| |
| |
| |
I
In zijne ‘Proeve eener geschiedenis van de leer der aangeborene begrippen’ zegt ao 1879 wijlen prof. C.B. Spruyt, dat Schopenhauer niets heeft willen weten ‘van de openbaringen, die de theoretische rede volgens Schelling en Hegel geven zal.’ (Blz. 215.) En op eene andere plaats van hetzelfde boek schrijft hij: ‘Ten slotte heeft men ingezien, dat de zoogenaamde ontwikkeling der Kantiaansche wijsbegeerte door Fichte, Schelling en Hegel niet als vooruitgang te beschouwen is, dewijl haar hoofdkenmerk bestaat in den terugkeer tot het oude dogmatische standpunt, dat Kant voor goed had willen verlaten.’ (Blz. 203.)
Spruyt heeft lang genoeg geleefd en gedacht, om Schopenhauer en Hegel anders te taxeeren dan hij gedaan had toen hij bekroond werd, en professor gemaakt, en Hegel niet kende, al is hij in Hegel nooit zoo ver gekomen, dat hij voor
| |
| |
hem naar buiten is opgekomen, om allereerst zijn vroeger oordeel flink en openlijk te herroepen. Ook elders is dat zoo gegaan, of gaat het nog zoo; opnieuw aan de orde is Hegel eigenlijk nog niet, maar wat men omtrent Schopenhauers verhouding tot Fichte, Schelling en Hegel toch allengs duidelijker is gaan inzien, is Schopenhauers onvermogen, om meer bepaaldelijk den eersten en den laatsten te verstáán. Voor hem en - Fechner, die niet eens in Kant ooit ver is gekomen, is Schelling het genietbaarst geweest, omdat Schelling, Schopenhauer en Fechner aan de zuivere wijsbegeerte gedaan hebben op eene om zoo te zeggen dichterlijke wijze. Die als verbeeldingrijke geestelijkheid niet is te missen, maar niet alles is, allerminst wanneer het te doen is om het begrijpen. Fichte, om te beginnen, was sterk in zuivere redeneering. En zoo heeft Schopenhauer te Berlijn in 1811 naar aanleiding van Fichte's vijfde voordracht over de feiten van het bewustzijn stilweg neergeschreven: ‘Ik moet bekennen, dat al het hier gezegde mij zeer duister is, dat ik verkéérd kan hebben verstaan, maar Fichte in deze voordracht veel gezegd heeft, wat ik heelemaal niet verstaan héb. Of dit aan Fichte is te wijten dan wel aan mijn gebrek aan oplettendheid, aan behoorlijke stem- | |
| |
ming daartoe, of aan verstand, of eindelijk aan mijn bevangen zijn in de Kantisch elementaire leer, weet ik niet.’ Na het elfde college echter klinkt het anders; dan schrijft de twee-en-twintigjarige: ‘In dit uur heeft hij behalve het hier opgeschrevene dingen gezegd, die mij den wensch afpersen, hem een pistool op de borst te mogen zetten, en dan te zeggen: sterven zult ge nu zonder genade, maar zeg ter wille uwer arme ziel, of ge bij die wartaal zelf iets duidelijks hebt gedacht, dan wel ons enkel voor den gek woudt houden!’ En ‘hiermede,’ aldus anno 1905 in het ‘Archief voor Geschiedenis der Wijsbegeerte’
(18:532-533) Paul Wapler, ‘begint de reeks van de bekende tegen Fichte geslingerde smaadredenen, wier mateloosheid almede te verklaren is uit het boven opgemerkte vermoeden van zijn eigen onvermogen, en ten deele is voortgekomen uit den half onbewusten wensch, om eigen gevoel van ontoereikendheid te bedriegen.’ Dat in de latere schimpredenen Schelling er het best en Hegel het slechtst heeft moeten afkomen, ligt in de rede.
Dat ook of juist de Hegelarij in haar geheel genomen ‘nergens naar lijkt’ en men het best doet, wanneer men er zich ‘buiten’ houdt, hebben met Schopenhauer de wijsbegeerte en de
| |
| |
wetenschap van de negentiende eeuw velerwege gevonden, en uit de mode is dat vooroordeel nog lang niet; zij was dan ook te ‘synthetisch’, te - ruim geweest. ‘Alle dwaling,’ had reeds Kant (8:55) gezegd, ‘waarin het menschelijk verstand vervallen kan, is maar gedeeltelijk, en in ieder verkeerd oordeel moet altijd iets waars liggen, want eene algeheele dwaling ware algeheele strijd met de wetten van verstand en rede.’ En Schelling schrijft nu als twintigjarige in 1795: ‘Niets kenmerkt zoozeer den genialen geest van Leibnitz als diens woord, dat hij genoeg over oud en nieuw had nagedacht, om te weten, dat bijna alle opvattingen zich laten uitleggen in een goeden zin; hijzelf komt dan met de idee van een algemeen stelsel, dat aan alle afzonderlijke stelsels, zoo tegengesteld als ze mogen zijn, in het stelsel van menschelijk weten zelf samenhang en noodzakelijkheid geeft. Eerst zulk een omvattend stelsel kan de taak vervullen, het strijdige belang van alle overigen te vereenigen, te bewijzen, dat geen ervan, hoezeer het met het gewone verstand in strijd mag schijnen, iets werkelijk onzinnigs heeft verlangd, en dat dus op iedere mogelijke vraag in de philosophie ook een algemeen antwoord mogelijk is. Want het blijkt, dat de rede geene vraag kan opwerpen,
| |
| |
die niet al van te voren in haarzelve was beantwoord; evenals uit eene kiem zich niets ontwikkelt, dat er niet van te voren in vereenigd was, kan ook in de philosophie niets (door analyse) ontstaan, wat niet van te voren in den menschelijken geest zelven (de oorspronkelijke synthese) aanwézig was. Daarom doordringt alle afzonderlijke stelsels, die dezen naam verdienen, een gemeenschappelijke, regeerende, geest; ieder afzonderlijk stelsel is alleen door afwijking van het algemeene voorbeeld mogelijk, waartoe dan allen tezamen meer of minder naderen. Dit algemeene stelsel echter is niet eene afwaarts loopende keten, zoodat in het oneindige voort lid hangt aan lid, maar eene organisátie, waarin ieder afzonderlijk lid in verhouding tot ieder ander wederkeerig reden en gevolg, middel en doel is. Daarom is ook alle vooruitgang in de philosophie alleen vooruitgang door ontwikkeling.’ (1:457-458.) ‘Hoe hooger,’ zegt Schelling in 1802, ‘men zelf komt in kennis, des te meer ziet men in, dat alle verschillende leeringen, die zich hebben gezet tot vorm, niets anders zijn dan de in verschillende richting verschovene beelden van het eene ware stelsel, dat evenals de eeuwige natuur niet jong is en niet oud, en niet in den tijd maar in zijn wézen het eerste is.’ (4:401.) ‘Dat
| |
| |
op zichzelf,’ schrijft hij nog later, ‘ieder stelsel een gelijk recht heeft, eene gelijke aanspraak heeft op geldigheid, ziedaar het inzicht, dat aan de idee van het stelsel in den grooten zin, van het stelsel bij uitnemendheid, moet voorafgaan: zoolang nog de materialist aan den intellectualist of de idealist aan den realist zijn recht niet toegeeft, is aan het stelsel bij uitnemendheid niet te denken; overigens maak ik de opmerking, dat hier alleen van zulke stelsels sprake is, die werkelijke momenten der ontwikkeling uitmaken.’ (9:211.) ‘De ware bespiegeling,’ had in 1801 ook Hegel opgemerkt, ‘kan zich weervinden in de meest verschillende philosophieën, al maken zij elkander over en weer voor dogmatismen en afdwalingen des geestes uit, en waarde of belang heeft de geschiedenis der philosophie alleen inzooverre, als zij dit gezichtspunt vasthoudt.’ (1:196.) ‘De ware weerlégging van het eene stelsel door het andere bestaat alleen hierin, dat het beginsel van het weerlegde wordt tentoongesteld in zijne zelfverkeering en tot lid van een hoogeren en ruimeren vorm der Idee wordt verlaagd.’ (Encyclopaedie, blz. 122 der Leidsche uitgave.)
