghestalte ende natuyre zijn: 't welck onder anderen daer uyt blijckt, om dat uyt een ende de selfde stoffe somtijts verscheyden Dierkens te voorschijn komen, als blijckt in het tweede Deel ontrent het eynde, dat uyt de bedorven Campernoeljen niet alleen voor-komenWormen die in Vliegen veranderen; maer oock een menighte van kleene Slangetjes; Item verscheyden soorten van Spinne-koppen, ende | |
| |
onder andere die welcke sulke extra-ordinare lange Pooten hebben.
Het is ook aenmerckens waerdigh 't gene verhaelt werdt ende de dagelijcksche ervarentheyt bevestight van de Hout-wormen, datse sulcke teere, kleene ende sachte lichaemtjes hebben, ende nochtans het alderharste hout weten dwers door te booren ende tot stof te vermalen: 't welck oock de Dieren navolghen die daer van door veranderinghe voorkomen, soo datse door alle doosen ende hout booren daerse in besloten worden. Waer van siet het tweede Deel, 51. Bevindinge ende in het derde Deel, de twaelfste Bevindinge.
Het is een seldsaem werk, dat een Dier dadelijk geheel verslonden wort van het selfde Dierken dat maer even | |
| |
uyt sijn eygen lichaem te voorschijn gekomen is. Ende dat het selfde Dierken daer na verandert in een Ey, uyt welcke twee andere Dierkens van soorte te gelijke haren oorspronk nemen. Siet het derde Deel, Bevindinghe derthien.
Doch alsmen aenmerckt wat selfs somtijdts ontrent de Menschen ghebeurdt, soo en sal dit voorgemelde soo seer noch niet te verwonderen schijnen. Want behalven dat vele Kinderen ontijdelijck komen te sterven door de Wormen welke uyt haer eyghen lichaem voort-komen. Soo leestmen oock van verscheyde exempelen van volwasschen Menschen, uyt welckers lichaem soo een seer groote menighte van Wormen ende kleen Ongedierte is voort-gekomen, | |
| |
datse van de selfde eyndelijck omgekomen ende verteert zijn Hier van verhaelt ons onder andere een notabel exempel Mouffetus in theatro insectorum Lib. 2. Cap. 24. van een Edel-Vrouw, welk nacht ende dagh wiert gequollen ende uyt-gheteert in de oogen, lippen, tant-vleesch, neus, voeten, hooft ende in andere deelen hares lichaems, van kleene Wormkens ende onghedierte, tot dat al haer vleesch by na verteert zijnde, sy eyndelijck ten laetsten ghestorven is. Op dierghelijcke wijse verhaelt ons mede Emanuel van Meteren, dat Philippus den tweeden Koningh van Spangien seer ellendelijk ghestorven is, siet daer van in sijn 20. Boeck. Van Herodes leest men Actor. 12.23, dat hy van de Wormen ge-eten wiert | |
| |
ende den geest gaf. Dese sieckte wort genaemt Phithiriasis ofte Luys-sieckte, van welcke al in de oude Historien verhaelt wordt, dat verscheyde Koningen ende groote ghestorven zijn; ende onder anderen oock den Groot-Vader van die Herodes, van welcke wy uyt Actor. 12.23, daer dadelijck gewagh gemaekt hebben. Soo weet Godt den hooghmoet der groote te straffen door de alder-verachtelijkste Dierkens; op datse leeren souden dat een Mensch maer als een Made ende een spijse der Wormen te achten is.