Ook Hegel moet men leeren verstaan, om hem zoo mogelijk uit zijn beginsel te verbeteren, en niet om hem te ‘wederleggen’! Her- | |
| |
bert Spencer heeft in 1862, ‘First Principles’ § 2, de opmerking gemaakt, dat ‘between the most opposite beliefs there is usually something in common’, en in onze dagen heeft Édouard le Roy beweerd: ‘quant aux cloisons étanches, il n'y en a pas.’ Prof. G. Heymans heeft in 1890 ‘de idealistische systemen, die gedurende eene halve eeuw na Kant de Duitsche philosophie beheerscht hebben,’ en waarvan hij, kunnen wij erbij voegen, de beginselen zijner eigene gedachtenwereld onbewuster wijze heeft geërfd, beneden alle wetenschappelijke kritiek verklaard en er een waarheidsgehalte aan ontzegd; in 1905 echter heeft hij van de metaphysische theorieën verklaard, dat, zoo onverzoenlijk als ze soms tegenover elkander mogen schijnen te staan, de ontwikkeling der theorieën de met elkander strijdende leeringen steeds nader tot elkander brengt. Wat dan zoo ongeveer gezegd was ook door Hegel, nur mit ein bisschen andern Worten. Naar Schelling en Hegel wijst onbewuster wijze ook Wundt terug, wanneer hij in zijne ‘Inleiding’ van 1901 het de taak noemt van de wijsbegeerte, de in de wetenschappen opgedane begrippen op houdbare wijze zóó te verbinden, dat geen bijzonder gezichtspunt komt tot alleenheerschappij, en het daarbij uitspreekt, dat men geschiedkundig
| |
| |
den ontwikkelingsgang kan aantoonen, dien onze begrippen hebben gevolgd, om van de oude philosophie door de bijzondere wetenschappen heen terug te keeren tot ‘de philosophie’. Ten onzent is Heymans van Leiden uit naar Hegel bij herhaling verwezen. Maar hij heeft in 1910 de veroordeeling van 1890 versterkt herhaald, met de cursief gepubliceerde verklaring, dat ook, en in het bijzonder na de lezing van het Leidsche Collegium Logicum, zijne ‘meening’ geheel dezelfde is gebleven.
‘Wat iemand in de philosophie méént,’ had Schelling (4:352) gezegd, ‘is van geen belang, en zij daar durven voordragen wat ze zoo maar méénen!’ Heymans bijv. ‘meent’, dat Schelling en Hegel de erváring hebben veracht. Maar zij hebben er heel rédelijk over gedacht, en met kennis van zaken zal men allerminst van de Hegelarij kunnen zeggen wat wijlen Eduard von Hartmann in 1901 gezegd heeft met het oog op Heymans: ‘Van alle mogelijke standpunten is klaarblijkelijk het bewustzijnsspiritualistische subordinatieparallelisme het meest met den heelen samenhang onzer ervaringen in strijd.’ (‘De moderne Psychologie’ blz. 360.) Herbart (12:685 H) heeft de opmerking gemaakt, dat de leer der Hegelische school empirisme was, en hij heeft daar- | |
| |
mede de Hegelarij op zijne wijze willen wraken: hij namelijk vond het verkeerd, dat zij niet trachtte de strijdigheden, die Herbart met Hegel in het ondervondene besefte, op ‘verstandige’ wijze weg te redeneeren, zegge te verbloemen, maar de zelfweerstreving en zelfweerspreking in werkelijkheid en waarheid kloek erkende als datgene wat zich liet gelden, en wat men moest láten gelden. Het ‘neerzien op de ervaring’, dat door den Heymans van 1890 is gewraakt, is het neerzien, dat geen philosoof kan vermijden, ook Heymans niet; ‘juist datgene,’ weet ook Schopenhauer (1:129 Reclam) te zeggen, ‘wat de wetenschappen vooronderstellen en aan hare verklaringen ten grondslag leggen, of als grens in acht nemen, is net het eigenlijke probleem der philosophie, die dus inzooverre begint waar de wetenschappen ophouden.’ ‘Le philosophe doit aller plus loin que le savant,’ erkent ook Bergson in zijn boek over ‘l'évolution créatrice’. En Kant had verklaard: ‘Wetenschap heeft innerlijke eigenlijke waarde
alleen als orgaan der wijsheid, als hoedanig zij dan weliswaar onontbeerlijk is.’ (8:26.) ‘Wat den philosoof betreft, dien kan men niet als arbeider aan het gebouw der wetenschappen of “savant”, men moet hem als navorscher der wijsheid beschouwen.’ (7:601.)
| |
| |
Voltaire o.a. had in 1766 laten drukken: ‘Nous ne savons rien au monde que par l'expérience.’ (‘Le philosophe ignorant’ § 7.) En in 1734 had hij geschreven, ‘que nos idées nous viennent toutes par les sens.’ (‘Traité de métaphysique’ ch. 3.) Hiermede was dan het begrip ‘ondervinding’ vereenzijdigd in den trant van wat bij Bergson (aan het slot van bovengenoemd boek) wordt gequalificeerd als ‘une certaine scolastique nouvelle, qui a poussé pendant la seconde moitié du dixneuvième siècle autour de la physique de Galilée, comme l'ancienne autour d'Aristote.’ Fichte, die wel begreep dat de ordening der gedachten voor den wijsgeer even weinig uit de verschijnselen is te halen als die van stelkundige formules voor den wiskundige, Fichte heeft eens het crasse maar óók begrijpelijke woord gesproken, dat de ‘wetenschapsleer’ naar de ‘ervaring’ niet vroeg en daar hoegenaamd geen acht op sloeg (1:334-335): begripsorde, wilde hij maar zeggen, is niet waarneembaarheidsorde, en moet beoordeeld worden op eigene mérites. Zelfs geen psycholoog, die zich bezint, kan het empirisme in zijne eenzijdigheid laten gelden; ‘objective psychology,’ aldus weer H. Spencer in § 56 van zijne psychologische ‘Principles’, ‘can have no existence as such, without borrowing its data from subjective psychology.’
| |
| |
En Friedrich Jodl zegt op blz. 9 van zijn in 1896 verschenen Léérboek der Psychologie: ‘Er bestaat geene psychologische methode, en ze kán niet bestaan, die niet, wanneer het erop aankomt, op de inwendige ervaring steunt; alle speciëele methodes, geene enkele uitgezonderd, zijn aanvulling, geen plaatsvervanging, van de rechtstreeksche zelfwaarneming.’ Die, zouden wijzelve daar kunnen bij voegen, altoos nog al ‘transcendentaal’ is, waarom ook de psychologie het zich moet getroosten, dat iemand als Flechsig in 1896 vaststelt: ‘De psychologie heeft het ten spijt van eindelooze bemoeiingen nog niet tot den rang van “exacte” wetenschap kunnen brengen.’ (‘Brein en Ziel’2 blz. 7.) En wanneer nu collega Heymans in 1905 erkent, dat van het empirisme het laatste woord de absolute skepsis is, om in 1901 te verzekeren, ‘dat ook de meest exacte onderzoeker van de exactheid alleen niet leven kan,’ en daarbij toch van meening blijft, dat hij er eene ‘metaphysica op grond van ervaring’ op nahoudt, dan zoude hij ons nu eens hebben uit te leggen, in welken verkeerden trant reeds Fichte op de ervaring heeft neergezien, toen hij van zijne zijde verklaarde: ‘De mensch heeft in het geheel niets dan ervaring, en komt tot alles, waartoe hij komt, alleen door de ervaring, door het leven zelf.’ (2:333.)
| |
| |
En men hoore nu eens Schelling. ‘Het is moeilijk,’ schrijft die reeds op twintigjarigen leeftijd, ‘weerstand aan de geestdrift te bieden bij de groote gedachte, dat alle wetenschappen, de empirische niet uitgezonderd, aldoor meer aanspoeden op het punt der voleindigde eenheid,.... dat alle stralen van het menschelijke weten en de ervaringen van vele eeuwen zich eindelijk gaan verzamelen in een enkel brandpunt van waarheid, om de idee tot werkelijkheid te maken, die reeds aan vele groote mannen heeft voor den geest gezweefd.’ (1:158.) ‘Nog altoos herhaalt de groote familie der halfkoppen, bij wie zich de nog grootere der weetnieten als achterhoede voegt: wijsbegeerte en ondervinding leven in twist; de laatste, heet het, moet van eene verbintenis met de eerste niets hebben, evenals de eerste leert, hoe men de tweede ontberen kan. Welk begrip van de philosophie die menschen wel vooronderstellen? Zonder twijfel het hunne, en zij hebben inzooverre gelijk, dat, ik wil niet zeggen de ervaring, maar het gewoonste verstand zich daarin niet meer herkent. Philosophie en ervaring, de naam “metaphysica” duidt het reeds aan, zijn ten aanzien van hun voorwerp tegenover elkander gesteld gewéést. Déze tegenstelling is verdwenen. Voorwerp der wijsbegeerte is de werkelijke wereld.’ (1:464.) ‘We
| |
| |
weten,’ zegt hij in 1799 (3:278), ‘niet alleen dit of dat, maar we weten oorspronkelijk niemedal, anders dan bij ervaring, en door middel ván ervaring, en in zooverre bestaat ons geheele weten uit ervaringsgezegden; tot gezegden “a priori” worden die zinnen alleen in zooverre zij als noodzákelijk tot bewustzijn komen.’ Schelling weet heel goed wat hij heeft, of wat mén heeft, aan een goed experiment: ‘Ieder experiment is eene vraag aan de natuur, waarop ze wordt gedwongen te antwoorden. Maar iedere vraag bevat een verscholen oordeel a priori; ieder experiment, dat experiment is, is voorspelling, en het experiment zelf een voortbrengen van verschijnselen.’ (3:276.) In 1803 verklaart hij: ‘Ik weet, dat niets zoozeer als de grondige beoefening der wijsbegeerte geschikt is, om achting in te boezemen voor de wetenschap, al mag die achting voor de wetenschap niet altijd juist eene achting wezen voor de wetenschappen, zooals ze nu zijn. En wanneer al zij, die in de wijsbegeerte eene idee van de wáárheid hebben opgedaan, van het grond- en bodemlooze, het onsamenhangende, dat hun in andere vakken onder dien naam wordt aangeboden, zich afwenden, om het diepere, het meer grondige en samenhangende te zoeken, dan is dat zuivere winst voor de wetenschap zelve.’
| |
| |
(5:262.) ‘Het woord ervaring,’ schrijft hij in 1806, ‘is wel een zeer dubbelzinnig woord, dat een gewoonlijk zeer verward begrip moet aanduiden. Beteekent het echter kennis van het werkelijke als het werkelijke, dan is het der natuurphilosophie juist om de zuiverste ondervinding te doen.’ En nog in latere dagen (2, 1:326) merkt hij op: ‘Er zijn er, die van het denken spreken als van een tegendeel der ervaring. Alsof het denken zelf niet juist óók ervaring was!’
‘Niets komt te onzer kennis,’ aldus Hegel in zijne Phaenomenologie van den Geest, blz. 741 in de Leidsche uitgave, ‘buiten de ondervinding om.’ En heeft hij het bijv. over Locke, dan zal hij zeggen: ‘Zoo is het juist, dat de mensch bij de “ervaring” begint, wanneer hij komen wil tot gedachten; alles wordt ondervonden, niet alleen het zinlijke, maar ook datgene wat mijnen geest bepaalt en beweegt.’ (Colleges over de geschiedenis der wijsbegeerte, blz. 906 in de Leidsche uitgave.) ‘De ondervinding, het opnemen van de wereld, beteekent voor Kant nooit iets anders, dan dat hier een kandelaar staat en daar eene tabaksdoos.’ (Aldaar, blz. 1006-'7.) ‘Maar al wat in het bewustzijn is, het wordt (beleefd of) ondervonden, - dit is zelfs eene tautologie.’ (‘Encyclopaedie’, blz. 10.) ‘Alles moet ondervonden worden. Wan- | |
| |
neer echter sprake zijn zal van philosophie, dan moet men zich boven het aan vooronderstellingen hangende bewijzen van het “empirisme” tot het bewijzen van de volstrekte noodzakelijkheid der zaak verheffen.’ (Aldaar, blz. 906.) De noodzakelijkheid van de zaak. ‘Hegel,’ zegt A. Lange in zijne ‘Geschiedenis van het Materialisme’ (2 1:327), ‘Hegel, zooals bekend is, construeerde de ware volgorde der begrippen uit het beginsel, en wiesch zijne handen in onschuld, wanneer de natuur de vergissing had begaan, eenen man of een boek eenige jaren te vroeg of te laat op de wereld te laten komen.’ Dr. Joh. Schubert in 1909: ‘Nu is het Hegel nooit van verre in den zin gekomen, het empirisch toevallige afzonderlijke voorwerp of de afzonderlijke historische gebeurtenis a priori te willen deduceeren.’ (Tijdschrift voor philosophie en philosophische kritiek, 134:180.) Hegel zelf: ‘De geschiedenis hebben wij te nemen zooals zij is; wij hebben
historisch, empirisch, te werk te gaan.’ (92: 14.) Maar, zegt in 1879 de positivist A. Lefèvre, ‘la minutie dans l'ordre équivaut à la confusion.’ (‘La philosophie’, p. 247.) ‘De tijdrekening op zichzelve,’ verklaart anno 1901 Max Dessoir in de voorrede bij den tweeden druk van den eersten band zijner geschiedenis der nieuwere Duitsche psychologie, ‘vermag ik
| |
| |
als grondstelling (sic) van de geschiedbeschrijving niet te erkennen, daar juist het tijdsverloop de logica der feiten en de stelselmatigheid der voordracht verstoort.’ Zoo sterk heeft Hegel in dezen nooit gesproken. Maar hij heeft eens - men zie hier blz. 26-27 van de Leidsche uitgave zijner colleges over de geschiedenis der wijsbegeerte - het inzicht, dat de ontwikkeling der gedachte in de geschiedenis van de rede en de ontvouwing der idee in de léér van de rede naar tegenover elkander gestelde zijden een en hetzelfde zijn, met overmatigen nadruk op de overeenkomst uitgesproken. En geene opmerkingen, gelijk men ze t.a.p. op blz. 35, 37, 38, 90 lezen kan, hebben onbeschoftheden naar aanleiding daarvan kunnen verhoeden, al heeft midden in de vorige eeuw E. Caro nog weten te getuigen: ‘Les conceptions de Hegel ont renouvelé la philosophie de l'histoire.’ (‘L'idée de Dieu’ 7 1864, p. 19.)
De stelselmatige oneer, waaronder de leeringen van Fichte, Schelling en Hegel nog altoos te lijden hebben, heeft iets werktuigelijks, dat men het best begrijpen zal, wanneer men door de op geene bespiegeling gestelde natuurwetenschap van de tweede helft der vorige eeuw en de voor eigene leeringen ijverende philosophen dier dagen heen den grond ervan zoekt in misverstand omtrent
| |
| |
het beginsel zelf van hare waarheid, zegge in dat der identiteit. Schelling heeft eens (1, 5:18, vgl. 2. 1:371) gesproken van ‘het absolute identiteitssysteem’, gelijk men tegenwoordig spreekt van ‘het monisme’. En in weerwil van alle protesten - men zie bijv. de toevoegsels bij §§ 103 en 118 van Hegels Encyclopaedie - is dan met ‘de identiteitsphilosophie’ daarbuiten de draak gestoken, alsof het verschillende ononderscheidelijk hetzelfde was genoemd. Utiliter, want de scherts konde bij gelegenheid met name kerkelijk geloovige menschen van nadere kennismaking met het malle nieuwe pantheïsme afhouden. En velen, die zelve zich nu monisten noemen, doen ook werktuiglijk nog altoos mede aan het zoo begonnen afgeven op ‘het onverstand der identiteitsphilosophen’, die overigens, voorzeker, ‘meer dan verstandig’ zijn geweest. ‘Zij verwerpen,’ zegt in het ‘Archief voor Gresch. der Phil.’ (18:510) Paul Wapler, ‘het dualistische uitgangspunt eener tegenstelling van subject en object als onkritisch, en stellen den eisch, datgene, wat aan het gewone bewustzijn als het tegenoverstaande objectieve het van het subject volstrekt gescheidene lijkt, af te leiden uit het subjectieve bewustzijn, als het eenige van te voren gegevene.’ Hij had er wel bij mogen voegen, dat hierbij vanzelf het af te leiden objec- | |
| |
tieve als bekend voorondersteld wordt en te vooronderstellen is, en het ‘absolute’ idealisme van Schelling en Hegel als relatief realisme zich aan het ondervondene houdt, om allerminst onbekende gegevens of toekomstige gebeurtenissen zoo uit de lucht te grijpen, - dat het van het voorhandene en inderdaad geschiedende het wezen, den zin en het begrip wil, en daartoe eigene gedachten en begrippen poogt te ordenen in de overtuiging, dat werkelijkheid van begrip van zelf begrip van de werkelijkheid
is. ‘De eerste vooronderstelling,’ zegt Schelling (6:137), ‘van alle kennis is deze: dat het een en hetzelfde is wat kent en wat gekend wordt.’ En elders: ‘Alle kennis is waar, die middellijk of rechtstreeks de volstrekte identiteit uitspreekt van het objectieve en het subjectieve.’ (6:497.) ‘Er bestaat voor ons geene subjectiviteit en geene objectiviteit, en het absolute is voor ons alleen als ontkenning dier tegendeelen de absolute identiteit van beiden.’ (6:22.)