Na de verscheydentheyt der landen zijn ook de Gewassen der Aerde ende de Dieren, soo groote als kleene, seer verscheyden. Ende wat aengaet dese kleene bloedt-loose Dier- | |
| |
kens van welcke wy hier handelen, hoedanighe van de selfde of andere soorten in America ende bysonderlijk in Brasilien ghevonden worden, kan men in het breede vinden inde natuyrelijcke Historien van Brasilien van D. Marckgraven ende Piso Lib. 7. onder anderen verhaelt hy daer Cap. 6. datter een Worm is, welke alse maer de huyt van een Mensche raekt, soo brantse als vyer. Ende Cap. 12. verhaelt hy van een Dierken by de Brasilianen genaemt Memoa, welck een soorte schijnt te wesen van Cicendela of Dierkens die men noemt Licht ofte Nacht-muggen ofte Vliegen, welke by nachte een groot licht van haer geven; diergelijcke ick onthouden hebbe inde Americaensche Eylanden ende ook in Vrankrijk te zijn. Dit | |
| |
ghemelde Dierken heeft aen weder zijden van zijn lichaem een ronde witte blinckende vlecke, soo groot ontrent als het zaet van Slaep-kruydt ofte Heul-bloeme; door welcke het by daghe ende by nachte een helder licht schiet ende laet blincken als het wil. Daer worden ook Vliegen ghevonden welckers oogen ende zijden (als de vlercken uyt-ghespreyt staen) een licht van haer geven soo klaer als een Lampe ofte Kaerse, soo datmen daer by kan lesen ende schrijven.
In Brasilien ende oock de Americaensche Eylanden zijn seer gemeen sekere seer kleene Dierkens ghelijck een van de kleenste Vloon, welke de Menschen gaen sitten inde plante van de voeten, in de teenen ende onder de nagelen, welke in den tijt van dry | |
| |
of vier daghen soo groot worden als een ghemeene Erwete; soo datse groote pijne veroorsaken, ende seer vermenighvuldighen; ende daerom moetense by tijde met een naelde uyt de voeten gehaelt worden, ghelijck ick in mijn eygen selven meermalen bevonden hebbe.
By de Brasilianen is een kleen Dierken genaemt Arumatia, dun ende lang van lijf, 't welck een Mensch aenrakende veroorsaeckt een bevinge door het gansche lichaem. Siet D. Marckgrave Lib. 7. Cap. 5.
Daer zijn vele dierkens so kleen dat mense niet en kan sien dan door een vergroot-glas. D. Petrus Borelius verhaelt hier van onder anderen, dat hy door middel van vergroot-glasen gesien heeft, datter inden aldersterksten | |
| |
Azijn bevonden worden kleene Slangetjes, ofte Wormen, hebbende de gedaente van Slangetjes, krom slom ende seer snel haer selven bewegende.
Ten tweeden, verhaelt hy dat hy door de selfde Vergroot-glasen heeft uyt-gevonden ende vele andere Lieden heeft laten sien, dat sommighe Spinne-koppen vier oogen hebben, sommighe sesse, ja datter oock zijn die yder acht oogen in het lichaem hebben.
Op dese wijse kan men ook sien in het Dierken Acarus genaemt, 't welk maer en is als een van de minste sierkens in sijn geheel, dat het ontelbare hayren heeft op sijn lijf gelijckende eenen ruygen Beer, oock kan men daer in bescheydentlijck sien de oogen, voeten, zenuwen ende alderley | |
| |
andere deelen. Soo dat het een groot wonder is, hoe dat in soo kleenen sierken soo menige verscheyden deelen wesen konnen.
Inde pocken, schurfdigheyt ende seeren der Menschen, kan men door de vergroot-glasen verscheyden soorten van Wormen vernemen, die men anders noyt en kan sien. Item in de Kerssen ende Aerdt-besyen alse wat langh getrocken zijn.
Door de selfde vergroot-glasen is mede bevonden, dat de Zijde-wormen haer spinsel niet en halen uyt hare mont, maer uyt sekere kleene mammekens welcke in menighte op haren rugge zijn, doch sy halen het met den mondt daer uyt ende maecken het soo toe.
Men kan duydelijck sien dat som- | |
| |
mige Slecken niet alleen scherpe tanden hebben, maer ook oogen welke in hare hoorens gheplaest zijn. Ende vele diergelijke dingen meer, welke men anders niet en kan sien, ende voor desen zijn onbekent gheweest. Siet daer van de verder Observatien van den gemelden D. Petrus Borelius.
|
|