‘Het beginsel der absolute identiteit,’ verklaart Schelling (1. 7:421-422) uitdrukkelijk, ‘is wel te onderscheiden van absolute eenerleiheid: de hier bedoelde identiteit is organische eenheid aller dingen.’ ‘De concrete eenheid,’ zegt Hegel (Enc. § 82 toev.), ‘van de bepalingen, die voor het verstand alleen in onderlinge scheiding als waar
| |
| |
gelden.’ ‘Het beginsel van het verstand is de afgetrokkene identiteit met zichzelve, niet de concrete, dat verschillen in eenen zijn.’ (Phil. van den Grodsd., blz. 600 in de Leidsche uitgave.) ‘Het ware is concreet.’ (Enc. § 31.) ‘Alles, wat in eenigerlei zin bestaat, is iets concrééts, dat zoo in zichzelf is onderscheiden en tegengesteld.’ (Ald., § 119 toev. 2.) ‘Alleen het concrete eene is waar en werkelijk.’ (10, 1:181.) ‘De in zichzelve concrete identiteit.’ (Enc. § 115.) Hierin is dan begrepen, dat wanneer Schelling (1, 2:68) het geheel, waaruit zijne natuurphilosophie te voorschijn komt, ‘absoluut idealisme’ noemt, en Hegel boven het subjectieve idealisme van Kant (Enc. § 45 toev., § 131 toev.), in dat ‘absolute’ idealisme zegt uit te zijn, dit standpunt van zijn begrip (Enc. § 160 toev.) het standpunt is van de idee, die niet bepááld, of eenzijdig, idee mag heeten. De waarheid is idee, absolute idee, zegt Hegel, en zoo is de idee de waarheid (Enc. § 213), waarin echter tegendeelen, ook of juist die van begrip en realiteit, van sub- en objectiviteit, gelijkelijk voorondersteld zijn; ‘de speculatieve idee is niet iets bepaalds.’ (Gesch. der Phil. blz. 628.) Dus ook geen bepaald systeem. Maar allerminst ‘bepaald’ idealisme; het ‘absolute’ idealisme is veeleer het echte relatieve realisme, en het is dan in dien
| |
| |
zin, dat Hegel met Édouard le Roy (‘Dogme et Critique’4 p. 374) had kunnen zeggen: ‘Idéalisme et philosophie sont devenus deux termes synonymes.’ Hij zoude niet met Fechner, bij wien Zeller in zijne ‘geschiedenis der Duitsche philosophie sinds Leibnitz’ (2 blz. 732) ‘eene zuiver idealistische en ten deele zelfs phantastische metaphysica’ geconstateerd had, verklaard hebben, dat hij inderdaad in laatsten aanleg een objectief idealisme huldigde. (Zie ‘De dagtheorie tegenover de nachttheorie’, blz. 240.) Maar wel konde hij vrede hebben met het woord van Fichte (1:281), dat de wetenschapsleer een kritisch idealisme was, hetwelk men ook realistisch idealisme of idealistisch realisme konde noemen. Gelijk dan Schelling (3:386) inderdaad verklaard heeft: ‘Denk ik alleen aan de ideëele werkzaamheid, dan krijg ik idealisme, de bewering, dat de beperking alleen gesteld is door het ik; denk ik alleen aan de reëele werkzaamheid, dan heb ik realisme, de bewering dat van het ik de beperking niet afhankelijk is. Denk ik aan beiden tegelijk, dan wordt uit beiden het derde, dat men idealistisch realisme kan noemen en wij totnogtoe met den naam van “transcendentaal idealisme” hebben aangeduid.’ ‘Daarom,’ zegt nog eens Wundt in zijne ‘Physiologische Psychologie’ (3 2:541), ‘is het kritische
| |
| |
idealisme, dat alleen recht van bestaan heeft, meteen idealistisch realisme.’ Evenals ook Hartmann weder heeft verklaard: ‘Mijne philosophie is geen idealisme en geen realisme, maar de hoogere synthese van beiden, te weten idealistisch realisme of realistisch idealisme.’ (N., Sch. & H. blz. 28.)
Wie van zijn idealistisch realisme of realistisch idealisme spreekt, vereenigt tegendeelen en weerspreekt zich werkelijk, gelijk in hem de werkelijkheid zichzelve weerspreekt en weerstreeft; wel overwogen geschiedt dit dan in elke synthese, of wel verééniging en inééndenking, die van zelve het één maken van het niet eene is, gelijk van den anderen kant ook de analyse als uiteendenking eene verkeering, omkeering en tegenstelling is, waarin ontkenning en weerspreking voorondersteld zijn. Dat synthetische oordeelen een ander beginsel behoeven dan de stelling der tegenstrijdigheid, is eene opmerking van Kant (4:15), die voor zichzelven (Refl. 2:91) geschreven heeft, dat - alle bepáling synthesis is. Schelling spreekt in zijne jeugd (1:359) van philosophen, in wier philosophie alles uiteenhouding is; ‘er is,’ zegt hij, ‘een talent om te scheiden wat nóóit gescheiden, en in gedachten af te zonderen wat in de natuur overal verbonden is; dit is een voor het philosopheeren onontbeerlijk maar uiterst armzalig
| |
| |
talent, wanneer het althans niet samengaat met het philosophische, om het gescheidene weder te vereenigen. Want eerst de twee tezamen genomen maken den philosoof, en het laatste is ontzegd aan menigeen, wien het eerste vergund is.’ ‘Wie zich,’ heeft Goethe gezegd, ‘in het oneindige wil vinden, moet onderscheiden en dan verbinden.’ En hij noemt als ‘uitsluitende bezigheid van den redelijken mensch’ ‘het overzien van het tegenover elkander gestelde, om het in overeenstemming te brengen.’ (‘Wilh. Meister's Wanderjahre’ 3:6.) Zoo zegt ook Schiller in eene aanteekening bij den 18den brief over aesthetische opleiding, dat het verstand overal scheidt, maar de rede weder vereenigt, en evenzoo zal dan later Hegel (122: 467) opmerken, dat het speculatieve of bespiegelende denken niets anders doet, dan de gedachten, die men had, bij elkander te brengen. Onbewustelijk is dit beaamd door Dr. T.J. de Boer o.a., toen deze in 1901 op blz. 64 van zijne geschiedenis der philosophie in den Islam van den ‘wijsgeerigen’ dichter al-Maarri (973-1058) liet drukken: ‘Zijn denken is onvruchtbaar, want hij kan wel analyseeren, maar hij vindt geene synthese.’ Die intusschen stilweg aldoor mededoet! ‘Alle tegenstellingen,’ zegt Schelling (5:420), ‘berusten in het algemeen gesproken op het overwegen van
| |
| |
het eene, nooit op algeheele uitsluiting van het tegenovergestelde.’ ‘Perception and sensation,’ aldus o.a. H. Spencer in § 211 zijner Psychology, ‘are, as it were, ever tending to exclude each other, but never succeeding. - Cognition and feeling... are at once antithetical and inseparable.’ En de positivist Ardigò, die zijne bewondering heeft betuigd voor den genialen blik, waarvan Kant had blijk gegeven in zijne leer der apperceptie, heeft ook weten te zeggen, dat het in het bewustzijn aanhoudend ‘synthetisch’ toegaat; zoo schrijft in 1897 ook de scholastieke Karl Braig: ‘Door enkele analysis komt nooit een oordeel tot stand; al het oordeelen is onderscheidende synthese.’ (‘Over het kennen’, blz. 140.) Eenheid alzoo van tegendeelen! En dat zoo nu de werkelijke denkwijze wás, dat in dien trant moest begrepen worden wat er te begrijpen valt, heeft Hégel begrepen; ‘die’ heeft het uiteendenken en ineendenken als momenten van de werkelijke en ware methóde, van de methode des begrips, uitdrukkelijk erkend. ‘Het zuiverst geeft zich,’ zegt hij reeds in 1801 (1:195), ‘de even weinig (eenzijdig) synthetisch als (eenzijdig) analytisch te noemen methode van het stelsel, wanneer zij als eene ontwikkeling van de rede uit zichzelve verschijnt.’ En dat hij daarmede de idee der waarheid, de waarheid der
| |
| |
idee als waarheid en werkelijkheid van het zich weerstrévende en weersprékende had begrepen, geeft hij onomwonden te kennen, wanneer hij bijv. zegt: ‘Het verstand heeft gemakkelijk werk, wanneer het al hetgeen van de Idee gezegd wordt als in zichzelf weersprékend wil doen uitkomen.’ (Ene. § 214.)
‘Onze zuivere rede is op zichzelve en van nature dialektisch’, had reeds Kant (Refl. 2:215) erkend. In 1889 wordt door Wundt (‘Syst. der Phil.’ blz. 560) ‘de tegenstelling tusschen geest en natuur’ vermeld en evenzoo van ‘eene overeenkomstige ópheffing daarvan’ gewaagd, maar even weinig als hij ooit van eene ‘zelfweerspreking’ in zijn ‘idealistisch realisme’ heeft gesproken, gewaagt hij van het ‘onverstand’ in de opheffing van de tegenstelling tusschen natuur en geest. In zijne Logica (22, 2:642) erkent hij: ‘De gezichtspunten, waartoe men komt bij afzonderlijke onderzoekingen, zijn noodzakelijk eenzijdig en beperkt, en in niets komt dit duidelijker uit dan in de tegenstrijdigheden, die zich met betrekking tot het gemeenschappelijke begrip zelfs openbaren tusschen wetenschappen, die dicht bij elkander staan.’ Maar in zijn Systeem der Philosophie (blz. 21) zegt hij niettemin, dat de philosophie de algemeene wetenschap is, die de door de afzonderlijke weten- | |
| |
schappen opgeleverde kundigheden tot een zich niet weersprekend stelsel te vereenigen heeft, evenals dezer dagen de Deen Harald Höffding heeft opgemerkt, ‘que la pensée travaille à trouver entre toutes les parties du contenu empirique un enchaînement non contradictoire’: ‘Philosophen onzer dagen’, blz. 22 in de Fransche lezing. ‘Cet art si précieux,’ had in § 37 zijner voorrede bij de Encyclopaedie reeds d'Alembert gezegd, ‘de mettre dans les idées l'enchaînement convenable et de faciliter en conséquence le passage des unes aux autres, fournit en quelque manière le moyen de rapprocher jusqu'à un certain point les hommes qui paraissent différer le plus.’ En B.
Hauréau schrijft in 1850: Toutes les questions dont l'examen a été spécialement attribué aux diverses subdivisions de l'étude philosophique, s'enchâinent les unes aux autres par un lien naturel.’ (‘De la phil. scol.’ 1:419.) Maar l'enchaînement, met de daarin mee te denken verhouding van het verschillende, dat het overeenkomende zal heeten, is zélf al het begrip van wat zich moet weerstreven en weerspreken, het begrip, dat zich in zichzélf weerspreekt, en niets is oppervlakkiger of onnoozeler dan eene wijsbegeerte, waarin daarvan niets beseft wordt.
‘Platon admet comme Hegel,’ erkent in 1860
| |
| |
op blz. 392 van ‘Études sur la dialectique’ Paul Janet, ‘la participation des contraires dans le même sujet, et quel philosophe l'a jamais niée?’ Men mag wel vragen, wat hebben ze dan tegen Hegel? Die slechts methodisch en zuiver doet wat niemand laten kan! ‘Eenheid en zijn,’ zegt Aristoteles (‘Over de ziel’ 2:1), ‘worden in meerdere beteekenissen genomen.’ Men merke op: in eenheid veelheid van beteekenissen! ‘Duidelijk echter is het,’ zoo merkt hijzelf (Metaph. 5:6) op, ‘dat veelheid zal genoemd worden in tegenstelling met eenheid.’ ‘Dat veel een is en een veel,’ aldus reeds Plato (Phil. 14c), ‘is van zelf een wonderlijk gezegde.’ Ποικίλον τὸ ὅλον, zegt later niettemin Plotinus (4:3. 8), daarmede de werkelijkheid ‘veeleenig’ noemende, evenals hij (4:2, 2) zeggen zal, dat ‘de ziel een en veel’ is en er (4:3. 8) even goed ééne is als er véle zijn. ‘Het tevoorschijnkomen uit de identiteit,’ beseft Schelling (5:331), ‘is voor alles onmiddellijk meteen terugstreven naar de eenheid, die de zijde is der idealiteit, datgene, waardoor het zich als bezield voordoet.’ En Johannes Scotus Eriugena beduidt ons: ‘Het tevoorschijnkomen der schepselen en hun terugkeer doen zich aan het verstand, dat ze nagaat, gelijktijdig voor, zoodat ze van elkander niet te scheiden blijken; en niemand zal erin
| |
| |
slagen, een van beiden op zichzelf en zonder toevoeging van het andere, dat is het tevoorschijnkomen zonder wederkeer of hereeniging en omgekeerd, degelijk en houdbaar te verklaren.’ (‘Over verdeeling der natuur’ 2:2.) ‘Ontwikkeling,’ leert Spencer, ‘is verandering van onbepaalde onsamenhangende gelijkslachtigheid in bepaalde en samenhangende ongelijkslachtigheid door geleidelijke onderscheiding en vereeniging.’ (F. Pr. § 57.) En Höffding laat drukken: ‘Alle ontwikkeling bestaat in overgang van het onbepaalde tot het bepaalde, zoo echter, dat de samenhang onverbroken blijft.’ (T. a.p. blz. 42.) Maar dat wil zeggen: geene ontwikkeling zonder zelfonderscheiding der werkelijkheid tot het van het vorige niet gescheidene, zonder verdeeling tot datgene, wat met het andere vereenigd blijft, zonder differentieering van het identische, dat ook eene zelfidentificeering van het differente kan heeten. Allereerst in het ik zelf! ‘Het geestelijke wezen,’ zegt Lotze, ‘verricht de wonderlijke daad, gewaarwordingen, voorstellingen en gevoelens niet alleen van zichzelf te onderscheiden, maar ze tegelijk toch ook als de zijne, als eigene toestanden, te weten, en verbindt in de samenvattende herinnering de reeks van het op elkander volgende door zijne eigene eenheid.’ (‘Syst. der Phil.’ II § 96.) ‘De moeilijkheid,’ had
| |
| |
Kant (3:77) beleden, ‘hoe een wezen innerlijk zichzelf vermag waar te nemen, is aan iedere theorie gemeen.’ En Herbart (3:38) stelt vast: ‘Het begrip van het ik heeft op het volmaaktst de eigenaardigheid van de vraagstukken der bespiegeling, in tegenspraak te zijn met zichzelf.’
‘Het ik,’ zegt Fichte (1:364), ‘is alles en het ik is niets, dewijl het niets is voor zichzelf en in zichzelf geene gesteldheid kan onderscheiden.’ ‘Alle werkzaamheid van het ik,’ aldus weer Schelling (3:426), ‘gaat van eene tegenstrijdigheid in het ik zelf uit, en de voortduring aller geestelijke werkzaamheid hangt van de voortduring, van het aldoor opnieuw ontstaan, dier tegenstrijdigheid af.’ ‘Het ik is niets dan streven om aan zichzelf gelijk te zijn, en zoo is de eenige bepalingsgrond tot werkzaamheid voor het ik eene aanhoudende tegenstrijdigheid in zichzelf.’ (3:392.) ‘Het ik verschilt niet van zijn denken. Het denken van het ik en het ik zelf zijn een, en het ik is dus niets buiten het denken, gevolgelijk ook geen ding, geene záák, maar in het oneindige voort het niet objectieve. Toch is het ik object, maar alleen voor zichzelf.’ (3:367.) ‘Absolute negativiteit,’ zegt later (Enc. § 413) Hegel, op zijne wijze zeggende, dat het niets is en alles; ‘in het denken komt de tegenstrijdigheid tot bewustzijn van het
| |
| |
verschillende, dat tevens het ééne uitmaken zal.’ (‘Wijsbeg. v.d. Grodsd.’, blz. 132.) ‘De alomtegenwoordigheid van het enkelvoudige in de meervoudige uitwendigheid is voor de bezinning eene volstrekte tegenstrijdigheid.’ (5:240.) Bertrand Russell erkent in 1903: ‘I am for from denying, indeed I strongly hold, that the opposition and diversity in a collection constitutes a fundamental problem of logic - perhaps even the fundamental problem of philosophy.’ (‘The Principles of Mathematics’ 1:346.) En collega Heymans, die in 1890 heeft laten drukken, dat Herbart ten onrechte tegenstrijdigheid erkend had in ‘het feit der verándering’, zoude nog onverstandig kunnen worden, wanneer hij eens ter dege doordacht over de grens als tertium interveniens inter aliquid et aliud. In 1906 laat in het ‘Archief voor Gresch. der Phil.’ (19:103) R. Salinger gelden, ‘dat de begrippen van geleidelijkheid en oneindigheid het kernprobleem inhouden der Kantische antinomieën, dat dáárin de ware en onoplosbare antinomie ligt, en deze onafhankelijk blijft van ieder standpunt in de theorie der kennis. Plotinus o.a. (6:2, 7. 8) had op voorbeeld van Plato rust en beweging, bestendigheid en verandering, als ongescheiden onderscheiden beseft. En Salinger, die ons weet te beduiden, dat zelfs of juist de hoogere wiskunde niet exact
| |
| |
en zuiver verstandig is, dat de differentiaal- en integraalrekening, waaraan de wetenschap zooveel te danken heeft, niet mogelijk blijkt zonder ‘fouten tegen de logica’, Salinger geeft (t.a.p. 19:122) in het bewegingsbegrip de niet weg te redeneeren tegenstrijdigheid toe. En staat in onze dagen bij Höffding te lezen, dat mikrokosmos en makrokosmos, zegge nietigheid en oneindigheid, elkander wederkeerig verhelderen, Schopenhauer (2:706) had gevonden, dat de natuur, al naar ze van uit het afzonderlijke dan wel het algemeene, van binnen uit of van buiten, van het middelpunt of van den omtrek spreekt, zich rechtstreeks tégenspreekt. Beiden hebben gelijk.
Niet voor niets heeft Kant de opmerking gemaakt, dat zuivere rede uiteraard ‘dialektisch’ is, dat zij, zouden wijzelve kunnen zeggen, sprekende en weer sprekende, zichzelve weerspreken moet; uiteendenkende en ineendenkende, om in eenheid veelheid en in veelheid eenheid, in het verschillende overeenkomst te denken, doet zij in zichzelve en aan het andere, wat geen verstand tot standhoudend gegéven vermag te maken. ‘No conception stands by itself, but all are linked subtly to one another; thought is infinitely fluid, and makes no distinction which it does not again dissolve.’ (A. Seth ao 1881 in ‘Mind’; 6:518.)
| |
| |
‘Het ontleden in voorstellen, voelen, streven, willen enz., gelijk dat reeds in het gewone bewustzijn en op grond hiervan in de spraak geschiedt, is een uitvloeisel van psychologische analyse en abstractie; die feiten echter zijn niet reëel verschillende maar onafscheidelijk verbondene bestanddeelen van een zelfde gebeuren. Deze bestanddeelen te onderscheiden, is ook in het belang der psychologische analyse onontbeerlijk, maar daarbij is nooit uit het oog te verliezen, dat de verbinding der elementen in het psychische verloop van elk zielkundig onderzoek de gróndslag moet blijven, en dat de uitkomsten van te voren verduisterd worden, wanneer men die voortbrengselen der abstractie tot zelfstandige inhouden verheft.’ Aldus Wundt in zijne Logica (2 2, 2:167), er niet bijvoegende, dat de ware denkwet, geene wet van enkel verstandige uiteenhouding of ontleding en analyse, maar evenzeer eene wet van redelijke samenvoeging of ineendenking en synthese zijnde, niets meer of minder heeft te heeten dan het beginsel der Hegelische logica, en in beginsel Hegel, ook psychologisch, de ware denkwijze heeft onderwezen. Die ruimer is dan eenig dogmatisme! Kant (8:534) had in zuivere rede drie phases onderscheiden aan leer van wetenschap, twijfel en wijsheid. En Fichte (5:203)
| |
| |
had opgemerkt, dat het algeheele niet standhouden der bespiegeling door hare eigene wetten volmaakt was toe te geven aan het skepticisme; Schelling (5:269) schrijft, dat de twijfel alleen aan bepaalde en gewone opvattingen nog niet wijsbegeerte is, dat het tot besliste kennis komen moet van Nietigheid, - en dat dit negatieve weten, wanneer het zich ook slechts verheffen zal tot echt skepticisme, gelijk moet worden aan de stellige aanschouwing der absoluutheid. En Hegel (Ene. § 112 toev.) heeft het later uitgesproken, dat met het besef, dat niets in zijn onmiddellijk aanzijn wáárheid heeft, de ware kénnis begint; reeds in 1802 had hij (16:85) de opmerking gemaakt, dat ware philosophie van zelf eene negatieve zijde moet hebben en alle vertellingen of nieuwe oplagen van skepticisme futiel zijn, zoolang men niet begrijpt, dat de ware leer geen dogmatisme of skepticisme heeten moet, omdat zij beiden in eenen is.
Uit dit beginsel, het beginsel der absolute negativiteit of zelfverkeering, leeft het ‘absolute’ idealisme der Hegelarij, allereerst Hegels logica of redeleer, die de vervulling inhoudt van wat nog Kant slechts had zien aankomen. ‘Metaphysica,’ zegt Kant (3:11), ‘naar de begrippen, die wij daarvan hier zullen geven,... is niets dan het
| |
| |
inventarium van al hetgeen wij hebben door zuivere rede, stelselmatig geordend.’ En O. Liebmann beweert in 1880 (Z.A.d.W.2 232), dat Kants Redekritiek eene inhoudsopgave van kundigheden a priori wil leveren, dat zij zelve reeds om zoo te zeggen het algemeene toonbeeld van menschelijk denken wil tevoorschijnpraepareeren. Maar hoe ook Kant in 1799 tegen Fichte's Wetenschapsleer mag hebben geprotesteerd, in 1781 heeft hij gezegd, dat hij hoopte het stelsel van zuivere rede nog eens te zullen leveren; voor het overige hield reeds de Redekritiek rijkelijk in, wat Hegels Redeleer stelselmátig inhoudt. ‘Kant,’ verzekert in 1881 Vaihinger, ‘blijft een groot philosoof, ook wanneer hij zichzelven tegenspreekt.’ En in 1892 voegt hij daar dan bij, dat Kants Redekritiek in de heele geschiedenis der philosophie het geniaalste maar ook het zich meest weersprekende werk is. Daarbij is dan niet gedacht aan Hegels Logica, waarvan Kants Redekritiek niets meer geweest is dan een voorspel: die is een en ál zelfweerspreking, en dit ofschoon, of juist omdat, eerst zij bij wijze van ordelijke en stelselmatige onderscheiding, tegenstelling en vereeniging de leer blijkt, die door Kant als de ware metaphysica was gequalificeerd. ‘Metaphysics,’ zegt Andrew Seth Pringle-Pattison in Baldwin's
| |
| |
Dictionary (2:73 a), ‘as the central philosophical discipline, might be defined as simply the systematic interpretation of experience and the explication of all its implicates. - It seeks to harmonize or rationalise experience, i.e. to exhibit it as a system or interconnected whole. Metaphysics, as William James pithily puts it, means only an unusually obstinate attempt to think clearly and constantly, or, as Plato expressed it, it is the effort to think things together, not in isolation and abstraction but in relation to one another, and as parts or aspects of one concrete whole. The different sciences are all “abstract”, because each starts with certain presuppositions or working postulates which give true results within the limits of the science itself, but which are found on critical examination to be full of obscurity and contradiction, if offered as true in the full sense of that term, namely, as giving a finally intelligible explanation of the experience in question. Metaphysics aims at correcting the abstractions of the different sciences and relating them to one another, reaching thereby an expression of the concrete truth of experience as such. The truth, however, which metaphysics seeks to reach, even when presented under the questionable designation of absolute truth, does
| |
| |
not really transcend experience in any other sense than that in which the whole transcends its parts. Metaphysics in this sense must obviously coïncide to a large extent with epistemology, conceived as criticism of categories, with logic in the Hegelian sense’....
‘De logica,’ aldus in 1845 Karl Philipp Fischer op blz. 323 van een tot bestrijding der Hegelarij geschreven boek, ‘is de wetenschap, waardoor Hegel zich de grootste verdienste heeft verworven.’ En twaalf jaar later getuigt bijv. Fr. Ueberweg, óók al geen Hegeliaan: ‘Het inzicht, dat het uiteentreden van het indifferente tot tegendeelen en hunne verzoening tot hoogere eenheid de vorm is van alle ontwikkeling in het leven van natuur en geest, mag beschouwd worden als eene blijvende uitkomst der Schellingische en Hegelische bespiegeling.’ (Syst. der Log.' blz. 208.) ‘De gang door de school van het Hegelianisme,’ voegt de tegen Hegelische logica gekante Eduard von Hartmann in 1876 erbij, ‘zal altoos het beste middel blijven tot vorming van een bespiegelend talent.’ (Verzamelde Studiën en Opstellen' blz. 725.) ‘Zoo weinig men,’ zegt weer van de Logica zelve in 1880 W. Windelband, ‘aan de constructie mag hechten van het geheel, heeft toch niemand, die deze logica verstond,
| |
| |
kunnen miskennen, dat eene oneindige verscheidenheid van de fijnste wendingen en geniale verbindingen vaak van de schijnbaar ongelijksoortigste zaken daarin vervat is, waardoor schier overal op de verschillendste afdeelingen van menschelijk weten verrassende slaglichten vallen. Hegel is na Aristoteles en Kant in weerwil van alle willekeurigheden zijner constructie de grootste logicus, dien de geschiedenis heeft gekend.’ (‘Gesch. der nieuwere Phil.’ 2:315.) ‘De gebreken der uitvoering,’ aldus den 14 April 1901 naar aanleiding van ‘Hegels herleving’ Hugo Falkenheim in eene bijlage van de Allgemeine Zeitung te München, ‘in het bijzonder het kunstmatig doorgedrevene bijbrengen van vele overgangen, kan worden toegegeven zonder nadeel voor de principieele beteekenis der methode.’ En in het Archief voor Geschiedenis der Philosophie (22:319) getuigt weer eens Julius Fischer: ‘Hegel is de philosoof der Ontwikkeling. Hij is de eerste, die het Begrip der ontwikkeling naar behooren opvat en ontleedt.’
‘What he says,’ verklaart anno 1865 in een beroemd geworden boek over ‘the Secret of Hegel’ (2:281) de Schot J. Hutchison Stirling, ‘is the exhaustive metaphysic, even in an external sense, of whatever sphere he enters. A great deal has been written about cause and effect for
| |
| |
example, but it will be found that Hegel alone, with vigilant eye immovably fixed on the pure Notion (= Meaning), has been enabled to speak the ultimate word, even as external explanation, on this subject also.’ Voor E. Mach is het begrip van oorzaak als het begrip van het ‘werkende’ van ‘fetisjistischen’ aard; ‘causaliteit’, beweert hij sinds jaren, is niet meer dan regelmatige samenhang van gebeurtenissen: men zie bij hem blz. 455 van ‘de Mechanica in hare Ontwikkeling’ (1883). ‘Ik hoop,’ zegt hij anno 1896 in zijne ‘Wetenschappelijke Voorlezingen’ (2 blz. 276), ‘dat de toekomstige wetenschap de begrippen oorzaak en uitwerksel, die toch wel niet voor mij alleen een sterken trek van fetisjisme hebben, om hunne formeele onhelderheid zal op zijde schuiven.’ Maar in de Kantstudiën van 1900 (4:174) zal Fr. Staudinger volhouden, dat waarneming van het feitelijk geschiedende alleen op grond van de oorzakelijkheidsgedachte mogelijk is. En wat er nu van te denken in den geest van Hegels redeleer? Voorloopig zal bijv. Schelling zeggen: ‘In het algemeen genomen laat zich geene oorzakelijkheidsverhouding construeeren zonder wederkeerigheid.’ (1, 3:475.) En later leert dan Hegel: ‘Het onderscheid van oorzaak en uitwerksel is een onderscheid van (denk-)vorm; ze worden
| |
| |
uiteengehouden door het verstand, niet door de rede.’ (‘Gresch. der Phil.’ blz. 110.) Verstand en rede verhouden zich namelijk zélve als uiteendenking en ineendenking, als onderscheiding en vereeniging, als analyse en synthese, en wel overwogen verkeeren de verstandig uiteengehoudene tegendeelen zich in elkander. Het ware in de substantialiteit of zelfstandigheid der werkelijkheid is de onafhankelijke of ongedwongene en vrije werkzaamheid, waarin zij oorspronkelijk oorzakelijk haar uitwerksel bewerkt; het ware in dit werken echter is eenheid van bewerking en tegenwerking, dat is de wederkéérigheid van werking, waarin het werkende in het bewerkte zich wedervindt en tot zichzelf komt. Verder doordacht of nader bedacht komt in de wederkeerigheid door bewerking van afhankelijke en zich weer opheffende vluchtigheid de ongedwongene en wezenlijke zelfstandigheid tot zichzelve; terwijl het wezen iets anders stelt, hét andere stelt of bewerkt, stelt, bepaalt en bewerkt het zichzelf, zoodat het ware in de oorzakelijke of iets anders bewerkende werkelijkheid de zelfverwerkelijking kan heeten. En in die zelfverwerkelijking van het oorspronkelijke en oorzakelijke wezen heeft de aanvankelijke eenzijdigheid der oorzakelijkheid zich verkeerd en omgekeerd tot de wederkeerig- | |
| |
heid van het wezen, dat zich moet subjectivééren. Want het wezen, dat in iets anders tot zichzelf komt, subjectiveert zich; zoo is in het wezen der oorzakelijkheid, in de oorzakelijkheid van het wezen, het begrip van de subjectiviteit, de subjectiviteit van het begrip, het ware. En dit wil weer zeggen, dat men in zuiverheid van rede tot begrip komt, juist inzooverre men tot hét begrip komt van de wezenlijke oorzakelijkheid, die zich in de waarheid harer werkelijkheid ópheft, zoodat een onderzoek naar oorzaken een onderzoek is naar niet bestáánde
zaken; de veeleenige werkelijkheid, buiten dewelke geene oorzaak is of stand kan houden, is geene oorzaak en geen uitwerksel, en stelt even weinig van buiten, als zij van buiten gesteld of ook verkeerd wordt. In de werkelijkheid, de ware werkelijkheid of werkelijke waarheid, is de afzonderlijke oorzaak de stelbaarheid, die zich met verstand laat denken, maar niet in redelijkheid als houdbaarheid laat begrijpen; de werkelijkheid is eene werkelijkheid van zelfbestendiging in zelf verkeering. Waar echter begrepen is, dat de ware leer, hoewel de denkbaarheid van oorzaken betoogende, over het ‘geloof’ aan oorzaken heenhelpt, daar is alle mythologie en mythologische ‘hypostase’ of begripsverzelfstandiging vervluchtigd; daar ‘gelooft’
| |
| |
men ook aan geen ‘Grondwezen’ onder anderen, en is het denken tot de waarheid gekomen, die half ontwikkeld begrepen, maar als zoodanig dan ook te begrijpen is, in het positivisme van Auguste Comte. ‘On trouverait donc,’ zegt in een geheel ander verband H. Bergson, ‘immanente à la philosophie des Idées, une conception sui generis de la causalité, conception qu'il importe de mettre en pleine lumière, parce que c'est elle où chacun de nous arrivera quand il suivra jusqu' au bout, pour remonter jusqu' à l'origine des choses, le mouvement naturel de l'intelligence.’ (L'év. créatr.'5 p. 349.)
Waar noembaarheid van oorzaak en uitwerksel, hoewel denkbaar en begrijpelijk blijvende, niet eenzijdig standhoudt, houdt het eenzijdig werkelijke bepalen en bepááld worden geen stand, en is de noodzakelijkheid van het bepaald of gedetermineerd zijn opgenomen en opgeheven in de werkelijkheid van de zelfbepaling, die de werkelijke vrijheid is. Dat de wereldgeschiedenis de vooruitgang is in het bewustzijn der vrijheid, is een bekend woord van Hegel; waar de geest is, daar is de vrijheid, erkent o.a. ook Édouard le Roy. Maar onze Heymans, of hij geest en ziel en leven tot levenlooze werktuiglijkheid dan wel omgekeerd werktuiglijke levenloosheid tot leven- | |
| |
dige... zieligheid verleide en herleide, hij blijft ‘verstandig’ determinist, en wat over noodzakelijkheid, toevalligheid en vrijheid door schrijver dezes is gezegd, is niet gezegd voor hem. Hij heeft het jaren geleden in Fechner's ‘Dagtheorie’ niet gevonden. Toch heeft in Frankrijk bijv. Émile Boutroux in 1875 ‘de la contingence des lois de la nature’ en twintig jaar later in dezelfde richting ‘de l'idée de la loi naturelle’ geschreven, - Boutroux, die ons voorhoudt: ‘Le hasard peut être interprété comme l'indice extérieur, empirique, de la liberté.’ Wat dan, met verlof van collega Heymans, aan zijn geestelijken grootvader Schelling herinnert, die al jong (1:485) had laten drukken, dat wanneer de ‘wil’ verschijnt, de wil noodzakelijk ‘verschijnen’ moet als ‘willekeur’. Of collega Heymans bij Schelling wel eens gelezen heeft de verhandeling van 1809 over de vrijheid? Voor schrijver dezes is zij eene theosophische verhandeling over de zelfverkeering; Rosenkranz echter noemt ze het diepzinnigste, waartoe Schelling zich heeft ópgewerkt, en Kuno Fischer heeft ze vermeld als ‘een epochemakend werk,
waaraan hij terecht het grootste gewicht had gehecht’; zelfs Schopenhauer - vgl. hier 3:462 en N 3:134 Reclam - heeft hier niet grondig onbillijk durven zijn. Maar we spraken
| |
| |
van Boutroux. ‘Boutroux has set forth the philosophy of contingency with great power, and made his influence felt beyond the bounds of France; his is a form of philosophie conception with which the twentieth century will have to reckon.’ Aldus in 1902 James Lindsay: ‘Archief voor Gesch. der Phil.’ 15:304. Voegen wij er voor eigene rekening bij, dat de zielkundige determinist, die als tweeling of dubbelganger naast den natuurkundigen mechanist de werkelijkheid bespreekt, als ware zij een geheel van gegevene ‘realiteit’, waarin de volledige kennis der verledene verhoudingen de volmaakte kennis der toekomende zoude medebrengen, onnadenkenderwijze miskent, dat de werkelijkheid geen zonder meer ‘bestaand’ geheel mag hééten, en het toekomende niet bepaald gegeven is. Het is nog niet, en het is dus ook niet heelemaal bepááld, of gedetermineerd; het is van den eenen kánt gedetermineerd, en zoo dan hálf gedetermineerd. De toekomst is niet zonder verband met het verleden, en niet als ongewijzigde, niets weglatende of toevoegende vóórtzetting en herháling ervan te denken; de geschiedenis, die aldoor herhaald wordt, herhaalt zich toch eigenlijk niet, al naar men het neemt of niet neemt. Wat komt is bereids bepaald, en het is nog niet bepaald. Eene wereld van noodzakelijkheid en
| |
| |
wettelijkheid zonder het andere ware de wereld van een geval zonder verschil en verscheidenheid, eene wereld zonder onderscheid en werkelijkheid; ze ware de wereld van identiteit zonder differentie van wet en geval, van abstracte en niet vóórkomende, niet van concrete of werkelijke, identiteit, alzoo. ‘Plus j'approfondis ce point,’ zegt Bergson, ‘plus il m'apparaît que, si l'avenir est condamné à succéder au présent au lieu d'être donné à côté de lui, c'est qu'il n'est pas tout à fait déterminé au moment présent, et que si le temps occupé par cette succession est autre chose qu'un nombre, s'il a, pour la conscience qui y est installée, une valeur et une réalité absolues, c'est qu'il s'y crée sans cesse, non pas sans doute tel ou tel système artificiellement isolé, mais dans le tout concret avec lequel ce système fait corps de l'imprévisible et du nouveau.’ (T. a.p. blz. 367.) In alle denkbaarheid van werkelijkheid is noodzakelijkheid en toevalligheid of, hooger genomen, vrijheid, al naar men het neemt of niet neemt, begrepen en te begrijpen.
Voor collega Heymans vermoedelijk weer te vergeefs gezegd. Het is geen dichterlijke ‘dagkijk’, geene theosophie van Fechner, geen gesprek over de engelachtigheid der aarde, de zielen der gewassen en des menschen vermoedelijke onster- | |
| |
felijkheid, - het is óók geene psychologie van hoogere huisdieren; hij zal er weer het zwijgen toe kunnen doen. En het is moeilijk redekavelen met eenen hoogleeraar der wijsbegeerte, die twintig jaar geleden een grooten, toen tot de mode van den dag behoorenden, hoon heeft nagesproken tegen philosophie, die hij schier niet kende en nog minder begreep, en van de eigenlijke korypheeën der gedachte ook sedert dien niet veel werk heeft gemaakt, zoodat hij nu, wanneer hij wordt te rede gesteld, zich liever van de zaak afmaakt met de eenvoudige verzekering, dat hij bij de ‘meening’ zijner jongere jaren gebleven is. Waar de eigenliefde in het spel is, moet de waarheidsliefde lijden; niemand blinder dan wie niet zien, niemand doover dan wie niet hooren wil, en niemand moeilijker van ongelijk te overtuigen dan een philosophieprofessor, die eenen naam heeft op te houden in de ‘wetenschap’, maar nu zoude hebben te erkennen, dat hij in de eigenlijke zaak, in de zaak der wijsbegeerte zelve, met zijn oordeel schromelijk heeft misgetast. Dat collega Heymans in dezen nog zuiver en geheel te goeder trouw zoude zijn, is niet aan te nemen. In zaken van begrip is hij geen licht, maar onnoozel is hij dan toch ook niet, en het is niet te denken, dat hij niets zoude begrepen hebben
| |
| |
van al hetgeen hem van Leiden uit sinds jaren pleegt te worden voorgehouden; men zoude kunnen aannemen, dat zijn doorloopend doodzwijgen der Leidsche betoogen en vertoogen beteekent, dat hij er niets van gelézen heeft, maar die onderstelling heeft hijzelf op zijde geschoven met de verzekering, dat hij bekend en niet in het minste ingenomen is met het Collegium Logicum. Dat zelfs evenals ‘de idealistische systemen, die enz.’ niet eens een ‘waarheidsgehalte’ inhoudt. Gelijk het inderdaad zijne gebreken zal hebben, meer vermoedelijk dan schrijver dezes zelf zich bewust is, hoewel het dan toch zijnen zin heeft, eenen zin, die aan collega Heymans moet hebben te denken gegeven. Evenals Bollands andere geschriften. Heymans moet nu wel, eenigermate ten minste, in stilte beseffen, dat wat hij indertijd heeft gebrandmerkt als verachting der ervaring, verlangen is geweest, om die ervaring zelve te begrijpen, verlangen dus naar ervaring van ervaring, dat wat hij verachting der denkwetten heeft genoemd eene niets ontziende zelfkritiek van het denken is geweest, met begrip van begrip, met eene diepzinnige en tot dan ongehoorde, voor de meeste philosophen zelfs aanvankelijk te diep of te hoog gaande, denk- en redeleer als uitkomst; dat het door hem buiten de wetenschap gestelde
| |
| |
eene eerste proeve geweest is van echte centraliteit der wetenschap, waaraan hij snoodelijk een waarheidsgehalte heeft ontzegd, terwijl zij als ‘identiteitsphilosophie’ zijn eigen door Fechner heen meer in het bijzonder van Schelling geërfd en dan verarmd en ten halve verdwaasd als ‘panpsychisme hernieuwd’ monisme had opgeleverd. Volgens zijne eigene bekentenis is het ‘panpsychisme’ niet exact wetenschappelijk; het is echter niet oorspronkelijk ook, en zijn voorganger Fechner heeft het gehad van denzelfden Schelling, die meer dan Fichte en Hegel gevaar liep te veel te doen, of op verkeerde wijze te doen, aan verbéélding, die meer dan zij eenen trek heeft gehad van de theosophie, en wiens identiteitsphilosophie tot heldere doordachtheid eerst is gekomen in Hegel.
|
|